Joan Didion: «Η χρονιά της μαγικής σκέψης»

Joan Didion, «Η χρονιά της μαγικής σκέψης» (μετάφραση-επίμετρο Μυρσίνη Γκανά, 256 σελίδες, Εκδόσεις Ψυχογιός)

Η «Χρονιά της μαγικής σκέψης» είναι μια συγκλονιστική (δεν χωράει άλλη λέξη) καταγραφή του θρήνου και της απώλειας. Γραμμένο μετά τον ξαφνικό θάνατο του συζύγου της, Τζον Γκρέγκορι Νταν, και κατά τη διάρκεια της σοβαρής ασθένειας της κόρης τους, το βιβλίο ανατέμνει με χειρουργική ακρίβεια την κατάσταση του πένθους ως του τέλους των πραγμάτων (όπως τα ξέραμε). Η Ντίντιον περιγράφει τη «μαγική σκέψη» σαν την παράλογη εκείνη πεποίθησή μας, καμιά φορά, ότι οι πράξεις ή οι σκέψεις μας μπορούν να αντιστρέψουν την αναπόφευκτη πορεία του θανάτου.

Με ένα ύφος λιτό, ορθολογικό, τετράγωνο, «δημοσιογραφικό», από όπου όμως δεν κρύβεται η συγκίνηση, ή η απορία, το δέος, η Ντίντιον εξετάζει πώς η λογική καταρρέει μπροστά στο τραύμα, μετατρέποντας την καθημερινότητα σε μια προσπάθεια επιβίωσης μέσα στο χάος της μνήμης. Όχι απλώς ένα εμβληματικό κείμενο για την ανθρώπινη ευαλωτότητα και την αναπόφευκτη αναμέτρηση με το τέλος, αλλά και ένα βιβλίο που χρησίμευσε σε πολλές, πάρα πολλές χιλιάδες αναγνώστες σε όλο τον κόσμο: ανθρώπους που αντιμετώπιζαν το δικό τους πένθος και τη δική του απώλεια ο καθένας. Ένα εν πολλοίς παυσίλυπο βιβλίο, και μαζί: μεγάλη λογοτεχνία.

Δεν θα πούμε εμείς περισσότερα, αλλά θα δανειστούμε δύο αποσπάσματα από το Επίμετρο της μεταφράστριας, σημειώνοντας μόνο ότι η Μυρσίνη Γκανά μάς παραδίδει ένα κείμενο που ταυτίζεται απολύτως υφολογικά αλλά και «ψυχικά» με αυτό της Ντίντιον. Εκπληκτική δουλειά. Νά τι διαβάζουμε, λοιπόν, ανάμεσα σε άλλα:

* * *

[…] Η γλώσσα της Ντίντιον για να περιγράψει αυτή την ταραγμένη περίοδο είναι λιτή, ακριβής. Η συναισθηματική ένταση δεν εκφράζεται μέσα από εξάρσεις, αλλά μέσα από την προσπάθεια για σαφήνεια. Η συγγραφέας επανέρχεται στα ίδια γεγονότα, τα ανασυνθέτει, τα παρατηρεί από διαφορετικές γωνίες, σαν να προσπαθεί να τα εντάξει σε ένα αφήγημα που συνεχώς της διαφεύγει. Αυτή, άλλωστε, είναι ακριβώς η φύση του πένθους. Κινείται κυκλικά, και στο χαρτί μοιάζει με μια προσπάθεια να ανασταλεί ο χρόνος, να παραταθεί η στιγμή πριν από την οριστική αποδοχή της απώλειας. Η αφήγηση γίνεται έτσι ένα εργαστήριο μνήμης, όπου το παρελθόν δεν είναι σταθερό, αλλά διαρκώς επαναδιαπραγματεύσιμο.

Το πένθος, μας δείχνει η Ντίντιον, διαβρώνει και τη σχέση με τον λόγο. Οι λέξεις φαντάζουν ανεπαρκείς, οι αφηγηματικές δομές καταρρέουν, οι βεβαιότητες της καθημερινής γλώσσας χάνουν τη σημασία τους. Η μαγική σκέψη εισχωρεί σε αυτό το κενό, λειτουργώντας ως ένας προσωρινός μηχανισμός νοηματοδότησης. Εκεί όπου η γλώσσα δεν μπορεί να εξηγήσει, η μαγεία προσφέρει μια εύθραυστη, αλλά αναγκαία μορφή νοήματος. […]

Η μετάφραση της «Χρονιάς της μαγικής σκέψης» στα ελληνικά ήταν μια ιδιαίτερη δοκιμασία, όχι μόνο γλωσσική αλλά και υπαρξιακή. Η γραφή της Ντίντιον κινείται σε μια λεπτή περιοχή, όπου η ακρίβεια της σκέψης συναντά τη ρωγμή του βιώματος, και η λιτότητα της φράσης καλείται να μεταφέρει ένα συναισθηματικό και φιλοσοφικό φορτίο χωρίς να το κατονομάζει. Η ελληνική απόδοση όφειλε να σεβαστεί αυτή τη διπλή φύση του κειμένου: να διατηρήσει την ψυχραιμία και τη διαύγεια της πρωτότυπης πρόζας, χωρίς να απαλύνει τη σκληρότητα της εμπειρίας που διατρέχει το βιβλίο.

Η μαγική σκέψη, ως έννοια και ως αφηγηματική πρακτική, απαιτεί μια γλώσσα που να αντέχει την ασάφεια χωρίς να χάνει τη συνοχή της, να επιτρέπει τη συνύπαρξη της λογικής και της άρνησης, της μνήμης και της επιθυμίας. Η μετάφραση, επομένως, δεν περιορίζεται στη μεταφορά σημασιών, αλλά επιχειρεί να αναπαραγάγει έναν τρόπο σκέψης και έναν ρυθμό συνείδησης: να αποδώσει την αργή, επαναληπτική κίνηση του πένθους, τη θραυσματικότητα της μνήμης, τη σχεδόν ανεπαίσθητη μετατόπιση από την πληροφορία της απώλειας στη βιωμένη εμπειρία της. Σε αυτή τη διαδρομή, το ελληνικό κείμενο επιδιώκει να λειτουργήσει όχι ως καθρέφτης του πρωτοτύπου, αλλά ως ισότιμος χώρος ανάγνωσης, όπου η φωνή της Ντίντιον μπορεί να ακουστεί με τη δική της, σαφή και εύθραυστη καθαρότητα.

• Διαβάστε ένα χαρακτηριστικό απόσπασμα από το βιβλίο:

Θυμάμαι να πιέζω τον χειρουργό σε σχέση μ' αυτό, προσπαθώντας κι εγώ (ακόμα μία φορά) να διαχειριστώ την κατάσταση, να πάρω απαντήσεις. Του μιλούσα από το κινητό στην αυλή έξω από το κυλικείο του Ιατρικού Κέντρου του UCLA. Το κυλικείο λεγόταν Café Med. Ήταν η πρώτη μου επίσκεψη στο Café Med και η πρώτη μου γνωριμία με τον πιο αξιοπρόσεκτο θαμώνα του, έναν μικροκαμωμένο άντρα με αρχές φαλάκρας (υπέθεσα ότι ήταν ασθενής του Ινστιτούτου Νευροψυχιατρικής που είχε την άδεια να κυκλοφορεί στον χώρο) του οποίου η εμμονή ήταν να ακολουθεί κάποια τυχαία γυναίκα μέσα στο κυλικείο άλλοτε φτύνοντας και άλλοτε εκστομίζοντας οργισμένες ύβρεις για το πόσο αηδιαστική ήταν, πόσο αποκρουστική, πόσο τιποτένια. Εκείνο το πρωί ο μικροκαμωμένος άντρας με αρχές φαλάκρας με είχε ακολουθήσει έξω στην αυλή και ήταν δύσκολο να καταλάβω τι έλεγε ο χειρουργός. «Ήταν το τραύμα, υπήρχε ρήξη αγγείου, το είδαμε», μου φάνηκε ότι άκουσα. Αυτό δε μου είχε φανεί ότι απαντούσε κατηγορηματικά στο ερώτημα –μια ρήξη αγγείου δεν αποκλείει κατηγορηματικά το ενδεχόμενο η ρήξη να είχε προηγηθεί και να προκάλεσε την πτώση– αλλά εκεί, στην αυλή του Café Med με τον μικροκαμωμένο άντρα με αρχές φαλάκρας να φτύνει στο παπούτσι μου, αντιλήφθηκα ότι η απάντηση στο ερώτημα δεν είχε σημασία. Είχε συμβεί. Κι αυτά ήταν τα δεδομένα που είχαμε μπροστά μας.

• Νά και το οπισθόφυλλο:

«“Η ζωή αλλάζει απότομα. Η ζωή αλλάζει στη στιγμή. Μια συνηθισμένη στιγμή”. Αυτές ήταν οι πρώτες λέξεις που έγραψα αφότου συνέβη. Για πολύ καιρό δεν έγραψα τίποτε άλλο. Εν περιλήψει. Είναι τώρα, καθώς ξεκινάω να το γράφω αυτό εδώ, το απόγευμα της 4ης Οκτωβρίου 2004. Πριν από εννέα μήνες και πέντε μέρες, γύρω στις εννέα το βράδυ της 30ής Δεκεμβρίου 2003, ο σύζυγός μου, Τζον Γκρέγκορι Νταν, φάνηκε να παθαίνει (ή όντως έπαθε), στο τραπέζι όπου μόλις είχαμε καθίσει οι δυο μας για δείπνο στο καθιστικό του διαμερίσματός μας στη Νέα Υόρκη, ένα αιφνίδιο, εκτεταμένο, οξύ στεφανιαίο επεισόδιο που προκάλεσε τον θάνατό του. Έτσι ξεκίνησε για μένα η χρονιά της μαγικής σκέψης».

Η εξερεύνηση μιας σπαρακτικά προσωπικής και ταυτόχρονα καθολικής εμπειρίας: μια απόπειρα κατανόησης της θνητότητάς μας μέσα από το πορτρέτο ενός ξεχωριστού γάμου και τις στιγμές μιας ολόκληρης ζωής. Ένα εξομολογητικό χρονικό πένθους που έχει καθιερωθεί ως σημείο αναφοράς για τη διαχείριση της απώλειας από μια εμβληματική μορφή της Νέας Δημοσιογραφίας και μια φωνή που καθόρισε την αμερικανική λογοτεχνία.

• Και ένα μικρό βιογραφικό της συγγραφέως:

Η Τζόαν Ντίντιον (1934-2021) γεννήθηκε στο Σακραμέντο. Μετά την αποφοίτησή της από το Πανεπιστήμιο της Καλιφόρνια στο Μπέρκλεϊ, μετακόμισε στη Νέα Υόρκη και άρχισε να εργάζεται στη Vogue, γεγονός που καθόρισε την καριέρα της ως δημοσιογράφου και συγγραφέως. Το πρώτο της μυθιστόρημα, «Run River», εκδόθηκε το 1963. Το 2005, η Ντίντιον τιμήθηκε με το Χρυσό Μετάλλιο της Αμερικανικής Ακαδημίας Τεχνών και Γραμμάτων για τις Καλές Τέχνες και την Κριτική. Το 2007, έλαβε το Μετάλλιο του National Book Foundation για τη Διακεκριμένη Συνεισφορά στα Αμερικανικά Γράμματα. Το 2013, της απονεμήθηκε το National Humanities Medal από τον Πρόεδρο Μπαράκ Ομπάμα και το Lifetime Achievement Award του PEN Center USA. Η ίδια είχε πει για τη γραφή της: «Γράφω αποκλειστικά για να ανακαλύψω τι σκέφτομαι, τι κοιτάζω, τι βλέπω και τι σημαίνει αυτό». Το απομνημόνευμά της «Η χρονιά της μαγικής σκέψης» τιμήθηκε με το National Book Award for Non Fiction το 2005. Από τις Εκδόσεις Ψυχογιός ετοιμάζεται και το βιβλίο της «Μπλε νύχτες».

Βρείτε το στο βιβλιοπωλείο της γειτονιάς σας, ή όπου αλλού σάς αρέσει να προμηθεύεστε τα βιβλία σας.

* * *

Το Ημερολόγιο κυκλοφορεί κάθε Τρίτη και Πέμπτη. Κάθε Σάββατο, παρουσιάζουμε το πορτρέτο μιας «άγνωστης» γυναίκας πρωτοπόρου του περασμένου καιρού. Τις Κυριακές, η στήλη μεταμορφώνεται στο Βιβλίο της Εβδομάδας. Στείλτε μας μέιλ αν θέλετε να μας πείτε ή να μας ρωτήσετε κάτι — οτιδήποτε. Μην ξεχνάτε, επίσης, πως έχουμε και πόντκαστ! Σας ευχαριστούμε πολύ.