Χάουαρντ Τζέικομπσον: Μου άρεσαν όλες οι πεθερές μου

Τον αποκαλούν συχνά «Βρετανό Φίλιπ Ροθ». Ο ίδιος απαντά χαριτολογώντας ότι είναι «η Εβραία Τζέιν Όστιν». Στο τελευταίο του χιουμοριστικό μυθιστόρημα, «Αστική ζωολογία» (εκδ. Ψυχογιός, μτφ. Γιώργος-Ίκαρος Μπαμπασάκης), καταπιάνεται με τα αγαπημένα του θέματα: σεξ, ανδρισμός, αγγλοεβραϊκή ταυτότητα.

Ο ήρωας του βιβλίου, Γκάι Έιμπλμαν (εμφανές κωμικό λογοπαίγνιο με τη φράση «able man», ήτοι «ικανός άντρας»), αντιμετωπίζει κρίση σε πολλαπλό επίπεδο: ως άντρας και ως συγγραφέας. Από τη μια, η προσπάθεια να δώσει ώθηση στην καριέρα του, από την άλλη ο έρωτας που αρχίζει να αναπτύσσει για την πεθερά του, μαζί και η αυταρχική γυναίκα του που αρχίζει να ασχολείται και η ίδια με τη συγγραφή, όλα συνωμοτούν για να τον οδηγήσουν στην τρέλα. Πάνω απ’ όλα όμως, το απολαυστικό μυθιστόρημα του Τζέικομπσον είναι μια ερωτική επιστολή προς όλες τις πεθερές του. Τον συνάντησα σε ξενοδοχείο του κέντρου, χαλαρό και έτοιμο να αναχωρήσει για διακοπές στην Κρήτη.

Όταν ξεκινήσατε να γράφετε την «Αστική ζωολογία», είχατε κάποια συγκεκριμένη ιδέα κατά νου, κάποιο θέμα που σας απασχολούσε και θέλατε να βάλετε στο χαρτί;

Σπάνια ξέρω τι ακριβώς κάνω όταν κάθομαι και γράφω. Συνήθως το θέμα αναπτύσσεται μόνο του. Πάντα όμως ήθελα να γράψω κάτι για πεθερές. Ευτύχησα να έχω ωραίες πεθερές στη ζωή μου. Έχω παντρευτεί τρεις φορές – μην τρομάζετε, δεν είναι και τόσες πολλές, είμαι 72! Αγαπώ την πεθερά που έχω τώρα, αλλά δεν τρέφω ερωτικά αισθήματα για εκείνη – άλλωστε είναι 100 χρονών. Μπορώ όμως να πω πως οι προηγούμενες πεθερές μου μού άρεσαν περισσότερο από τις κόρες τους. Πάντοτε μου άρεσαν οι μεγαλύτερες γυναίκες. Η πρώτη γυναίκα με την οποία βγήκα ραντεβού ήταν μεγαλύτερη από τη μάνα μου (βέβαια, η μάνα μου ήταν πολύ νέα τότε). Όλοι μου οι φίλοι είχαν μείνει έκπληκτοι.

Και πώς συνδυάζεται με το θέμα της συγγραφής και του εκδοτικού χώρου;

Κάποια στιγμή σκέφτηκα πως αυτά τα δύο θέματα –ο έρωτας ενός άντρα για την πεθερά του και τι σημαίνει να είσαι συγγραφέας τη σημερινή εποχή– θα έφτιαχναν μαζί μια πλούσια ιστορία. Είναι ενδιαφέρον το πώς κάποτε είχαμε μια άλλη ιδέα για το τι σημαίνει να είναι κανείς συγγραφέας – φανταζόμασταν μια οντότητα πιο ανατρεπτική, π.χ. έναν αλκοολικό συγγραφέα. Όπως ακριβώς όλοι οι αγαπημένοι συγγραφείς του Γκάι στην «Αστική ζωολογία» – ο Μίλερ και ο Μπάροουζ. Δεν υπάρχουν τέτοιοι συγγραφείς πια, οι συγγραφείς σήμερα είναι σαν τραπεζίτες. Τους βλέπεις σε πάρτι και σου λένε πώς πήγε το βιβλίο τους. Με ρωτάνε συχνά αν οι αγαπημένοι συγγραφείς του Γκάι είναι και δικοί μου. Στην πραγματικότητα οι αγαπημένοι μου συγγραφείς είναι πιο κλασικοί, μεγάλωσα με Ντίκενς, Τζορτζ Έλιοτ, Ντ. Χ. Λόρενς (όχι τα πολύ ερωτικά του), τέτοια πράγματα.

Σε κάποιο σημείο ο Γκάι αναφέρει πως είναι δύσκολο να είναι κανείς άντρας σήμερα. Είναι ένας αφορισμός χιουμοριστικός και ειρωνικός ή πρέπει να τον λάβουμε κυριολεκτικά;

Νομίζω είναι στα όρια μεταξύ αστείου και σοβαρού, όπως και όλα τα βιβλία μου δηλαδή. Ο ήρωας αναρωτιέται για τον εαυτό του, βλέπει τον εαυτό του σε σχέση με συγγραφείς όπως ο Χένρι Μίλερ. Και συγχρόνως αυτολογοκρίνεται. Ακούγεται βέβαια λίγο προκλητικό να πει κανείς «είναι δύσκολο να είσαι άντρας σήμερα», πόσο μάλλον όταν μιλάμε για έναν άντρα σε μια προνομιούχα κοινωνία – για δοκίμασε να είσαι γυναίκα στη Σαουδική Αραβία. Νομίζω πάντως ότι είναι σχετικά δύσκολο να είσαι νέος άντρας σήμερα, χαίρομαι που δεν είμαι. Υπάρχουν όλοι αυτοί οι προβληματισμοί, π.χ. «πότε θα ξεκινήσει η ζωή μου;», «θα καταφέρω επιτέλους να βρω κοπέλα;», «μήπως παραείμαι ετεροφυλόφιλος;». Το προηγούμενο βιβλίο μου, «Η περίπτωση Φίνκλερ» (εκδ. Ψυχογιός), καταπιανόταν περισσότερο με το θέμα της αντρικής ταυτότητας.

Μια που το αναφέρατε, αναρωτιόμουν πόσο σας επηρέασε η βράβευσή σας με το Man Booker για το συγκεκριμένο βιβλίο.

Πολύ. Καταρχάς, αν δεν είχε βραβευτεί δεν θα βρισκόμουν εδώ τώρα να σας μιλάω, το βιβλίο δεν θα είχε μεταφραστεί σε άλλες γλώσσες και ούτω καθεξής. Το εν λόγω βραβείο είναι βέβαια μια σφραγίδα επιτυχίας, ότι αυτά που γράφεις δεν είναι μπούρδες και οι άνθρωποι τελικά σε καταλαβαίνουν. Ήταν μια τεράστια έκπληξη για μένα η βράβευσή μου, δεν την περίμενα καθόλου. Όχι τουλάχιστον για το συγκεκριμένο βιβλίο, που το θεωρώ από τα λιγότερο προσβάσιμά μου. Και πόσο μάλλον που πρόκειται για ένα «κωμικό» βιβλίο – τα βραβεία πηγαίνουν συνήθως σε πιο «σοβαρά» μυθιστορήματα.

Σας ενοχλεί η ταμπέλα του «κωμικού συγγραφέα»;

Μόνο στο βαθμό που οι άνθρωποι δεν σε παίρνουν στα σοβαρά. Θεωρώ την κωμωδία πολύ σοβαρό είδος, η δύναμη δηλαδή του να γελοιοποιείς, να είσαι σκεπτικιστής απέναντι στα πράγματα. Η κωμωδία σήμερα έχει βγάλει κακό όνομα, αντιμετωπίζεται σαν φτωχός συγγενής της πιο σοβαρής λογοτεχνίας. Όμως δεν ήταν έτσι την εποχή του Αριστοφάνη ή του Ραμπελέ, που εξέφραζαν όλους αυτούς τους βαθείς προβληματισμούς. Η κωμωδία, όταν γίνεται σωστά, έχει κάτι πάντα το ανατρεπτικό, παραβατικό, επιτακτικό. Αυτό νομίζω πως ενοχλεί τους ανθρώπους. Όταν γίνεται καλά και είναι αιχμηρή, τους ξεβολεύει. Και είναι πολύ δύσκολο είδος. Πολλοί άνθρωποι νομίζουν πως γράφεις εύκολα κωμωδία, αλλά έχουν άδικο. Ο κωμικός λόγος είναι μια πολύ εύθραυστη κατασκευή. Αν βάλεις μια λέξη παραπάνω μπορεί να καταστρέψεις την ποίηση της κωμωδίας. Και μπορείς να βρεις παντού κωμωδία, ακόμα και μέσα στο τραγικό. Διαβάζω Ντοστογιέφκι ή Κάφκα και πάντα γελάω σε κάποια σημεία. Ένα μυθιστόρημα που το διαβάζεις από την αρχή ως το τέλος και δεν σε κάνει να γελάσεις ούτε μια φορά δεν το θεωρώ επιτυχημένο.

Γελάτε με αυτά που γράφετε ο ίδιος;

Καμιά φορά ναι. Αν νιώθω πως έχω πετύχει τον τέλειο συνδυασμό λέξεων, την ιδανική ισορροπία που κάνει μια φράση να λειτουργεί. Δεν εννοώ βέβαια πως γελάω όλη την ώρα με αυτά που γράφω. Πάντως καμιά φορά με ακούει η γυναίκα μου να γελάω και με ρωτάει τι έπαθα.

Σας αποκαλούν συχνά «ο Βρετανός Φίλιπ Ροθ», επειδή καταπιάνεστε με θέματα όπως η αντρική ταυτότητα, η εβραϊκή ταυτότητα, το σεξ. Πώς αντιμετωπίζετε τέτοιους χαρακτηρισμούς;

Ασφαλώς με τιμά να με συγκρίνουν με τον Ροθ. Τον θεωρώ σπουδαίο συγγραφέα και υπάρχουν ομοιότητες μεταξύ μας, όπως η ενασχόληση με τους Εβραίους, το σεξ και φυσικά το χιούμορ – είναι πολύ αστείος συγγραφέας. Βέβαια, όταν δεις αυτή τη σύγκριση να αναφέρεται χιλιάδες φορές, καταλήγεις να τη βαριέσαι λίγο. Στην πραγματικότητα, όταν ξεκίνησα να γράφω δεν είχαν καν διαβάσει Φίλιπ Ροθ ή Σολ Μπέλοου – τα αναγνώσματά μου ήταν πιο κλασικά, π.χ. τα κωμικά μυθιστορήματα του Ντίκενς. Γι’ αυτό καμιά φορά, όταν ακούω χαρακτηρισμούς τύπου «ο Βρετανός Φίλιπ Ροθ», απαντάω ότι είμαι «η Εβραία Τζέιν Όστιν». Η εβραιοσύνη συσχετίζεται συνήθως στη λαϊκή κουλτούρα με την αμερικανικότητα, δηλαδή με τον Ροθ, όχι τόσο με τη βρετανικότητα. Απ’ αυτή την άποψη, έχω καταλάβει μια ξεχωριστή θέση, αφού λίγοι συγγραφείς γράφουν από τη σκοπιά ενός Βρετανού που είναι συγχρόνως και Εβραίος. Η βρετανική και η εβραϊκή παράδοση είναι δύο εντελώς διαφορετικές πηγές χιούμορ και αντλώ και από τις δύο στα γραπτά μου. Επίσης, ο τρόπος που οι ΗΠΑ και η Βρετανία χειρίζονται τις άλλες κουλτούρες είναι πολύ διαφορετικός. Ενώ οι ΗΠΑ εξαρχής δομήθηκαν πάνω στη συγχώνευση διαφορετικών πληθυσμών, η βρετανική κοινωνία έχει μια γενικότερη αντίσταση απέναντι στις διαφορετικές κουλτούρες, τους επιτρέπει να εισχωρήσουν μέχρις ενός σημείου μόνο. Έχω συναντήσει δυσπιστία απέναντι στα βιβλία μου επειδή μιλάνε για την εβραϊκή ταυτότητα.

Τι σημαίνει να είναι κανείς συγγραφέας σήμερα;

Υπάρχουν πολλές διαφορετικές προκλήσεις, που σχετίζονται, μεταξύ άλλων, και με την εξέλιξη της τεχνολογίας. Στην «Αστική ζωολογία» εκθέτω πολλές δικές μου σκέψεις και προβληματισμούς. Δεν πιστεύω στο «θάνατο του μυθιστορήματος», αλλά στο «θάνατο της ανάγνωσης». Οι άνθρωποι διαβάζουν ολοένα λιγότερο ή διαβάζουν αποσπασματικά, π.χ. στο ίντερνετ. Οφείλει να αναρωτηθεί κανείς: Ποιος διαβάζει μυθιστορήματα σήμερα; Όταν μιλάνε για λογοτεχνία, όλοι πλέον πιπιλίζουν τη φράση «ο συγγραφέα ή το βιβλίο δηλώνει…». Αλλά τα μυθιστορήματα δεν πρέπει να δηλώνουν. Τα μυθιστορήματα δεν πρέπει να αποτελούν δηλώσεις, αλλά το αντίθετό τους.