Έλφη Κιλλαχίδου: «Γράφω για να ζωγραφίσω με λέξεις το εσωτερικό τοπίο»

Αυτό είναι το τρίτο βιβλίο της Έλφης Κιλλαχίδου, μετά το αμέσως προηγούμενο («Τίνος παιδί είσαι εσύ;», εκδόσεις Σμίλη, 2020), που μου είχε κινήσει ιδιαίτερο ενδιαφέρον και το είχα παρουσιάσει παλαιότερα στην ATHENS VOICE.

Η τρέχουσα συλλογή διηγημάτων της Έλφης Κιλλαχίδου αρχίζει με αφορμή την ανατροπή του παρκαρισμένου δίπλα στο κρεβάτι των γονέων οχήματος του νεογέννητου αδελφού, Γόρδη, που χαράζεται στη μνήμη της συγγραφέως, και στη συνέχεια εξελίσσεται μέσα από τη σύνδεση με λέξεις και συλλαβές της παιδικής γλώσσας, όπως «το γεδούρι που χτύπησε το τζιφ και έσπασε το παρτατούφ» (της πήρε καιρό να καταλάβει ότι το τζιπ χτύπησε το γαϊδούρι και το «παρτατούφ» υποδήλωνε τον φάρο του τζιπ)…

«Ποτέ της δεν κοιμήθηκε κατευθείαν, μονοκονδυλιά. Έπρεπε πρώτα οι σκιές της φαντασίας της να τροφοδοτήσουν φόβους που στον ξύπνιο της αγνοούσε, να δώσουν μορφές σε ανύποπτες υπόγειες σκέψεις και ανησυχίες που ιδέα δεν είχε από πού ξεφύτρωναν, και δεν κατόρθωνε παρά να γρυλίζει ήχους και ύστερα φθόγγους, συλλαβές-ξόρκια, που κατέληγαν να ακούγονται ανακουφιστικά, σχεδόν απολαυστικά, λίγο πριν αφεθεί επιτέλους στην αγκαλιά του ύπνου. Το-κα-τι-κα-τι-κα-το, το-κα-τι-κα-τι-κα-το, το-κα-τι-κα-το…

»Και παρόλο που το πήρε απόφαση, κάποιες φορές σκέφτηκε πως ίσως και να σχημάτιζαν λέξεις οι συλλαβές της: “το κάτι, κάτι κ’ ατό”, ατό, που θα πει “αυτό” στη γλώσσα της γιαγιάς Ηλιάννας, τα ποντιακά, και θα μπορούσε και να τα ακούσει κανείς ότι: “το κάτι (είναι) κάτι και αυτό”, και ας μην έχει νόημα».

Με βάση το κείμενο στο οπισθόφυλλο του βιβλίου, καθένα από τα διηγήματα της συλλογής αποτελεί ένα επεισόδιο μιας περιόδου της ζωής της κοινής τους ηρωίδας, της Άννας. Μπορούν να διαβαστούν ως αυτοτελή αλλά και ως κρίκοι μιας ανοιχτής αλυσίδας, στην οποία θα μπορούσαν να προστεθούν κι άλλοι. Στα διηγήματα διαφαίνεται ο ιδιαίτερος, χαρακτηριστικός τρόπος της ηρωίδας να βιώνει τον χρόνο και τις σχέσεις της με τους άλλους.

Για την Άννα ο χρόνος είναι σαν τα πτυσσόμενα τηλεσκόπια των ναυτικών και σαν καλειδοσκόπιο. Οι σχέσεις της με τους άλλους και, ειδικά, με το άλλο φύλο γίνονται καταλύτες για αναδύσεις αναμνήσεων, ερωτηματικών και αινιγμάτων στην καθημερινή της ζωή. Οι συναντήσεις της –τυχαίες, απροσδόκητες, ανέμελες, απερίσκεπτες– μέσα από αντανακλάσεις αναμνήσεων, οδυνηρές βουτιές στον ίδιο της τον εαυτό και προβολές στα μελλούμενα, συμβάλλουν ανατρεπτικά και αθέλητα στο δικό της αύριο, όπως αποδεικνύεται εκ των υστέρων, βέβαια.

Η γραφή της Κιλλαχίδου σε παρασύρει σ’ αυτή την –τρυφερή και νοσταλγική– αυτοβιογραφική μυθοπλασία, στην οποία βυθίζει τον αναγνώστη με εργαλείο μια ζωντανή, ρέουσα ελληνική γλώσσα, ώστε, χωρίς να «λογοτεχνίζει» επιτηδευμένα, να διατηρεί αμείωτο το ενδιαφέρον του μέχρι το τέλος του βιβλίου.

Νομίζω ότι το βιβλίο «Τους χαιρετισμούς μου στην Ιθάκη» της Έλφης Κιλλαχίδου εκπληρώνει ακριβώς τα λόγια του Μαρσέλ Προυστ (που η ίδια η συγγραφέας χρησιμοποιεί ως μότο στην αρχή του βιβλίου): «Η σοφία μας αρχίζει εκεί που τελειώνει η σοφία του συγγραφέα· θα θέλαμε να μας δώσει απαντήσεις, το μόνο που μπορεί να κάνει είναι να μας δώσει επιθυμίες».

Η συγγραφέας Έλφη Κιλλαχίδου μίλησε στην ATHENS VOICE για τους «Χαιρετισμούς της στην Ιθάκη», καθώς και για το ευρύτερο ταξίδι της στη συγγραφή.

— Η συλλογή διηγημάτων με τίτλο «Τους χαιρετισμούς μου στην Ιθάκη» αποτελεί άμεσα ή έμμεσα ένα αυτοβιογράφημα;

Γράφοντας είναι σαν να ξανασκέφτομαι τη ζωή μου, άρα θα πω ναι. Ταυτόχρονα, όμως, η απόσταση, χρονική και ψυχική, μου δίνει ένα άλλο βλέμμα· κάποια πράγματα ανασκευάζονται, από ξεκομμένα μεταξύ τους συσχετίζονται ή περνούν, κατά κάποιον τρόπο, στο επίπεδο του μύθου, ο πόνος γίνεται ποιητικότερος, λιγότερο οδυνηρός, κάτι σαν μια αμφίβολη ανάμνηση, μια λεζάντα μερικές φορές.

— Συμφωνείς με την άποψη που διατείνεται ότι η πράξη της λογοτεχνίας σχετίζεται με τραυματικές εμπειρίες, που αποτελούν και το έναυσμα;

Η ζωή λίγο ή πολύ είναι τραυματική με χίλιους δυο τρόπους για όλους μας. Προσωπικά, γράφω όταν οι τραυματικές εμπειρίες έχουν πάρει έναν δρόμο επούλωσης, έχω αποστασιοποιηθεί από το σοκ του τραύματος αλλά και από αυτό που θα λέγαμε κακό συναπάντημα, ή έστω ατυχή συνάντηση. Υπάρχει μια ανακούφιση ικανοποίησης όταν τα βιώματα, οι εμπειρίες γίνονται λέξεις, αλλά υπάρχει και μια άλλη ανακούφιση ευχαρίστησης, που προκύπτει όταν οι λέξεις γίνονται γραφή.

— Έχεις δημοσιεύσει κι άλλα βιβλία διηγηματικού ύφους. Πότε άρχισες να γράφεις; Μεσολαβεί μεγάλο διάστημα από τη συγγραφή μέχρι την έκδοση;

Από τις αρχές του δημοτικού είχαμε ένα σχολικό τετράδιο, το λεγόμενο ημερολογιακό, στο οποίο οφείλαμε να γράφουμε ό,τι ζήσαμε κάθε μέρα, ακόμα και το Σαββατοκύριακο. Αυτή η σχολική εργασία μού άρεσε ιδιαίτερα και δεν διαβάστηκε ποτέ από κανέναν άλλο ή άλλη πέρα από τον δάσκαλο ή τη δασκάλα μου.

Ναι, μεσολαβεί ικανό διάστημα από τη συγγραφή μέχρι την έκδοση. Η πρώτη μου δημοσίευση ήταν το διήγημα «Πανωλεθρία στους Αιγός Ποταμούς» και έγινε το 2008, στο Πλανόδιον του Γιάννη Πατίλη. Το διήγημα αυτό είχε γραφτεί το 2002. Δεν είχα ποτέ σκεφτεί να δημοσιεύσω οτιδήποτε. Το προσπάθησα, όμως, έπειτα από τις παροτρύνσεις μιας φίλης και εν συνεχεία του ίδιου του Γιάννη Πατίλη.

Η «Ισκαριώτισσα» δημοσιεύτηκε το 2015, στις εκδόσεις Γαβριηλίδης. Το «Τίνος παιδί είσαι εσύ;» δημοσιεύτηκε το 2020, στη Σμίλη. Τα διηγήματα που περιλαμβάνονται στη συλλογή «Τους χαιρετισμούς μου στην Ιθάκη» δημοσιεύονται τώρα, το 2026, στις εκδόσεις Λέμβος, ενώ είχαν γραφτεί πριν από επτά ή οκτώ χρόνια. Βέβαια, όλο και ξαναδουλεύω πάνω στα ήδη γραμμένα, μέχρι να δημοσιευτούν τελικά. Τα ποιήματα που έχω στείλει κατά καιρούς σε ηλεκτρονικά περιοδικά έχουν γραφτεί μερικές δεκαετίες πριν.

— Πώς προέκυψε ο τίτλος της τωρινής σου συλλογής διηγημάτων «Τους χαιρετισμούς μου στην Ιθάκη»;

Η πρώτη μου συλλογή διηγημάτων, «Ισκαριώτισσα», ανοίγει με το διήγημα που έχει τίτλο «Πανωλεθρία στους Αιγός Ποταμούς». Η καινούργια συλλογή κλείνει με το διήγημα «Τους χαιρετισμούς μου στην Ιθάκη», που της δίνει και τον τίτλο της. Θα έλεγα ότι, κατά κάποιον τρόπο, στην πορεία των πραγμάτων κάτι της τάξης της καταστροφής και της απελπισίας εξελίχθηκε σε κάτι της τάξης του αδύνατου, έγινε κάτι που απλά και μόνον είναι αδύνατο.

Από την πανωλεθρία περνάμε στο «σας στέλνω τους χαιρετισμούς μου», λίγο κατά το «χαιρέτα μας τον πλάτανο», και λίγο κατά το αγγλόφωνο λογοπαίγνιο Ithaca is Gorgeous, που τυχαία είδα κάπου στο διαδίκτυο και μου έδωσε την ιδέα του τίτλου, που με τον καιρό μεταλλάχτηκε στον ελληνικό τίτλο της τωρινής συλλογής.

— Πιστεύεις ότι η εμπειρία της ζωής σου μέσα από την επαγγελματική σου ιδιότητα ως ψυχιάτρου-ψυχαναλύτριας αλληλεπιδρά με τη συγγραφική σου πράξη και την ιδιότητά σου ως συγγραφέως;

Συχνά κάποιοι αναγνώστες και κάποιες αναγνώστριες μου λένε ότι η ιδιότητά μου ως ψυχιάτρου ή ψυχαναλύτριας συντελεί στο να γράφω όπως γράφω. Νομίζω, όμως, ότι ο προσανατολισμός μου προς την ιατρική, την ψυχιατρική και την ψυχανάλυση, που σίγουρα προέκυψε από τις συγκυρίες της ζωής, έχει να κάνει και με τη μεγάλη μου όρεξη για διάβασμα, αφηγήσεις και γραφή. Οπότε τίθεται το ερώτημα της κότας και του αβγού! Ναι, οπωσδήποτε υπάρχουν αλληλεπιδράσεις. Σίγουρα η ψυχαναλυτική εμπειρία μου συνέβαλε κι αυτή στη γραφή, αλλά και στην επιθυμία μιας κατάθεσης μαρτυρίας των τεκταινόμενων μέσα μου και έξω μου.

— Έχει χρειαστεί στη ζωή σου να απαντήσεις στο τριπλό ερώτημα: Ποια είμαι; Πού πάω και γιατί;

Παρόλο που αυτό το τριπλό ερώτημα δεν μου τέθηκε ποτέ σαν ένα τρίπτυχο ολόγραμμα, θα μπορούσα να απαντήσω λέγοντας ότι, κατά κάποιον τρόπο, δεν έχω πάψει να μου αποκαλύπτομαι μπροστά στις στροφές και στα απρόοπτα της ζωής, χωρίς ποτέ να μου θέσω άμεσα αυτό το ερώτημα.

Πού πάω; Αρκετά νωρίς αναγκάστηκα να αποδεχτώ τον ρόλο των συγκυριών στη διαδρομή της ζωής μου και να παλέψω με υπομονή και επιμονή για τη δρομολόγηση των κατευθύνσεων στις οποίες με οδήγησε η επιθυμία μου. Ο ορίζοντάς μου ήταν πάντα οι δικοί μου άνθρωποι, τα χωράφια της λογοτεχνίας πρώτα και της ψυχανάλυσης, αλλά και της επιστήμης αργότερα.

Και γιατί; Γιατί πορεύομαι; Απλά και μόνο για τη χαρά της στιγμής, της ώρας, της μέρας, άλλοτε με υπέρμετρη εργασία κι άλλοτε με πολλή νωχέλεια.

— Τέλος, θέλω να σου κάνω την ερώτηση: γιατί γράφεις;

Μου άρεσε πάντα να ακούω διηγήσεις και, απ’ όταν έφτασα σε ηλικία που μπορούσα να διαβάζω, άκουγα να με λένε βιβλιοφάγο. Νομίζω πως, πέρα απ’ όλα, όσοι και όσες γράφουν έχουν διαβάσει.

Θα ήμουν 8-9 χρονών όταν αντιλήφθηκα ότι ο παππούς Ιγνάτιος έγραφε ποιήματα, στα οποία συμμετείχα, πριν αρχίσω να σκαρφίζομαι δικά μου, ενώ από 7-8 χρονών μου άρεσαν οι εκθέσεις ιδεών στο σχολείο και κυρίως όταν η εργασία δινόταν για το σπίτι και το θέμα ήταν ελεύθερο. Οι εργασίες αυτές γίνονταν πάντα στον ίσκιο του αγαπημένου θείου Νταλάνη, από το υστέρημα του μεσημεριανού του ύπνου, και με εξέπλησσε πάντα ο πρωτότυπος τρόπος της οπτικής γωνίας από την οποία μου πρότεινε να δω το θέμα μου.

Στην έκτη δημοτικού, η αποχαιρετιστήρια γιορτή του τέλους του χρόνου έγινε με δικά μου γραπτά, που απήγγειλαν οι συμμαθητές και οι συμμαθήτριες και ήταν αφιερωμένα στο γεγονός του αποχωρισμού μας «από το σχολείο που έξι χρονάκια ολόκληρα μας έσφιγγε σφικτά στην αγκαλιά του». Ήταν ένα είδος υπερχείλισης συγκινήσεων που βρήκαν τον δρόμο τους μέσα από τις λέξεις.

Οι λέξεις, η γλώσσα, ήταν για μένα ένας τρόπος για να αποκτήσουν υπόσταση όσα η ζωή και οι άνθρωποι γεννούσαν μέσα μου και κάτι τέτοιο εξακολουθεί να συμβαίνει. Αναπολήσεις, επιθυμίες, ματαιώσεις, αντιφατικοί και παράδοξοι συγκερασμοί, πλήθος από συγκινήσεις και συναισθήματα που γεννιούνται απρόοπτα ή υφέρπουν από καιρό για να αναδυθούν ταυτόχρονα ή σποραδικά σε κομμάτια ασυνάρτητα, ξεκομμένα, γίνονται λέξεις, γραφή, καταργώντας κατά κάποιον τρόπο τις αποστάσεις, τις αντιφάσεις, την ασυναρτησία· τίποτα δεν είναι κοντά ή μακριά, δεν έχουμε πια παρά τη μαρτυρία, την καταγραφή αυτού που ονομάζουμε «εσωτερικό τοπίο».

Γράφω προσπαθώντας να ζωγραφίσω με λέξεις το λεγόμενο εσωτερικό τοπίο.

(*) Η Έλφη Κιλλαχίδου γεννήθηκε στη Θεσσαλονίκη, σπούδασε Ιατρική στην Αθήνα και εν συνεχεία Ψυχιατρική και Παιδοψυχιατρική στο Παρίσι, όπου ζει και εργάζεται ως ψυχίατρος και ψυχαναλύτρια. Το 1990 άρχισε ψυχανάλυση με τον Κορνήλιο Καστοριάδη και, μετά τον θάνατό του, συνέχισε με τον Ζακ-Αλέν Μιλέρ. Έχει δημοσιεύσει άρθρα ψυχαναλυτικού και κλινικού περιεχομένου στα γαλλικά και τα ελληνικά, καθώς και μεταφράσεις. Συνεργάζεται με τα περιοδικά αληthεια και FORT-Dα, που εκδίδονται στην Αθήνα. Το 2008 δημοσιεύτηκε το διήγημά της «Πανωλεθρία στους Αιγός Ποταμούς» στο περιοδικό Πλανόδιον και το 2010 το διήγημα «Το βάφτισμα του αέρα και το όνομα αυτού Άβατος» στο περιοδικό αληthεια. Ποιήματά της έχουν δημοσιευτεί κατά καιρούς στα ηλεκτρονικά περιοδικά Bibliotheque – Τεθλασμένη Ψηφιακή Βιβλιοθήκη και Φρέαρ. Το 2015 εκδόθηκε η συλλογή διηγημάτων της «Ισκαριώτισσα» από τις εκδόσεις Γαβριηλίδης. Το 2020 δημοσιεύτηκε στις εκδόσεις Σμίλη το μυθιστόρημά της «Τίνος παιδί είσαι εσύ;».