Ρεαλισμοί και εικόνα: Αναζητώντας την αλήθεια

Τι σημαίνει «ρεαλισμός» σήμερα, σε έναν κόσμο κορεσμένο από εικόνες, οθόνες και αλγορίθμους; Είναι η εικόνα ακόμη φορέας αλήθειας ή έχει μετατραπεί σε μηχανισμό εντυπωσιασμού, χειραγώγησης και θεάματος; Το βιβλίο «Ρεαλισμοί και εικόνα. Κινηματογράφος-αλήθεια, performances και multimedia» του Πάνου Π. Ζενέλη, μαζί με το κείμενο «Ο “Ρεαλισμός” των ΜΜΕ: Από τη Νέο-τηλεόραση στα social media» του Πολυδεύκη Παπαδόπουλου (εκδόσεις Μέδουσα–Σέλας, β΄ εμπλουτισμένη έκδοση, 2025), εξετάζει την έννοια του ρεαλισμού στις τέχνες και ιδιαίτερα στον κινηματογράφο. 

Από την πρώτη φορά που ο ρεαλισμός εμφανίζεται ως καλλιτεχνική κίνηση στη ζωγραφική και τη λογοτεχνία του 19ου αιώνα έως τους πρωτεργάτες του ντοκιμαντέρ, όπως ο εμπνευστής της «κάμερας-μάτι» Djiga Vertov και o αποκαλούμενος «πατέρας του ντοκιμαντέρ» Robert Flaherty, με την κορυφαία ταινία «Ο Νανούκ του Βορρά» το 1922 και τα κινήματα του cinema direct και του cinema-vérité της δεκαετίας του ’60, το δοκίμιο αναδεικνύει τη διαρκή αναζήτηση της αλήθειας στην εικόνα. Παράλληλα, διερευνά τη σχέση φαντασίας και πραγματικότητας μέσα από τις κινηματογραφικές πρωτοπορίες, τα happenings και τις performances, θέτοντας το ερώτημα κατά πόσο αυτές οι μορφές παραμένουν ζωντανές και επιδραστικές σήμερα.

Συνέντευξη με τον Πάνο Ζενέλη και τον Πολυδεύκη Παπαδόπουλο

Στη συνέντευξη που ακολουθεί, ο Πάνος Ζενέλης, σκηνοθέτης ντοκιμαντέρ και δοκιμιογράφος, μιλά για τον ρεαλισμό ως αισθητική επιλογή αλλά και ως πολιτικοηθική στάση. Παράλληλα, ο δημοσιογράφος και κοινωνιολόγος των ΜΜΕ Πολυδεύκης Παπαδόπουλος, εστιάζει στη μετατόπιση της εικόνας από το cinema-vérité στη «ρεαλιστική τηλεόραση», τα reality shows, τα social media και, πλέον, την Τεχνητή Νοημοσύνη.

Πάνος Ζενέλης

Η θέση του σημαντικού Γάλλου κριτικού και θεωρητικού του κινηματογράφου André Bazin, πως «δεν υπάρχει ρεαλισμός, αλλά ρεαλισμοί», είναι μια διαπίστωση που ανοίγει τον δρόμο για τη διερεύνηση των πολλαπλών, συχνά αντιφατικών τρόπων με τους οποίους κάθε εποχή επιχειρεί να συλλάβει και να αναπαραστήσει την πραγματικότητα. Στο βιβλίο σας «Ρεαλισμοί και εικόνα» μιλάτε και εσείς για ρεαλισμούς στον πληθυντικό. Τι σημαίνει για εσάς αυτή η πολλαπλότητα;

Σύμφωνα με τον Andre Bazin «Δεν υπάρχει ρεαλισμός, αλλά ρεαλισμοί. Κάθε εποχή αναζητεί τον δικό της». Να ενημερώσουμε πως ο André Bazin (1918-1958) με το τετράτομο έργο του «Τι είναι ο Κινηματογράφος» άλλαξε τον τρόπο με τον οποίο βλέπουμε την 7η Τέχνη. Για χρόνια, αρχισυντάκτης του περιοδικού Cahiers du Cinema, διατύπωσε μία συγκεκριμένη αισθητική άποψη για τον Κινηματογράφο και εξήρε τη ρεαλιστική του φύση. Αναζητώντας έναν Κινηματογράφο «ικανό ν΄ανοίξει ένα παράθυρο στον κόσμο». Η πολλαπλότητα του ρεαλισμού στη σύγχρονη εποχή αναδεικνύεται μέσα από ποικίλες μορφές τέχνης. Το βιβλίο εστιάζει στα ευρηματικά happenings από τα χρόνια του ΄60, στις δυναμικές, ρηξικέλευθες performances, συγκεκριμένα της Marina Abramovic, και σε ένα χαρακτηριστικό δείγμα Κινηματογράφου-Αλήθειας στην εποχή μας, το Ντοκιμαντέρ «Κοινωνικό Δίλημμα» (2020), του Jeff Orlowski. Η ταινία πραγματεύεται τις αρνητικές επιπτώσεις των social media και τη λειτουργία των αλγορίθμων «που συσσωρεύουν τα προσωπικά μας δεδομένα, όχι απλώς για να κερδίσουν αστρονομικά ποσά, αλλά για να αιχμαλωτίσουν για πάντα την προσοχή των χρηστών, να τη χειραγωγήσουν».

Πώς συνδέεται η θεωρητική σας προσέγγιση στο βιβλίο με την εμπειρία σας στη σκηνοθεσία ντοκιμαντέρ; Και αντίστροφα επηρέασε η εμπειρία σας στη σκηνοθεσία ντοκιμαντέρ τον τρόπο που προσεγγίζετε θεωρητικά τον ρεαλισμό;

Μελετώντας συστηματικά το έργο των πρωτεργατών του Ντοκιμαντέρ, R. Flaherty, D. Vertov, J. Rouch, μαθαίνουμε πόσο σημαντικό είναι να εμβαθύνουμε, να διεισδύουμε στο θέμα που καταπιανόμαστε, να είμαστε επίμονα παρατηρητικοί και βέβαια να επιδιώκουμε την καλύτερη και πολυδιάστατη τεκμηρίωση. Αυτό το τόσο φωτεινό μονοπάτι έχω ακολουθήσει - και συνεχίζω και ακολουθώ – στα ντοκιμαντέρ που έχω σκηνοθετήσει, ενδεικτικά αναφέρω, τα εξής: «Νίκος Χατζηκυριάκος-Γκίκας (με επιστημονική σύμβουλο την Ιωάννα Προβίδη, διευθύντρια επί σειρά ετών της Πινακοθήκης Γκίκα), «Η ιστορία της αρχαίας πόλης του Πειραιά» (σε κείμενο του επίτιμου Εφόρου Αρχαιοτήτων Γεωργίου Σταϊνχάουερ), «Πέραμα και Ναυπηγοεπισκευαστική Ζώνη»(σε κείμενο του δημοσιογράφου-συγγραφέα Σωτήρη Μαργιωρή). Η σκηνοθετική μου εμπειρία και η θεωρητική προσέγγιση στον ρεαλισμό, είναι διαδικασίες αμφίδρομες και αλληλοτροφοδοτούμενες.

Σε ποιο βαθμό ο κινηματογράφος-αλήθειας είναι αισθητική επιλογή και σε ποιο βαθμό ιδεολογική ή πολιτική στάση;

«Ο Κινηματογράφος – Αλήθεια» προϋποθέτει μία αισθητική επιλογή, παράλληλα όμως ήταν και είναι μία ιδεολογική και πολιτική στάση «Μία πολιτικοηθική στάση των δημιουργών του». Θυμίζουμε το πόσο σημαντικές ήταν και συνεχίζουν να είναι (από τα χρόνια της δεκαετίας του 1960) οι τεχνολογικές καινοτομίες στην εικόνα και τον σύγχρονο ήχο, οι ελαφριές φορητές κάμερες, τα ευέλικτα συνεργεία , η άμεση παρατήρηση, και κυρίως η αντίληψη ότι «ο Κινηματογράφος είναι ένα μέσο που μπορεί να αποκαλύψει την αλήθεια».

Ποια πρέπει να είναι η σχέση του cinema-vérité με την πραγματικότητα;

Το Cinema-vérité είναι μία δυνατότητα για ένα καλύτερο πλησίασμα της πραγματικότητας. Τον όρο υιοθέτησε ο ενθνολόγος-κινηματογραφιστής Jean Rouch, τα χρόνια του ΄60, ο οποίος ήταν μία κυρίαρχη φυσιογνωμία της «σχολής». Οι σκέψεις και οι δημιουργίες του εξακολουθούν να μας εμπνέουν και να μας καθοδηγούν. Όπως και του Alexandre Astruc, που μίλησε για την «κάμερα-στυλό» (κατοπινή υλοποίηση της αποτελεί η μικρή φορητή κάμερα που χρησιμοποιούμε σήμερα), την οποία θεωρούσε ένα μέσο καταγραφής των γεγονότων, εκείνης της χρονικής περιόδου. Διδάσκομαι αδιάκοπα από τον στοχασμό του: «Ο Κινηματογράφος γίνεται σιγά σιγά μία γλώσσα. Ένα μέσο γραφής εξίσου ευλύγιστο και «πνευματικό» με την ίδια τη γραπτή γλώσσα. Ο φιλμουργός γράφει με την κάμερα του, όπως ένας συγγραφέας γράφει με το στυλό του. Γι΄αυτό και ονομάζω αυτήν τη νέα εποχή του Κινηματογράφου εποχή της «Κάμερας-στυλό».

Υπάρχουν φορές που ο ρεαλισμός αποτυγχάνει; Ποια είναι τελικά τα όρια του ρεαλισμού στη τέχνη; 

Οι ρίζες του ρεαλισμού στην τέχνη χάνονται στα βάθη της ανθρώπινης προϊστορίας. Οι σπηλαιογραφίες που έχουν βρεθεί, είναι πράγματι εντυπωσιακές και εύγλωττες. Ο ρεαλισμός απηχεί την πρόθεση απεικόνισης της πραγματικότητας όσο το δυνατόν πιο πιστά. Αυτή η πιστότητα δεν νοείται ωστόσο ως απλή παθητική αναπαράσταση, αλλά ως δημιουργική ανασύνθεση των στοιχείων της πραγματικότητας. Διαβάζουμε στο μνημειώδες έργο του André Bazin («Τι είναι ο Κινηματογράφος»): «Ακόμη και η ρεαλιστικότερη των τεχνών (ο Κινηματογράφος, ενν.) αδυνατεί να συλλάβει την πραγματικότητα ως σύνολο, γιατί πάντα από κάπου τής διαφεύγει». Ο Ιρλανδός ποιητής και θεατρικός συγγραφέας William Yeats έγραφε: «Δεν μπορεί ποτέ κανείς να γνωρίσει την πραγματικότητα, ούτε ν΄ ανταποκριθεί σ΄ αυτήν, να την απομιμηθεί, να την πλαστογραφήσε,» μία τέτοια προσπάθεια θα΄ ταν απίθανα στενοκέφαλη. Αν την κυνηγήσεις με αυθάδεια, η πραγματικότητα απομακρύνεται μόνον αν την επικαλεστείς ταπεινά, θα ΄ρθει σε σένα (…)».

Τι θα θέλατε να κρατήσει ο αναγνώστης διαβάζοντας το «Ρεαλισμοί και εικόνα»; Πρόκειται περισσότερο για ένα θεωρητικό βιβλίο ή μια αφορμή για προβληματισμό;

Το κείμενο «Ρεαλισμοί και εικόνα» είναι μία αφορμή για προβληματισμούς και συνειδητοποιήσεις. Έχει ενδιαφέρον να ξετυλίξουμε το νήμα που συνδέει τον Michelangelo Caravaggio (έναν από τους «ζωγράφους της πραγματικότητας») με τα ρεαλιστικά μυθιστορήματα των Balzac, Stendhal, Flaubert– οι οποίοι ήταν αναμφίβολα βαθύτατοι παρατηρητές και ασύγκριτοι ανατόμοι της κοινωνίας – και τους πρωτεργάτες του Ντοκιμαντέρ, τον 20ο αιώνα. Θα ήθελα η αναγνώστρια, ο αναγνώστης (τους ευχαριστώ εγκάρδια ) κλείνοντας το «Ρεαλισμοί και εικόνα» να αναλογιστεί την αναφορά που γίνεται στα λόγια του Christian Zimmer από το έργο του «Κινηματογράφος και πολιτική»: «Η εικόνα είναι κάτι πολύ περισσότερο από θέαμα. Είναι αληθινό όνειρο, δυνατότητα για άλλες εικόνες, δυνατότητα για συναισθήματα, για σκέψη. Το θέαμα ουδετεροποιεί, στειρώνει αυτές τις δυνατότητες».

Σαν επίλογο θα έλεγα: Καλούμαστε να ευρύνουμε όχι μόνο τον ορισμό του ρεαλισμού, αλλά το ρεαλισμό τον ίδιο. Γιατί ο απλός, στατικός, ναϊφ ρεαλισμός έχει πιά πεθάνει». Ο Άγγλος κριτικός και δοκιμιογράφος Raymond Williams υποστήριζε πως, αν υπάρξει ρεαλισμός σήμερα, αυτός θα είναι δυναμικός στην αναζήτηση νέων οπτικών για τον κόσμο, σε μία σύνθεση του κοινωνικού με το προσωπικό».

Πολυδεύκης Παπαδόπουλος

Μπορεί η «Ρεαλιστική Τηλεόραση» και η «αλήθεια» της, η τηλεόραση-vérité, η τηλεόραση-tabloid κλπ να λειτουργήσουν ως φορέας αλήθειας ή «όλα χωνεύονται σε μια κοινή τηλεοπτική γλώσσα» που τελικά χειραγωγεί;

Ο όρος «TV-vérité» μπορεί να είναι παραπλανητικός και πάντως έχει άλλο περιεχόμενο από εκείνον «Cinema-vérité». Στο δικό μου κείμενο «Ο Ρεαλισμός των ΜΜΕ: Aπό την Νέο-τηλεόραση στα social media” στο βιβλίο του Πάνου Ζενέλη, μιλώ για τη «Ρεαλιστική Τηλεόραση» κι ότι αυτή εννοιοδοτεί. Αναφέρομαι στην «Τηλεόραση-vérité», μόνον ως μια υποπερίπτωση, όταν θίγονται τολμηρά κοινωνικά ζητήματα και χρησιμοποιούνται προκλητικά ρεπορτάζ (π.χ. ένας τοξικομανής τη στιγμή που κάνει χρήση ηρωίνης, ένας δολοφόνος που εξομολογείται, ένα ζευγάρι που μιλά για τα προβλήματα της σχέσης του επί σκηνής). Σημειώνω ότι πολλές φορές σε τέτοιες εκπομπές υφέρπουν σκανδαλοθηρικά στοιχεία στους τρόπους αναζήτησης και προβολής της πραγματικότητας, με αποτέλεσμα αρκετοί σχολιαστές των ΜΜΕ να έχουν αποκαλέσει το παραπάνω είδος «τηλεόραση-tabloid», λόγω ομοιότητας με τις γνωστές λαϊκές αγγλοσαξονικές εφημερίδες που πρωτοεισήγαγαν αυτές τις τάσεις στην έντυπη πληροφόρηση.

Το Cinema vérité αποτέλεσε- για σχετικά σύντομο διάστημα- ένα είδος κινηματογραφίας ως τεχνική αλλά ιδίως ως πολιτικοηθική στάση των δημιουργών του. Η «Ρεαλιστική Τηλεόραση», η οποία άρχισε να υπάρχει πρώτα στις ΗΠΑ και να εισάγεται σταδιακά στην Ευρώπη στα μέσα-τέλη του ’80- όταν πέρασε και σ ’αυτήν η «φιλελεύθερη απορρύθμιση» του οπτικοακουστικού πεδίου»- και η οποία κορυφώθηκε στη δεκαετία του ’90 με τη δημιουργία πολλών νέων ιδιωτικών καναλιών, διέθετε άλλη στόχευση και φιλοσοφία. Είχε να κάνει με την εισαγωγή στοιχείων «εντυπωσιασμού» (sensationalism) και «παραστάσεων της πραγματικότητας» (realityshows). Κι αυτό αφορούσε από δελτία ειδήσεων και ειδησεογραφικές καλύψεις γεγονότων, έως εκπομπές υποτιθέμενης ενημέρωσης που άρχιζαν να μπλέκουν τη ψυχαγωγία με την πληροφόρηση (infotainment) ή και προγράμματα αμιγούς διασκέδασης μέσω «σκηνοθέτησης της πραγματικότητας».

Βεβαίως, η ειδησεογραφική πλευρά της τηλεόρασης, ειδικά σε συνθήκες μη λογοκριμένων live καλύψεων για έκτακτα και κρίσιμα γεγονότα, μπορεί να λειτουργήσει ως τηλεόραση vérité, εφόσον ξεπεράσει τη διάθεση απλώς του εντυπωσιασμού, των υπερβολών, του κακώς εννοούμενου ανταγωνισμού και των σκοπιμοτήτων. Όμως κάτι τέτοιο δε συμβαίνει συχνά. Και σε κάθε περίπτωση το σύνολο της τηλεόρασης, ρεαλιστικής και μη, αφορά ολοένα και λιγότερο τις νεότερες ηλικίες, που της στρέφουν τα νώτα και ασχολούνται με το περιεχόμενο του ίντερνετ και κυρίως των socialmedia….

Ο τρόπος που αντιλαμβανόμαστε τον ρεαλισμό επηρεάζεται από το ιστορικό, κοινωνικό και τεχνολογικό πλαίσιο κάθε εποχής. Στην εποχή των social media και του ChatGPT, η υπερπληθώρα εικόνων και πληροφοριών ενισχύει ή αποδυναμώνει την ικανότητά μας να κατανοούμε την πραγματικότητα;

Εδώ και σχεδόν 20 χρόνια τα νεανικότερα κοινά, όπως αναφέρω και πριν, στρέφονται περισσότερο στη θεματολογία και τις πληροφορίες του ίντερνετ και ιδίως των social media, όπου συχνά γίνονται τα ίδια και παραγωγοί περιεχομένου. Πριν από αυτή την εποχή, η «παραγωγή περιεχομένου από τον χρήστη» (user generated content) εθεωρείτο ως ένα ιδανικό στη λειτουργία των ΜΜΕ, λόγω της αμεσότητας, της αποκέντρωσης, της ελευθερίας ή της χρήσης επικοινωνίας για δημιουργία συλλογικοτήτων που αλλιώς δεν θα υπήρχαν.

Γρήγορα όμως έγινε κατανοητό πως η «πραγματικότητα» των social media κουβαλούσε αφενός τα περισσότερα αρνητικά της «ρεαλιστικής τηλεόρασης» κι αφετέρου έφερνε και καινούργια: απώλεια ελέγχου αξιοπιστίας των πληροφοριών, συνομωσιολογία, τοξικότητα, κλείσιμο σε ομάδες/φυλές (neo-tribalism), ναρκισσισμό στο έπακρο, παρακίνηση σε επικίνδυνες και παραβατικές συμπεριφορές, έκθεση και υποκλοπή προσωπικών δεδομένων, χειρισμούς, εκβιασμούς, απειλές και ίσως το χειρότερο: απώλεια της αίσθησης των ορίων μεταξύ αληθινού και φαντασιακού. Και ουκ έστιν αριθμός για τον πλήρη κατάλογο αυτών των καταστάσεων…

Σίγουρα, πάντως τα μειονεκτήματα των socialmedia, σε σχέση όχι μόνον με την κατανόηση της πραγματικότητας αλλά με τη γενικότερη χρήση τους, υπερισχύουν των πλεονεκτημάτων. Η απόφαση των κυβερνήσεων της Αυστραλίας και της Γαλλίας, να θέσουν κατόπιν εισηγήσεων πολλών ειδικών φραγμούς για τη χρήση τους τουλάχιστον από άτομα κάτω των 16, είναι επιτακτικό να βρει μιμητές και σε κυβερνήσεις άλλων χωρών. Το θέμα έχει συζητηθεί και στην Ελλάδα. Αν δεν είναι πλέον αργά...

Σε ό,τι αφορά την Τεχνητή Νοημοσύνη, από τον Νοέμβριο του 2022 με το λανσάρισμα στο ευρύ κοινό του ChatGPT, η ανθρωπότητα ξεκίνησε το ταξίδι προς ένα νέο και άγνωστο πλανήτη, όχι μόνον σε σχέση με την αντιμετώπιση της πραγματικότητας, αλλά σχεδόν για τα πάντα. Ξέρουμε πως θα αλλάξει τα περισσότερα στη ζωή μας, αλλά είναι πολύ νωρίς για να βγάλουμε συμπεράσματα προς ποια κατεύθυνση…

Ποιος είναι ο Πάνος Π. Ζενέλης

Ο Πάνος Π. Ζενέλης γεννήθηκε στην Αθήνα το 1957. Σπούδασε Marketing, Πολιτικές Επιστήμες και Σκηνοθεσία Κινηματογράφου. Ήταν βοηθός των σκηνοθετών Κώστα Σφήκα, Νίκου Αλευρά, Olivier Guitton. Την περίοδο 1984-1990 έκανε σκηνοθεσία και παραγωγή σε μια σειρά μικρού μήκους ταινιών οι οποίες προβλήθηκαν στο Φεστιβάλ Θεσσαλονίκης και σε Φεστιβάλ του εξωτερικού. Από το 1994 σκηνοθέτησε για τη Mecano Film περισσότερα από είκοσι πέντε Ντοκιμαντέρ, ιστορικού, αρχαιολογικού και κοινωνικού περιεχομένου, τα οποία προβλήθηκαν σε Διεθνή Κινηματογραφικά Φεστιβάλ, Τηλεοπτικούς Σταθμούς (στην ΕΡΤ, την ΕΡΤ3, τη Βουλή Τηλεόραση και στο ΡΙΚ της Κύπρου) και πολιτιστικούς χώρους, στην Ελλάδα και το εξωτερικό.

Ενδεικτικά, στις Διεθνείς Συναντήσεις Αρχαιολογικών και Ιστορικών ταινιών του Μεσογειακού χώρου, επελέγησαν και προβλήθηκαν στο διαγωνιστικό τμήμα τα Ντοκιμαντέρ: «Αρχαία Σάμος» (2000), «Το Αρχαιολογικό Μουσείο του Πειραιά»(2002), «Τεγέα στην Αρκαδία»(2006), «Καστελλόριζο» (2010), «Ιστορικό Αρχείο-Μουσείο Ύδρας» (2016),«Ηραία-Πυθαγόρεια» (2024). Το 2015 στο Φεστιβάλ Γαλλόφωνης ταινίας στη Doha, προβλήθηκαν (ως η Ελληνική συμμετοχή), τα Ντοκιμαντέρ «Τα Μνημεία του ιερού βράχου της Ακρόπολης» (παραγωγή της Mecano Film) και «Νίκος Χατζηκυριάκος Γκίκας» (παραγωγή του Μουσείου Μπενάκη). Το Ντοκιμαντέρ «Πέραμα και Ναυπηγοεπισκευαστική Ζώνη» (2018) προβλήθηκε στο Φεστιβάλ Ντοκιμαντέρ Χαλκίδας και στη Βουλή Τηλεόραση.

Σε Διεθνή Φεστιβάλ του εξωτερικού έχουν προβληθεί τα αρχαιολογικού περιεχομένου Ντοκιμαντέρ του Πάνου Ζενέλη, ο οποίος έχει επίσης σκηνοθετήσει δεκάδες πολιτιστικά και κοινωνικά μηνύματα (SPOT).Έχει γράψει τα δοκίμια: «Ρεαλισμοί και εικόνα»(Σέλας, 1η έκδοση το 1996 και Μέδουσα, 2η εμπλουτισμένη έκδοση το 2025). «Αρχαίοι Έλληνες Κυνικοί φιλόσοφοι και … όψεις του κυνισμού στη σύγχρονη εποχή»( Μέδουσα, 1η έκδοση το 2020, 2η έκδοση το 2024).