Παγκόσμια Ημέρα Θεάτρου, ένας χρόνος χωρίς θέατρο

Δεν το πιστεύαμε πέρυσι τέτοιον καιρό. Δεν πιστεύαμε ότι έναν χρόνο μετά θα ξαναγιορτάζαμε την Παγκόσμια Ημέρα Θεάτρου χωρίς να έχουμε ξεμπερδέψει από την πανδημία του covid. Δεν φανταζόμασταν ότι θα είχε ανατραπεί –ανάμεσα σε πολλά άλλα– και η θεατρική διαδικασία και η σχέση όλων, ηθοποιών και κοινού, με αυτή την τέχνη.

Πέρυσι τέτοιον καιρό μέτραγα τα αποκόμματα των εισιτηρίων από τις παραστάσεις που είχα δει, στο κουτάκι που τα συγκέντρωνα. Φέτος απλώς ανακαλώ στη μνήμη μου πότε ήταν η τελευταία φορά που είδα θέατρο μέσα σε αίθουσα – α ναι! τον περασμένο Οκτώβριο ήταν.

Άλλαξαν πολλά σ’ αυτό το διάστημα. Και στο θέατρο. Θα μπορούσε να πει κανείς ότι ήταν ο χώρος της τέχνης που κλυδωνίστηκε περισσότερο και ποικιλοτρόπως, αλλά έκανε και τη μεγαλύτερη φασαρία.

Είναι μια άμεση και ζωντανή τέχνη το θέατρο. Οι άνθρωποι που την διακονούν έχουν συνηθίσει τη διάδραση της επαφής με το κοινό, έχουν μάθει να εισπράττουν, ζωντανά, την αποδοχή ή την απόρριψη. Οι άνθρωποι που γοητεύονται από αυτή την τέχνη και την παρακολουθούν πιστά –το κοινό–, έχει επίσης συνηθίσει να είναι μέρος αυτής της διάδρασης, να χειροκροτεί, να αποχωρεί, να γοητεύεται, να εξοργίζεται, να σχολιάζει στο φουαγιέ πριν ή μετά από μια παράσταση.

Στην πρώτη φάση, τον περασμένο Μάρτιο, ήρθε στη ζωή μας το streaming και διάφοροι οργανισμοί ή παραγωγοί πρόβαλαν παλαιότερες παραστάσεις τους. Ήταν μια παρηγοριά, είναι η αλήθεια, σ' εκείνη την πρώτη φάση, που μας βρήκε όλους σοκαρισμένους. Μετά, πηγαίνοντας προς το καλοκαίρι, άρχισαν να επιτρέπονται κάποιες παραστάσεις, με μειωμένη πληρότητα σε θεατές, με μάσκες, με καθόλου ξεγνοιασιά. Πάντως και Επίδαυρο πήγαμε (έστω μια φορά), και παραστάσεις είδαμε σε κάποια Φεστιβάλ στην Αττική και σε αρχαιολογικούς χώρους τρέξαμε για να δούμε κάποιες από τις παραστάσεις που ενέταξε το Υπουργείο Πολιτισμού στο πρόγραμμα «Όλη η Ελλάδα ένας πολιτισμός». Μια πρωτοβουλία που μπορεί να έγινε κάπως βιαστικά λόγω συνθηκών, αλλά ήταν, πιστεύω, ο μόνος τρόπος και να δουλέψει ένας αριθμός ανθρώπων που απασχολούνται στο θέατρο, και να γίνουν προορισμός οι αρχαιολογικοί χώροι για έναν διαφορετικό λόγο. Και θα είχε ενδιαφέρον να συνεχιστεί με τις απαιτούμενες βελτιώσεις.

Στο μεταξύ η πρωτοβουλία καλλιτεχνών Support Art Workers, που δημιουργήθηκε από νεότερους κυρίως καλλιτέχνες του θεάτρου (οι οποίοι κυρίως πλήττονταν και προ πανδημίας από την ανεργία –και λόγω υπερπροσφοράς στο επάγγελμα– και από τις κακές αμοιβές όταν δούλευαν), ξεκίνησε διεκδικώντας –και ορθώς– μέτρα στήριξης των πληττόμενων εργαζόμενων στο θέατρο, αλλά γρήγορα κυριάρχησε η άρνηση (σε κάθε πρόταση, σε κάθε διάλογο), η απόρριψη συναινετικών λύσεων, και στο διακύβευμα εντάχθηκαν πολύ γρήγορα όλα τα θέματα που δεν είχαν λυθεί εδώ και χρόνια στον χώρο του θεάτρου, τόσο που τα προβλήματα λόγω πανδημίας έμοιαζαν κάποια στιγμή να είναι απλώς η αφορμή. Η κόντρα με το Υπουργείο Πολιτισμού έγινε σχεδόν προσωπική με την υπουργό Λίνα Μενδώνη.

Λίγο καταλάγιασαν τα πράγματα προς το φθινόπωρο, όταν υπήρχε η προσδοκία της λειτουργίας των θεάτρων έστω και με μειωμένη πληρότητα (30%), και στο θέατρο άρχισαν πάλι να σχεδιάζονται ρεπερτόρια, και το κοινό άρχισε να κάνει το πρόγραμμα των παραστάσεων που θα δει. Όλα αυτά μέχρι τα τέλη του Οκτωβρίου του 2020, που όλα ξανάκλεισαν, που τα πράγματα με την πανδημία ξαναπήγαν χειρότερα.

Και τότε ήρθε στη ζωή μας το live streaming. Κάποιοι παραγωγοί, ελάχιστοι ιδιώτες και περισσότερο κρατικοί φορείς (κυρίως το Εθνικό Θέατρο) επέλεξαν να παρουσιάσουν τις παραγωγές που είχαν σχεδιάσει για τη σεζόν 2020-2021 μέσω της τεχνολογίας. Με τους ηθοποιούς να παίζουν ζωντανά στη σκηνή του θεάτρου, με τηλεσκηνοθεσία, με υπόκλιση χωρίς χειροκρότημα στο τέλος. Ή πρότειναν το θέατρο στο ραδιόφωνο (Φεστιβάλ Αθηνών). Ήταν μια κίνηση προσαρμογής στις νέες συνθήκες και μία ένδειξη ότι κάποια πράγματα, όταν χρειάζεται, μπορεί (μπορούν) να γίνουν και αλλιώς. Το θέατρο στο ραδιόφωνο χαιρετίστηκε από ευρύτερη μερίδα καλλιτεχνών και κοινού. Το live streaming (όπως καθετί καινούργιο) συνάντησε αντιστάσεις και αμφισβήτηση και αντιμετωπίστηκε ως ημίμετρο, ως μισή απόλαυση. Στην αρχή τουλάχιστον. Γιατί σιγά-σιγά όλο και περισσότεροι έκλειναν ηλεκτρονικά το εισιτήριό τους και περίμεναν τις πρεμιέρες των live streaming παραστάσεων.

Κι ενώ μέχρι εκείνη τη στιγμή ο διαδικτυακός διάλογος και οι τοποθετήσεις αφορούσαν το live streaming και τα συντεχνιακά ζητήματα του θεάτρου, ο χώρος του θεάτρου κλυδωνίστηκε, αγρίως αυτή τη φορά, όχι για θεατρικούς λόγους. Οι καταγγελίες για προσβολή της γενετήσιας αξιοπρέπειας αλλά και για βιασμούς από γνωστούς ανθρώπους του θεάτρου άρχισαν να κυλούν στις πληροφορίες της κάθε μέρας με μορφή χιονοστιβάδας. Το ελληνικό «me too» ξεκίνησε από το χώρο του αθλητισμού, αλλά στο χώρο του θεάτρου εκτινάχθηκε. Κάποιοι, αρκετοί, σοκαρίστηκαν, μούδιασαν από τα πρωτόφαντα που αποκαλύπτονταν. Κάποιοι άρχισαν να διεκδικούν τον δικό τους ρόλο, του δημόσιου κατήγορου, κυρίως από τα social media.

Ήταν ίσως το σκληρότερο, το πικρότερο και το πιο αποκαλυπτικό γεγονός αυτής της χρονιάς στον χώρο του θεάτρου. Η λέξη «αποκαλυπτικό» δεν αφορά μόνο τις αποκαλύψεις που έχει κληθεί η δικαιοσύνη να διερευνήσει, και που αρκετοί ακόμα δεν μπορούν να πιστέψουν. Αφορά και τη συμπεριφορά όσων λειτούργησαν ως τιμητές και κατήγοροι με σκληρότητα και σφοδρότητα (φραστική) εξίσου σοκαριστική, κι όχι μόνο για τους θύτες.

Ήταν μια περίοδος στη διάρκεια της οποίας βούιξαν τα τηλέφωνα και στέναξαν τα messengers, μια περίοδος δύσκολη, που, εκτός από τις συγκεκριμένες αποκαλύψεις, έβγαλε στην επιφάνεια ανταγωνισμούς, ναρκισσισμούς, φιλοδοξίες, στρατευμένο λόγο, και μια ανατριχιαστικά διχαστική στάση.

Ήταν μια περίοδος που μας καλεί να ξαναγνωρίσουμε και να ξαναγνωριστούμε, όπως συμβαίνει πάντα στις κρίσεις, αλλά ήταν ήταν και μια περίοδος που ίσως να έβαλε και τα θεμέλια για να μπει το πλαίσιο αξιοπρεπούς και ασφαλούς εργασιακής συνθήκης και στον χώρο του θεάτρου. Ο Κώδικας Δεοντολογίας που ετοιμάζει το Υπουργείο Πολιτισμού μπορεί, σε συνεργασία με το Σωματείο Ελλήνων Ηθοποιών, να διασφαλίζει τα αυτονόητα στο εργασιακό περιβάλλον των καλλιτεχνών.

Εξίσου διπλή όψη μπορεί να έχουν κι άλλα εγχειρήματα επιβίωσης και ύπαρξης του θεάτρου σε συνθήκες πρωτόγνωρες και εξαιρετικά δύσκολες.

Για παράδειγμα το live streaming, που είχε και έχει ακόμα αρνητές και δεν χρειάζεται να υπάρχει μόνο όταν είναι τα θέατρα κλειστά. Μπορεί να γίνει μια παράλληλη διαδικασία, έτσι ώστε η δουλειά των ανθρώπων του θεάτρου να φτάνει ακόμα μακρύτερα: σε όσους κατοικούν σε άλλες πόλεις ή σε άλλες χώρες· σε όσους δεν μπορούν, επειδή η υγεία τους δεν το επιτρέπει, να ανεβοκατεβαίνουν τα σκαλιά των θεάτρων (ελάχιστα έχουν πρόσβαση για ΑΜΕΑ). Και, φυσικά, μπορεί να γίνει ένα επιπλέον έσοδο για τους παραγωγούς και τους καλλιτέχνες, αλλά και να δημιουργήσει ζήτηση άλλων επαγγελματικών ειδικοτήτων. Τα ίδια ακριβώς ισχύουν και για το θέατρο στο ραδιόφωνο, που μπορεί να ξαναζήσει μια καινούργια νεότητα.

Για όλους αυτούς τους λόγους, και χωρίς να παραβλέπω ότι από τον Μάρτιο του 2020 μέχρι τον Μάρτιο του 2021 το θέατρο, και στην Ελλάδα, πέρασε (και περνάει) πολύ δύσκολες στιγμές, ασπάζομαι απολύτως το φετινό μήνυμα για την Παγκόσμια Ημέρα του Θεάτρου, της ηθοποιού Έλεν Μίρεν. Ακριβώς γιατί μέσα από κάθε δυσάρεστο μπορούμε να αντλήσουμε και κάτι μελλοντικά ευχάριστο:

«Σ’ αυτόν τον τόσο δύσκολο καιρό για τις ζωντανές παραστατικές τέχνες, πολλοί καλλιτέχνες, τεχνικοί, μάστορες και γυναίκες αγωνίζονται να επιβιώσουν σε ένα επάγγελμα ήδη γεμάτο ανασφάλεια. Ίσως, αυτή η διαρκής ανασφάλεια του επαγγέλματός τους, τους έχει κάνει περισσότερο ικανούς να αντεπεξέλθουν στην πανδημία, με οξυδέρκεια και κουράγιο. Σε αυτήν τη νέα συνθήκη, η φαντασία τους μεταπλάστηκε σε ευρηματικούς, ψυχαγωγικούς και συγκινητικούς τρόπους επικοινωνίας, σε μεγάλο βαθμό με τη βοήθεια του διαδικτύου».