Theater Forum: «Κόκκινο» του Τζόνι Λόγκαν: Κριτική για την παράσταση σε σκηνοθεσία Γιώργου Κιμούλη
Έργο για δύο πρόσωπα, το «Κόκκινο» (2009) του Τζόνι Λόγκαν φέρνει στην σκηνή τον σπουδαίο ζωγράφο Μαρκ Ρόθκο την εποχή της ακμής του, τέλη δεκαετίας του ’50, όταν είχε πια κατακτήσει την αναγνώριση και ετοίμαζε τα περίφημα «Seagram Murals». Το 2010, έναν χρόνο μετά την πρεμιέρα του στο Donmar Warehouse του Λονδίνου και την μεγάλη επιτυχία του που γνώρισε και στη συνέχεια στο Μπρόντγουεϊ, το «Κόκκινο» παρουσίασε στην Αθήνα ο Σταμάτης Φασουλής. Ο ίδιος ερμήνευσε τον ρόλο του Ρόθκο, δίνοντας τον δεύτερο ρόλο στον Οδυσσέα Παπασπηλιόπουλο.
Φέτος το «Κόκκινο» επέλεξε ο Γιώργος Κιμούλης. Μετά την περσινή επιτυχία της «Συνάντησης» του Stephen Belber στο θέατρο Μουσούρη, όπου ερμήνευσε (κατά κοινή ομολογία, θαυμάσια - δεν είδα την παράσταση) έναν άλλοτε διάσημο χορευτή και χορογράφο, επανέρχεται με ένα έργο που αφορά το μυστήριο του δημιουργού και του καλλιτεχνικού έργου.
[Κόκκινο είναι το χρώμα του αίματος]
Στο «Κόκκινο» το δράματης κυοφορίας και της γέννησης του έργου τέχνης, και του δύσκολου αποχωρισμού όταν ο καλλιτέχνης το παραδίδει στην αγορά,φωτίζεται μέσα από τον Μαρκ Ρόθκο (1903-1970), αυτόν τον μεγάλο μεταφυσικό της ζωγραφικής του 20ου αι. Ευφυώς ο Λόγκαν περιορίζει τον δραματικό χρόνο του έργου στη διετία 1958-9, όταν ο Ρόθκο ζωγράφιζε ένα σύνολο έργων που θα κοσμούσαν τους τοίχους του πολυτελούς εστιατορίου Four Seasons στον ουρανοξύστη Seagram. Τοπόσημο της μεταπολεμικής Νέας Υόρκης, το κτίριο στο 375 της ParkAvenueσχεδίασαν δύο σπουδαίοι αρχιτέκτονες, ο Λούντβιχ Μις φαν ντερ Ρόε (1886-1969) και Φίλιπ Τζόνσον (1906-2005). Περιορισμοί ως προς τους πίνακες που θα παρέδιδε ο Ρόθκο, δεν τέθηκαν. Μάλιστα ο ζωγράφος, που είχε αριστερές ιδέες και υπέφερε ψυχολογικά και οικονομικά επί χρόνια μέχρι να αναγνωριστεί, αρχικά δήλωνε ότι ήλπιζε οι πλούσιοι που θα πήγαιναν να γευματίσουν στο FourSeasonsθα έχαναν την όρεξή τους, βλέποντας τους μεγάλης κλίμακας πίνακες του στους τοίχους του εστιατορίου.
Ωστόσο, μετά από επώδυνη, όπως μπορούμε να φανταστούμε, αναμέτρηση με τις αξίες του, ο Ρόθκο επέστρεψε το (μεγάλο) ποσό της προκαταβολής και κράτησε τα έργα. Δεν μπορούσε να δεχθεί ότι οι πίνακές του θα αντιμετωπίζονταν ως ντεκόρ εστιατορίου, εκτεθειμένοι στην αδιαφορία ανθρώπων που δεν θα ήταν σε θέση να τους «δουν». Δέκα χρόνια μετά, το 1969, δώρισε 9 από τα SeagramMurals στην TateGallery. Το 1970 αυτοκτόνησε.
Γιώργος Κιμούλης και Δημήτρης Γκοτσόπουλος
Το «Κόκκινο» στο θέατρο Μουσούρη
Στο έργο του Λόγκαν μέρη των διαλόγων ανακαλούν ιδέες και απόψεις του Ρόθκο όπως έχουν κατατεθεί σε δηλώσεις και κείμενά του -κυρίως στο"TheArtist'sReality" (Yale University Press, 2006) που εξέδωσε ο γιος του Κρίστοφερ, τριάντα και πλέον χρόνια μετά του θάνατό του. Γι’ αυτό και νομίζω ότι ο σκηνοθέτης που θα καταπιαστεί με το «Κόκκινο» οφείλει να σεβαστεί την βιογραφική διάστασή του και να φωτίσει ένα βασικό ζήτημα του έργου, την διανοητική και την ψυχολογική επιβάρυνση που προϋποθέτειπολλές φορές η καλλιτεχνική δημιουργία. Στο Μουσούρη ξεχνάμε ότι το κεντρικό πρόσωπο του έργου υπήρξε, ότι η ζωγραφική του αποτελεί ένα ιδιαίτερης σημασίας κεφάλαιο στην Ιστορία της ζωγραφικής του 20ου αι., ότι ο Ρόθκο σφράγισε με το ίδιο του το αίμα τις απόψεις του για την μεταφυσική, τη θεολογική, την πνευματική δύναμη της τέχνης του, όταν έκοψε τις φλέβες του γεμίζοντας το χώρο γύρω του με το κόκκινο του αίματός του.
Ο Γιώργος Κιμούλης, που υπογράφει και την μετάφραση και τη σκηνοθεσία, μοιάζει να μην εμπιστεύεται το κοινό του, τις γνώσεις του και την ετοιμότητά του να συνδεθεί με τον σπουδαίο ζωγράφο. Γι’ αυτό και προσάρμοσε τον Ρόθκο στα δικά του μέτρα -όταν έπρεπε να συμβαίνει το αντίθετο, προς όφελος της ερμηνείας του και του κοινού του. Για να κάνει, μάλιστα,τους θεατές να νιώσουν «οικεία», αλλοίωσε το ύφος και το ήθος του πρωτοτύπου με βωμολοχίες (με τα κατά συρροήν «χέστ…κα»), έναν λεκτικό τρόπο που δεν συνάδει με την εποχή και τα πρόσωπα του έργου.
Γιώργος Κιμούλης και Δημήτρης Γκοτσόπουλος
Επιπλέον δεν χρησιμοποιεί το δεύτερο πρόσωπο, τον νεαρόεπίδοξο ζωγράφο που ο Ρόθκο προσλαμβάνει για βοηθό του (τον υποδύεται ο Δημήτρης Γκοτσόπουλος), και τη σχέση που αναπτύσσουν, για να μας μυήσει καλύτερα στον κόσμο των ιδεών και τον κλονισμένο ψυχισμό του Ρόθκο. Ο δικός του Ρόθκο είναι εξαρχής αγενής και ιδιότροπος,φέρεται σκαιά στον νεαρό Κένεθ, τον υποτιμάγια τα διαβάσματα και τις εμπειρίες που δεν έχει, όταν στο πρωτότυπο αγγλικό κείμενο τον προτρέπει να διαβάσει και του λέει ότι η φιλοσοφία και η θεολογία,η μυθολογία και η λογοτεχνία, η Ιστορία, η αρχαιολογία και η ανθρωπολογία είναι τα εργαλεία του στη ζωγραφική, όχι μόνο τα πινέλα και οι μπογιές.
Ο Κιμούλης εστίασε στη συγκρουσιακή σχέση δασκάλου-μαθητή (και πατέρα-γιου). Αλλά αυτή η προσέγγιση δεν προκύπτει από το έργο, δεν προκύπτει ανταγωνισμός του παλαιότερου προς τον νέο καλλιτέχνη. Ο Κεν στο «Κόκκινο» είναι σαν λευκή σελίδα, υποδέχεται και αντιδρά αυθορμήτως, δεν είναι συνομιλητής του Ρόθκο. Είναι περισσότερο ‘εκπρόσωπος’ της βάρβαρης εποχής που έρχεται, μιας εποχής που αγνοεί τους αρχαίους τραγικούς και τον Νίτσε,ενός κόσμου που έχει γεμίσει το πνευματικό κενό με εμπορεύματα. Ο Ρόθκο ήταν σε διαρκή σύγκρουση με όλους όσους είχαν μετατρέψει την τέχνη σ’ ένα ακόμη εμπορεύσιμο είδος. Αντιθέτως ο Ρόθκο του Κιμούλη παραχωρεί την τέχνη του στους όρους της αγοράς, δικαιώνοντας απ’ άλλο δρόμο την μεγάλη αγωνία του Ρόθκο για την υποδοχή των έργων του.
Γιατί ο ζωγράφος, που ένιωθε απροστάτευτος ως προς την άγνοια ή την έλλειψη ευαισθησίας ή την αδιαφορία του δυνάμει κοινού που μπορεί να παρερμήνευε ή και να βίαζεμε την αδιαφορία του ό,τι πιο σημαντικό είχε ο ίδιος να δώσει, δήλωνε το 1947: «Ένας πίνακας ζει χάρη στη συντροφιά• διευρύνεται και ζωντανεύει στα μάτια του ευαίσθητου παρατηρητή. Με τον ίδιο τρόπο, πεθαίνει. Είναι, επομένως, μια πράξη ριψοκίνδυνη και αναίσθητη το να τον αφήνεις να βγει στον κόσμο» (περιοδικό «Tiger’s Eye»). Κάτι ανάλογο δεν συμβαίνει και στο θέατρο, στη τέχνη της σκηνής, που πραγματώνει τον ρόλο της εφόσον επιτευχθεί η συνάντηση και η σύνδεση με το κοινό;
Ένας καλός ηθοποιός μπορεί να λειτουργήσει ως μοχλός γνώσης και συναισθηματικής κινητοποίησης των θεατών. Οτιδήποτε άλλο ακυρώνει την αξία της προσωπικής του κατάθεσης και μειώνει την σημασία της τέχνης που υπηρετεί. Ο Γιώργος Κιμούλης δεν σεβάστηκε την αγωνία του ήρωα που υποδύεται. Το κοινό και η αποδοχή από το κοινό δεν μπορεί να καθοδηγεί τον καλλιτέχνη. Αντιθέτως, ο καλλιτέχνης, ιδίως όταν είναι ένας καταξιωμένος πρωταγωνιστής, πρέπει να κινητοποιεί τον θεατή. Εν προκειμένω το στοίχημα θα ήταν να προκαλέσει το ενδιαφέρον όσων από τους θεατές δεν γνωρίζουν αυτόν τον σπουδαίο ζωγράφο, να τον αναζητήσουν μετά την παράσταση, να μάθουν για τον Ρόθκο, το έργο και τις ιδέες του.
Για να έχει ενδιαφέρον ένα έργο δύο προσώπων, πρέπει οι δύο ηθοποιοί να είναι εξίσου καλοί. Στο Μουσούρη η ερμηνευτική απόσταση μεταξύ του Γ. Κιμούλη και του Δημήτρη Γκοτσόπουλου δεν γεφυρώνεται και η απουσία σχέσης μεταξύ τους επί σκηνής, δεν επιτρέπει στην παράσταση να γίνει αυτό που θα μπορούσε να είναι: ένα δοκίμιο στον (κατά Καμύ) παράλογο άνθρωπο που είναι ο Ηθοποιός και ο Καλλιτέχνης, ένας ύμνος στη ζωγραφική, ένας ύμνος στο θέατρο.
Άλλη μία χαμένη ευκαιρία.
Αυτό που περιμένουμε είναι να δημιουργηθεί και να υποστηριχθεί σοβαρά μια σκηνή για τα εκλεκτά ελληνικά έργα του 20ού αι. Και να ανατεθεί στους καλύτερους συγγραφείς μας να γράψουν νέα.
15°
