Άνδρες - Γυναίκες: Μπορούμε να μιλάμε ακόμα για φύλα;

H οργανωτική επιτροπή των μουσικών βραβείων Brit Awards ανακοίνωσε ότι από το 2022 δεν θα υπάρχει πλέον διαχωρισμός σε άνδρες και γυναίκες καλλιτέχνες. Πλέον θα υπάρχουν μόνον «Βρετανοί» και «διεθνείς» καλλιτέχνες, ανεξαρτήτως φύλου. Το επιχείρημα είναι, επισήμως, πως έτσι «ενισχύεται το κύρος των βραβείων και είναι πιο περιεκτικά», ενώ παράλληλα η βράβευση θα αφορά «αποκλειστικά το έργο και τη μουσική του καλλιτέχνη και όχι το πώς επιλέγει να προσδιορίζεται ή πώς τυχαίνει άλλοι να τον/τη βλέπουν».

Αν κάποιοι θεωρούν ότι το 2022 η απονομή θα είναι πρωτοποριακή, μάλλον δεν έχουν αντιληφθεί ότι η μεγαλύτερη γιορτή της παγκόσμιας μουσικής βιομηχανίας, τα περίφημα Grammy, έχουν ήδη εφαρμόσει ακριβώς την ίδια λογική από το… 2011! Τότε, βέβαια, ο λόγος ήταν διαφορετικός: καθώς έβλεπαν την ίδια τη μουσική και την παραγωγή της να μεταβάλλονται ολοκληρωτικά σε σχέση με το παρελθόν, οι κατηγορίες βραβείων ήταν τόσες πολλές (109!) και τόσο εξειδικευμένες, που η όλη τελετή κατέληγε σε μία παρωδία – εξ ου και «κόπηκαν» 31 διαφορετικές κατηγορίες χωρίς να… ανοίξει ρουθούνι! Και ήταν λογικό: για περισσότερες από πέντε δεκαετίες, κανείς δεν είχε επανεξετάσει τη λογική του θεσμού. Οι 109 κατηγορίες, ως σύλληψη, ήταν κάτι παντελώς παρωχημένο!

Στα Brits, προφανώς, δεν ήταν οι ατελείωτες λίστες το ζητούμενο: φέτος, τελευταία χρονιά που μία γυναίκα (Dua Lipa) και ένας άνδρας (JHus) μοιράστηκαν το γυναικείο και ανδρικό, αντίστοιχα, βραβείο, υπήρχαν μόλις έντεκα κατηγορίες! Όταν όμως ο τραγουδιστής Sam Smith (ναι, εκείνος με το «The Writing’s On The Wall», το James Bond τραγούδι που δεν θυμάται κανείς από το 2015) ανακοίνωσε το 2019 ότι ήθελε πλέον να μνημονεύεται ως «non-binary», αυτόματα δημιούργησε ένα δεδικασμένο που κανείς δεν μπορούσε να έχει προβλέψει: με το τρίτο του άλμπουμ, «Love Goes», το 2020, δεν μπορούσε να είναι υποψήφιος ούτε στην «ανδρική» ούτε στη «γυναικεία» κατηγορία. Και, παρά τη δημοτικότητά του, βρέθηκε εκτός λιστών, εκτός υποψηφιοτήτων, εκτός τελετών, εκτός βραβείων.

Από τότε, οι όροι «non binary gender» και «gender queer» θεωρούνται δόκιμοι για κάθε άτομο που επιλέγει να μην παραμένει στο φύλο στο οποίο δηλώθηκε κατά τη γέννησή του. Και όταν λέμε «δόκιμοι», εννοούμε και ακαδημαϊκά, αφού η νέα έκδοση του λεξικού Merriam-Webster έχει πλέον διακριτή καταχώριση βάσει της οποίας το «they» μπορεί να χρησιμοποιείται ως αντωνυμία ουδετέρου γένους.

Προφανώς, η συζήτηση (και οι αλλαγές) δεν θα σταματήσουν εδώ: ήδη και το MTV έχει καταργήσει κάθε κατηγοριοποίηση βάσει φύλου στα δικά του βραβεία από το 2017, απλώς τα MTV Awards είναι πλέον τόσο ανυπόληπτα, που κανείς δεν ασχολείται μαζί τους – γι’ αυτό και κανείς δεν το είχε προσέξει, κι ας δήλωνε, τότε, η βραβευμένη Emma Watson υπερήφανη που η ερμηνεία της στην «Πεντάμορφη και το Τέρας» «δεν είχε μπει σε καλούπια». Τον περασμένο Μάρτιο, το Φεστιβάλ Κινηματογράφου του Βερολίνου έδωσε για πρώτη φορά βραβείο χωρίς χαρακτηρισμό φύλου (στη Maren Eggert, για την ερμηνεία της στο «I’m Your Man»), επιλογή που χαιρέτισαν με ενθουσιασμό οι ηθοποιoί Tilda Swinton και Cate Blanchett. Ποια θα είναι, λοιπόν, η συνέχεια;

Στη σειρά «The Kominsky Method», o Michael Douglas παραπονιέται στον Alan Arkin για τις τουαλέτες τρίτου φύλου στα εστιατόρια του Λος Άντζελες, ενώ ο Morgan Freeman υποδύεται έναν ηθοποιό που, με τη σειρά του, υποδύεται έναν non-binary ιατροδικαστή… Κάποιοι βρίσκουν το χιούμορ έξυπνο, κάποιοι σεξιστικό. Και κάπου εδώ σταματούν τα προφανή και αρχίζουν τα προβλήματα. Που, όπως όλα τα προβλήματα, έχουν να κάνουν με τις υποκειμενικές ερμηνείες.

Ας το δούμε λίγο πρακτικά, και όχι αμιγώς κοινωνικά: αν τα Όσκαρ, για παράδειγμα, σίγουρα η πιο λαμπερή τελετή απονομής βραβείων στον κόσμο, αποφασίσει να σταματήσει τον διαχωρισμό σε ανδρικές και γυναικείες ερμηνείες, πρώτον θα έχει a priori λιγότερους ηθοποιούς να βραβεύσει. Άρα και λιγότερες ταινίες θα διακριθούν. Όμως, τόσο το «Academy Award Nominee» όσο και το «Academy Award Winner» εξαργυρώνονται για δεκαετίες από τους διακριθέντες. Επομένως, καθαρά εμπορικά μιλώντας, κάποιοι θα στερηθούν ευκαιρίες. Άρα και έσοδα. Είναι έτοιμη η μεγαλύτερη κινηματογραφική βιομηχανία του κόσμου έτοιμη για κάτι τέτοιο; Μάλλον η απάντηση είναι προφανής.

Ας το εξετάσουμε όμως και αξιοκρατικά: τα Όσκαρ ξεκίνησαν να απονέμονται το 1929. Χρειάστηκε να περάσουν 11 χρόνια για να τιμηθεί με το βραβείο μια Αφροαμερικανίδα ηθοποιός (Hattie McDaniel), 34 για να το κερδίσει ένας Αφραμερικανός ηθοποιός (Sidney Poitier), 43 ένας Αφροαμερικανός μουσικός (Isaac Hayes) και 62 για να προταθεί ο πρώτος Αφροαμερικανός σκηνοθέτης (John Singleton), καθώς ακόμα κανείς τέτοιος δεν έχει βραβευτεί!

Φυσικά, ακούγονταν συχνά πυκνά φωνές διαμαρτυρίας και, ασφαλώς, ποτέ κανείς δεν τόλμησε να εισηγηθεί διακριτή κατηγορία, αφού προφανώς κάτι τέτοιο θα ήταν αδιανόητα ρατσιστικό! Στην πράξη, εντούτοις, γεγονός παρέμενε πως οι Αφροαμερικανοί ήταν, για δεκαετίες, πρακτικά αποκλεισμένοι πρωτίστως από τα βραβεία και δευτερευόντως από τις υποψηφιότητες.

Παρότι το πρόβλημα των φυλετικών διακρίσεων στην Αμερική χαρακτηρίζεται από διαφορετικές παραμέτρους, σε σχέση με την ισοτιμία ανδρών-γυναικών και τα δικαιώματα των non-binary, καθώς μιλάμε για βραβεία και όχι ζητήματα καθημερινότητας, αξίζει να διαβάσει κανείς το άρθρο της δημοσιογράφου Rebecca Bodenheimer (με PhD στην Εθνομουσικολογία) για λογαριασμό του CNN το 2017, όπου προειδοποιεί πως η συγχώνευση των κατηγοριών θα έλυνε φαινομενικά το πρόβλημα της διάκρισης, αλλά στην πράξη θα καταστήσει τις γυναίκες πιο «ριγμένες», επιχείρημα που υποστηρίζεται από πολλά καταδικαστικά ποσοστά, όπως για παράδειγμα το μόλις 28,1% που αντιστοιχεί στο μάξιμουμ ποσοστό γυναικών που έχουν υπάρξει ποτέ υποψήφιες για Grammy σε σύνολο εκατοντάδων υποψηφίων. Αντίστοιχα, στα 100 δημοφιλέστερα τραγούδια στην Αμερική το 2020, συναντούσαμε άνδρες ερμηνευτές κατά 79,8%. Και είναι πολύ εύκολο να φύγει η κουβέντα από την ουσία και να φτάσει σε αστεία επίπεδα, όπως, για παράδειγμα, «γιατί δεν είναι ακριβώς τα μισά από τα 100 ερμηνευμένα από γυναίκες;». Άρα, ανάλογα με τις αντοχές, τη λογική ή τη διάθεση του οποιουδήποτε συμμετέχει στην κουβέντα (άρα, μέσω των social media, οποιουδήποτε από τα σχεδόν 300 εκατομμύρια χρηστών του Τwitter), κάθε λύση θα δημιουργεί ένα πρόβλημα. Εξισώσαμε τα βραβεία; Ωραία, ελάτε τώρα να τα μοιράσουμε πάλι!

Τα βραβεία, όμως, δεν είναι παιχνίδια σε πολυκατάστημα, ώστε να απαιτηθεί η κατάργηση της σήμανσης «toys for boys/ for girls», δημιουργώντας πρακτικά προβλήματα σε γιαγιάδες, παππούδες και θείους/θείες παντελώς άπειρους από παιδιά όσον αφορά την επιλογή δώρου, στο όνομα της πολιτικής ορθότητας.

Τα βραβεία δεν είναι τουαλέτες, όπου, αν περιμένουν πέντε γυναίκες έξω από τις γυναικείες και κανείς/καμία/κανένα έξω από αυτές του τρίτου φύλου, οι πέντε προαναφερθείσες κανονικά δεν μπορούν να τις χρησιμοποιήσουν.

Τα καλλιτεχνικά βραβεία δεν είναι διαγωνισμός master chef, όπου κανείς δεν διαμαρτύρεται που οι γυναίκες συνήθως περιορίζονται στον ρόλο της pastry chef, επειδή όλοι γνωρίζουν πως είναι η φύση της δουλειάς στην επαγγελματική κουζίνα τέτοια που, κατά κανόνα, βρίσκει άνδρες να κυριαρχούν, χωρίς αυτό να σημαίνει ότι κάποια γυναίκα έχει αδικηθεί.

Τα βραβεία δεν είναι καν η απλή καθημερινή ζωή όπου, αν δεν προσέξει κάποιος τις διατυπώσεις του, μπορεί να βρεθεί παρεξηγούμενος. Αν ένας φίλος σου βιδώνει ανάποδα, άρα ανεπιτυχώς, για δύο λεπτά μία βίδα και του θυμίσεις ότι πρέπει να το κάνει δεξιόστροφα, απλά γελάτε και οι δύο. Αν κάνεις την ίδια παρατήρηση σε μια γυναίκα, τα γελάκια είναι κομμένα και ακροβατείς ανάμεσα στο σεξισμό και το mansplaining – αν φυσικά όποια δέχεται την παρατήρηση έχει ήδη προαποφασίσει ότι θα καβγαδίσει για τέτοια ζητήματα.

Και, τελευταίο και σημαντικότερο, τα καλλιτεχνικά βραβεία δεν θα λύσουν απαραίτητα τα προβλήματα των μέσων ανθρώπων που αντιμετωπίζουν διακρίσεις στη δουλειά τους και δυσκολίες στην κοινωνική αποδοχή τους. Γιατί τα βραβεία αφορούν, κατά κανόνα, διάσημους ή έστω ημιδιάσημους που, αν μη τι άλλο, έχουν περάσει ήδη με επιτυχία από αυτό το στάδιο.

Τα βραβεία έχουν θεσπιστεί από οργανισμούς, θεσμικά όργανα, ακαδημίες ή βιομηχανίες για έναν βασικό λόγο: για να αναδείξουν τα αστέρια του αύριο, αυτά που θα κληθούν να συντηρήσουν όλο το κύκλωμα. Όσο λιγότερα αστέρια διακριθούν, τόσο λιγότερα έσοδα θα εξασφαλισθούν.

Δεν υπάρχει τίποτα πιο εύκολο από το να αρπαχτείς για ζητήματα τόσο ρευστά που, ενώ θεωρητικά όλοι έχουν την ίδια αφετηρία (σεβασμός των δικαιωμάτων ανεξαρτήτως κατευθύνσεων, κοινωνική δικαιοσύνη), πολύ εύκολα, αν δεν επιλέγει κάποιος διαρκώς ουδέτερες τοποθετήσεις, μπορεί κάποια διατύπωση να ερμηνευτεί λανθασμένα και να θεωρηθεί ενδεικτική προβληματικής συμπεριφοράς. Αναζητήστε στο Google αποτελέσματα για τους όρους «σεξιστική ανάρτηση» ή «ομοφοβικό παραλήρημα». Το άθροισμα θα είναι εξαψήφιο…

Αν δεν ασχοληθούμε με την ουσία, αλλά μείνουμε στους τύπους, θα ξεκινήσουν και κουβέντες που δεν έχουν απολύτως καμία λογική – παράδειγμα: γιατί να πληρώνεται ο LeBron James περισσότερο από την Candace Parker; Γιατί η Carli Lloyd βγάζει λιγότερα από τον Christiano Ronaldo; Γιατί στο «Emily In Paris» η Lily Collins έπινε σαμπάνια και όχι ουίσκι Bruichladdich X4 Quadrupled με 92 αλκοολικούς βαθμούς; Και αντίστροφα: Γιατί συντηρείται ο μύθος ότι οι μόδιστροι είναι gay; Γιατί η Kendall Jenner έχει υψηλότερα ετήσια έσοδα από τον Γιώργο Καράβα; Γιατί η στρατιωτική θητεία να είναι υποχρεωτική μόνον για τους άνδρες;

Υπό τον φόβο της cancel culture, θα αρχίσουν να λαμβάνονται προληπτικές αποφάσεις όχι για να εξυπηρετήσουν κάποια ανάγκη, αλλά για να αποφύγουν ενδεχόμενα αρνητικά σχόλια στο μέλλον. Με τέτοια προσέγγιση, δύσκολα θα βγει κάτι καλό ή έστω λογικό. Όπως δήλωσε ο Brian May, κιθαρίστας των Queen και διδάκτωρ Αστροφυσικής, που, έχοντας ζήσει δεκαετίες δίπλα στον Freddie Mercury και πιο πρόσφατα στον Adam Lambert σίγουρα δεν μπορεί να χαρακτηριστεί «ομοφοβικός», με αφορμή την πρόσφατη επιλογή των Brit Awards για ενοποίηση των κατηγοριών: «Κάποιες αποφάσεις λαμβάνονται χωρίς ιδιαίτερη σκέψη. Κάποια πράγματα λειτουργούν, δεν χρειάζεται να επεμβαίνουμε στα πάντα – αντίθετα, να σκεπτόμαστε τις συνέπειες. Αν μία απόφαση δεν βελτιώνει τα πράγματα, γιατί να την πάρεις; Υπάρχει πλέον μία ατμόσφαιρα φόβου, καθώς παντού οι άνθρωποι διστάζουν να εκφραστούν, δεν τολμούν να πουν τη γνώμη τους. Μοιραία, αυτό θα οδηγήσει κάποια στιγμή σε μία έκρηξη. Μην ξεχνάμε ότι η ισοπέδωση είναι που πρακτικά εχθρεύεται τη διαφορετικότητα. Πάρτε για παράδειγμα τον Freddie Mercury – ήρθε από τη Ζανζιβάρη, δεν ήταν Βρετανός, δεν ήταν καν τυπικά λευκός. Αυτό δεν ενδιέφερε κανέναν, κανένας ποτέ δεν το συζήτησε: ήταν απλά ένας μουσικός, ήταν φίλος και αδελφός μας. Δεν νιώσαμε ποτέ ότι έπρεπε να υπολογίσουμε μήπως μας στοίχιζε αυτή η επιλογή. Δεν αναρωτηθήκαμε αν το χρώμα ή η σεξουαλική του προτίμηση θα έμπαινε εμπόδιο στην καριέρα μας. Δεν ξέρω αν το συνειδητοποιείτε, αλλά τώρα όλα αυτά πρέπει να τα υπολογίζεις εκ των προτέρων. Ε, αυτό το βρίσκω τρομακτικό!»

Χρειάζεται, προφανώς, ψυχραιμία, να μην υπάρχει προδιάθεση περί αντίπαλων στρατοπέδων και, φυσικά, να μην μπερδεύουμε τα όποια βραβεία με την ουσία. Οι κοινωνίες δεν αλλάζουν επειδή καταργούνται μερικές κατηγορίες σε κάποιες βραβεύσεις που αφορούν συγκεκριμένες κατηγορίες καλλιτεχνών. Οι κοινωνίες πρώτα αλλάζουν ομαλά και μετά οι αλλαγές αυτές καθρεπτίζονται αφενός στην ίδια την τέχνη, αφετέρου και στους θεσμούς των βραβείων που την περιβάλλουν. Αυτή είναι η φυσική σειρά. Οτιδήποτε διαφορετικό, είναι απλώς άλλη μια βιτρίνα…