Ο Όθωνας και η Αμαλία του Νικηφόρου Λύτρα «μετακομίζουν» στην Εθνική Πινακοθήκη

Σε μια χειρονομία προσφοράς για τα 190 χρόνια της, η Φιλεκπαιδευτική Εταιρεία παραχωρεί στην Εθνική Πινακοθήκη, με εικοσαετές χρησιδάνειο, τα δύο μνημειακά πορτρέτα του βασιλικού ζεύγους που κοσμούσαν επί δεκαετίες την αίθουσα του Διοικητικού της Συμβουλίου. Έργα που ως σήμερα έβλεπαν λίγοι γίνονται πλέον προσβάσιμα σε όλους, με πρώτο σταθμό τη μεγάλη έκθεση για τον Νικηφόρο Λύτρα τον Δεκέμβριο.

Επί δεκαετίες, ολόσωμοι και επιβλητικοί, ο Όθωνας και η Αμαλία παρακολουθούσαν σιωπηλοί από τους τοίχους τις συνεδριάσεις του Διοικητικού Συμβουλίου της Φιλεκπαιδευτικής Εταιρείας. Τα δύο πορτρέτα του πρώτου βασιλικού ζεύγους της Ελλάδας, πέρασαν εχθές, Δευτέρα 5 Οκτωβρίου, στα χέρια της Εθνικής Πινακοθήκης – Μουσείου Αλεξάνδρου Σούτσου. Μετά τη συνέντευξη Τύπου, o Πρόεδρος της Φιλεκπαιδευτικής Εταιρείας και η γενική διευθύντρια της Πινακοθήκης Συραγώ Τσιάρα, υπέγραψαν τη σχετική συμφωνία.

«Όθωνας» και «Αμαλία»: Οι προσωπογραφίες του βασιλικού ζεύγους από τον Νικηφόρο Λύτρα

Πρόκειται για δύο μνημειακές προσωπογραφίες, διαστάσεων 2,60 × 1,55 μέτρα η καθεμία. Η Φιλεκπαιδευτική τις παρήγγειλε στον Λύτρα το 1891, και ο ζωγράφος τις παρέδωσε το 1892 και το 1893.

Το κτήριο της οδού Κοκκώνη 18, στο Παλαιό Ψυχικό, όπου στεγάζεται σήμερα η διοίκηση των Αρσακείων-Τοσιτσείων Σχολείων, στο παρελθόν υπήρξε κατοικία του πρώην πρωθυπουργού Ανδρέα Μιχαλακόπουλου (1927-1938) και θερινή κατοικία της πριγκίπισσας Ελένης (1955-1958), πριν περάσει το 1958 στη Φιλεκπαιδευτική Εταιρεία. Δημοσιογράφοι και τηλεοπτικά συνεργεία κατέγραψαν τη στιγμή κατά την οποία, ύστερα από περισσότερα από 130 χρόνια, τα δύο έργα «αλλάζουν στέγη».

«Να τα απολαύσει ο κόσμος»

Η απόφαση για την παραχώρηση ελήφθη φέτος ομόφωνα από το Διοικητικό Συμβούλιο της Φιλεκπαιδευτικής Εταιρείας, στο πλαίσιο του εορτασμού των 190 χρόνων λειτουργίας. Τα έργα θα φιλοξενηθούν στην Εθνική Πινακοθήκη με σύμβαση χρησιδανείου διάρκειας είκοσι ετών.

«Πρόκειται για έργα ιστορικής και καλλιτεχνικής αξίας, που σήμερα δεν είναι προσβάσιμα στο ευρύ κοινό» ανέφερε ο κ. Μπαμπινιώτης. Ο Πρόεδρος της Εταιρείας στάθηκε στη μακρά διαδρομή της Φιλεκπαιδευτικής Εταιρείας. Ιδρύθηκε το 1836 με πρώτο Πρόεδρό της τον Γεώργιο Κουντουριώτη. Πρωτοποριακός σκοπός της ήταν η μόρφωση της ελληνίδας. Θύμισε επίσης ότι στα πρώτα της χρόνια τελούσε υπό την αιγίδα της βασίλισσας Αμαλίας. Χαρακτήρισε την ίδρυσή της «ιστορικό γεγονός για την ελληνική παιδεία».

Αναφερόμενος στο 1891, όταν η Εταιρεία παρήγγειλε τα πορτρέτα, ο κ. Μπαμπινιώτης σημείωσε ότι η Φιλεκπαιδευτική βρισκόταν σε φάση ανόδου, σε μια περίοδο έντονης πολιτικής αστάθειας. Με την παραγγελία, όπως είπε, η Εταιρεία θέλησε να αποδώσει τιμή στον Όθωνα και την Αμαλία.

Η γενική διευθύντρια της Εθνικής Πινακοθήκης, Συραγώ Τσιάρα, ευχαρίστησε τη Φιλεκπαιδευτική Εταιρεία και τον Πρόεδρό της για την εμπιστοσύνη. Χαιρέτισε την ένταξη των δύο έργων στην Πινακοθήκη ως αφετηρία μιας ουσιαστικής συνεργασίας ανάμεσα σε δύο θεσμούς με βαθιές ρίζες στην παιδεία και στον πολιτισμό.

Η κ. Τσιάρα χαρακτήρισε τις προσωπογραφίες δημιουργίες απαράμιλλες στο είδος τους στη νεότερη ελληνική ζωγραφική και εξέφρασε την ευχή «να τα αγκαλιάσει το ευρύτερο κοινό της Πινακοθήκης».

Το κοινό θα τα δει για πρώτη φορά στην Πινακοθήκη στη μεγάλη έκθεση που ετοιμάζει η Εθνική Πινακοθήκη για τον Νικηφόρο Λύτρα, τα εγκαίνια της οποίας έχουν οριστεί για τον Δεκέμβριο του 2026.

Από τα πρακτικά του 1891

Η ιστορία των δύο έργων καταγράφεται βήμα-βήμα στα ψηφιοποιημένα πρακτικά του Διοικητικού Συμβουλίου της Φιλεκπαιδευτικής. Στις 9 Μαρτίου 1891, κατά την ανάγνωση του προϋπολογισμού, αποφασίζεται να διατεθεί ποσό «προς απόκτησιν δύο ελαιογραφικών εικόνων των πρώην βασιλέων της Ελλάδος Όθωνος και Αμαλίας», κατά πρόταση του Α. Σίμου.

Τέσσερις μέρες αργότερα, στις 13 Μαρτίου, το Συμβούλιο αναθέτει στον Λύτρα τέσσερις πίνακες: τους βασιλείς Όθωνα και Αμαλία, αλλά και τους Γεώργιο Α΄ και Όλγα, «διά δραχμάς ένδεκα χιλιάδας αι τέσσαρες άνευ πλαισίων». Για τα δύο τελευταία πορτρέτα δεν υπάρχει άλλη αναφορά, και εκτιμάται ότι δεν φιλοτεχνήθηκαν ποτέ. Στις 4 Ιουλίου 1892 αποφασίζεται η καταβολή 2.750 δραχμών «εις τον Ζωγράφον κ. Λύτραν, παραδώσαντα την παραγγελθείσαν εικόνα του Όθωνος». Η Αμαλία θα ακολουθήσει το 1893.

Υπάρχει και μια συγκινητική λεπτομέρεια. Ο Λύτρας ζήτησε από τον φίλο και συνάδελφό του Νικόλαο Γύζη, που ζούσε στο Μόναχο, να φροντίσει για τα πλαίσια των δύο έργων. Το στοιχείο ήρθε στο φως το 1979, όταν η Εθνική Πινακοθήκη έστειλε στη Φιλεκπαιδευτική φωτοτυπία της επιστολής του Γύζη προς τον Λύτρα. Ένας μικρός κρίκος που δένει ήδη από τότε τους δύο θεσμούς.

Νικηφόρος Λύτρας: Ο «γενάρχης» της νεοελληνικής ζωγραφικής

Ο Νικηφόρος Λύτρας (1832-1904), γεννημένος στον Πύργο Τήνου, θεωρείται θεμελιωτής της νεοελληνικής ζωγραφικής και βασικός εκπρόσωπος της Σχολής του Μονάχου. Επί 38 χρόνια, από το 1865, δίδαξε στη Σχολή Καλών Τεχνών, διαμορφώνοντας γενιές ζωγράφων, από τον Ιακωβίδη και τον Ροϊλό έως τον Πανταζή.

Ως επίσημος προσωπογράφος της αθηναϊκής κοινωνίας, απεικόνισε τις οικογένειες Σερπιέρη και Καυταντζόγλου και διευθυντές της Εθνικής Τράπεζας. Η ψυχολογική διείσδυση, τα ζεστά χρώματα και η τάση για μνημειακότητα είναι τα σήματα κατατεθέντος των πορτρέτων του. Οι μεταθανάτιες προσωπογραφίες του Όθωνα και της Αμαλίας, φιλοτεχνημένες σχεδόν τρεις δεκαετίες μετά την έξωση του ζεύγους, ανήκουν στις κορυφαίες στιγμές του είδους.

Η Αμαλία και οι Αρσακειάδες

Η επιλογή των συγκεκριμένων έργων δεν είναι τυχαία. Η Αμαλία (1818-1875), παντρεύτηκε τον Όθωνα το 1836, τη χρονιά ίδρυσης της Φιλεκπαιδευτικής. Υπήρξε θερμή υποστηρίκτρια της εκπαίδευσης των κοριτσιών και είχε αναπτύξει σχέση προστασίας με τις Αρσακειάδες.

Στο πορτρέτο του Λύτρα εικονίζεται με την ενδυμασία που η ίδια εισήγαγε για τις Ελληνίδες, συνδυάζοντας παραδοσιακά ελληνικά και δυτικά στοιχεία. Είναι η γνωστή έκτοτε «στολή Αμαλίας».