Ψυχή παντού: Πέντε ομιλίες για τον Φρόυντ από τον Στέλιο Ράμφο

«Γιατί ο Φρόυδ σήμερα; Διότι είναι αναγκαία όσο ποτέ η ματιά μέσα μας και η εσωτερικώτερη αίσθησι του άλλου. Αυτό που λέμε και ενσυναίσθησι. Στην ενσυναίσθησι νοιώθω τα αισθήματα του άλλου εντός μου. Την ώρα που η κοινωνία πάει να γίνη συναλλαγή, να επικοινωνούν απλώς οι άνθρωποι αντί να έρχωνται σε πιο ουσιαστική επαφή μεταξύ τους, και οι σχέσεις γίνονται εξωτερικές, έχει σημασία να ξανασκεφθούμε τον Φρόυδ. Ο Φρόυδ διανύει στο έργο του την απόστασι από το ψυχαναλυτικό ντιβάνι στην συγκρότησι της κοινωνίας και μας καλεί να προσεγγίσουμε την τελευταία στον ορίζοντα των απαιτήσεων της ψυχικής ζωής, με γέφυρα από το ένα σημείο στο άλλο τον πολιτισμό.»

Το καινούργιο πόνημα του Στέλιου Ράμφου, που κυκλοφόρησε από τις εκδόσεις Αρμός, είναι, όπως σημειώνει ο συγγραφέας στην αρχή του βιβλίου, «προϊόν πέντε ομιλιών με θέμα τις ανθρωπολογικές προεκτάσεις της κλινικής ψυχαναλύσεως, όπως τις εξέθεσε σε έργα του ο Φρόυδ. Αυτό δηλώνει και ο τίτλος ‘’Ψυχή παντού". Οι ομιλίες έγιναν στο πατάρι του Αρμού, με περιωρισμένο ακροατήριο, λόγω της πανδημίας του κορωνοϊού, μεταξύ 24-11 και 22-12-2022.»

Ο Στέλιος Ράμφος ξεκινά αναλύοντας τι είναι η «ενσυναίσθηση» και αναρωτιέται μήπως στις μέρες μας η βαναυσότητα τείνει να γίνει ανθρωπολογικά ισχυρότερη από την πνευματική συνθήκη στην οποία οικοδομείται ο πολιτισμός. Στη συνέχεια, μελετά τον Φρόυντ, τόσο ως Εβραίο διανοούμενο, όσο και ως επιστήμονα και «λογοτέχνη» εφόσον τα βιβλία του είναι υποδειγματικά ως αφηγήσεις και ως συγγραφικό ύφος. Με υλικό τις διαδοχικές μελέτες του μεγάλου Αυστριακού από τα τέλη του 19ου αιώνα μέχρι το 1939, ο Στέλιος Ράμφος εξηγεί με απλό και μαζί αιφνιδιαστικό τρόπο το πώς εξελίχθηκε η σκέψη του Φρόυντ στο περιβάλλον της ανόδου του ναζισμού, ένα σύστημα που βασίστηκε σε ατομικές και συλλογικές νευρώσεις, σε πολύ ισχυρές ψυχικές απωθήσεις. Διαβάζοντας αυτές τις ομιλίες, στις οποίες έχει διατηρηθεί κάποια προφορικότητα, αντιλαμβανόμαστε τις έννοιες της ψυχανάλυσης —συνείδηση, υποσυνείδητο, νεύρωση, ψύχωση, ασυνείδητο— καθώς και τον ρόλο που έπαιξε ο Φρόυντ στην εξέλιξη του δυτικού πολιτισμού. Μαζί με τον Δαρβίνο και τον Άινσταϊν, ο Φρόυντ έθεσε τις βάσεις για τη βαθύτερη κατανόηση του εαυτού μας και των κοινωνιών μας: κάποια από τα έργα του —όπως π.χ. «Τοτέμ και ταμπού»— εμβαθύνουν περισσότερο από άλλα στη φύση αυτού του πολιτισμού· στην ανθρωπολογική του δομή.

Ο Στέλιος Ράμφος επιτυγχάνει το σχεδόν ανέφικτο: μέσα σε 175 σελίδες συμπυκνώνει το πνεύμα του Φρόυντ, τα συμπεράσματά του για τον κόσμο των ονείρων —ατομικών και συλλογικών— και τη συμβολή του στη θεραπεία των προβλημάτων που εμποδίζουν την ανθρώπινη ευτυχία. Ιδιαίτερα ενδιαφέρει τον Στέλιο Ράμφο η σχέση της ψυχασθένειας με τον πολιτισμό, οι μελέτες του Φρόυντ για την ψυχοπαθολογία της καθημερινής ζωής και το πώς κατάφερε να δημιουργήσει ένα ερμηνευτικό συνεχές από τη μαγεία στη θρησκεία και μέχρι τη νεωτερικότητα. Το βιβλίο αγκαλιάζει ολόκληρη την προσωπικότητα του Φρόυντ, από τις επιρροές που δέχτηκε μέχρι τα καλλιτεχνικά του γούστα, τα οποία έπαιξαν ρόλο στη διαμόρφωση των θεωριών του και στους περίτεχνους τρόπους με τους οποίους επέλυε τα μεγάλα ψυχαναλυτικά αινίγματα. Ο ψυχαναλυτής εμφανίζεται εδώ ως ένας μεγάλος ντετέκτιβ που λαμβάνει υπόψη τις παραμικρότερες λεπτομέρειες, τα πλέον κρυμμένα στοιχεία που αφορούν το ψυχαναλυόμενο άτομο, προκειμένου να αποκαλυφθούν οι πηγές των τραυμάτων και των νευρώσεων.

Στο βιβλίο γίνεται αναφορά πολλών κλινικών περιπτώσεων που διαχειρίστηκε ο Φρόυντ, καθώς και των σχέσεων που συνήψε με συναδέλφους του —για παράδειγμα με τον Γιουνγκ με τον οποίον η σύγκρουση δεν απεφεύχθη. Αλλά, μέσα από τέτοιες ανταλλαγές και συγκρούσεις, ο Φρόυντ συναρμολόγησε ένα στέρεο οικοδόμημα, το οποίο αν και επιδέχεται κριτική, παραμένει ακόμα και σήμερα η κυρίαρχη άποψη  και η αφετηρία για την κατανόηση της ανθρώπινης ψυχής.