Ένα από τα πιο αγαπημένα, μυστηριώδη και συγκινητικά έργα στην ιστορία του κλασικού μπαλέτου, επιστρέφει στην ΕΛΣ
- CITY GUIDE
- PODCAST
-
15°
Ζιζέλ: Ένα ταξίδι 185 χρόνων στην ιστορία του πιο στοιχειωμένου μπαλέτου του ρομαντισμού
Ζιζέλ: Νεκρές νύφες που χορεύουν στο φως του φεγγαριού
Με αφορμή την επιστροφή της «Ζιζέλ» στην Εθνική Λυρική Σκηνή, κάνουμε ένα ταξίδι 185 χρόνων στην ιστορία του πιο στοιχειωμένου μπαλέτου του ρομαντισμού. Από τις νεκρές νύφες της ευρωπαϊκής λαογραφίας και τις ερωτικές περιπέτειες των δημιουργών του, μέχρι σύγχρονες εκδοχές που ξαναέγραψαν την ιστορία του.
Αυτά τα Χριστούγεννα, στην Εθνική Λυρική Σκηνή, οι νεκρές νύφες θα ξαναβγούν από τους τάφους τους για να χορέψουν κάτω από το φως του φεγγαριού. Η «Ζιζέλ», ένα από τα πιο αγαπημένα, μυστηριώδη και συγκινητικά έργα στην ιστορία του κλασικού μπαλέτου, επιστρέφει από τις 20 Δεκεμβρίου 2026 στην Αίθουσα Σταύρος Νιάρχος, για έντεκα παραστάσεις μέχρι τις 10 Ιανουαρίου 2027. Με την Ορχήστρα και το Μπαλέτο της ΕΛΣ, σημαντικούς προσκεκλημένους χορευτές και μια αναβίωση της ιστορικής χορογραφίας του Μαριύς Πετιπά, η παράσταση επαναφέρει στη σκηνή ένα έργο που, 185 χρόνια μετά την πρεμιέρα του, εξακολουθεί να κάνει το κοινό να δακρύζει. Ίσως επειδή, πίσω από τα τούλια, τις πουέντ και την απατηλή ελαφρότητα των σωμάτων, η «Ζιζέλ» κρύβει μια ιστορία πολύ πιο σκοτεινή απ' όσο αφήνει να φανεί η ρομαντική της φήμη.
Μια νεαρή χωριατοπούλα ερωτεύεται έναν όμορφο νεαρό που της συστήνεται ως απλός χωρικός. Εκείνος, βέβαια, δεν είναι καθόλου αυτό που ισχυρίζεται. Είναι ο κόμης Άλμπρεχτ, ένας αριστοκράτης που έχει ήδη υποσχεθεί να παντρευτεί μια γυναίκα της τάξης του. Όταν η απάτη αποκαλύπτεται, η Ζιζέλ χάνει τα λογικά της και πεθαίνει. Κι εκεί που μια συμβατική ερωτική τραγωδία θα ολοκληρωνόταν, αρχίζει το πραγματικό παραμύθι. Η κοπέλα επιστρέφει ως πνεύμα σε ένα δάσος στοιχειωμένο από τα βίλι, τις ψυχές νεαρών γυναικών που πέθαναν πριν προλάβουν να παντρευτούν. Η εκδίκησή τους είναι μια από τις πιο ποιητικές και συγχρόνως τρομακτικές που επινόησε ποτέ η ανθρώπινη φαντασία: αναγκάζουν κάθε άντρα που συναντούν να χορεύει μέχρι να πεθάνει από εξάντληση. Όταν ο μετανοημένος Άλμπρεχτ εμφανίζεται στον τάφο της αγαπημένης του, η Ζιζέλ πρέπει να διαλέξει ανάμεσα στην εκδίκηση και τη συγχώρεση. Θα επιλέξει τη δεύτερη, προστατεύοντάς τον μέχρι την αυγή.
Είναι ένα έργο για την αγάπη που επιβιώνει από την προδοσία, αλλά και μια ιστορία για τη γυναικεία οργή, την κοινωνική ανισότητα, την επιθυμία και την αδυναμία των ανθρώπων να συμφιλιωθούν με την απώλεια. Το πιο παράξενο, ωστόσο, είναι ότι γεννήθηκε μέσα από έναν συνδυασμό λογοτεχνικού ενθουσιασμού, καλλιτεχνικής φιλοδοξίας και ερωτικών περιπλοκών, όπως ακριβώς θα περίμενε κανείς από το Παρίσι του 19ου αιώνα.
Ζιζέλ: Μια ιστορία φαντασμάτων γεννιέται στο Παρίσι
Για να βρούμε την αρχή, πρέπει να επιστρέψουμε στο Παρίσι του 1841, στην εποχή που ο ρομαντισμός είχε κατακλύσει τη λογοτεχνία, τη ζωγραφική, την όπερα και το θέατρο. Οι καλλιτέχνες ήταν γοητευμένοι από τα ερείπια, τα μεσαιωνικά κάστρα, τις τραγικές ερωμένες, τους αδύνατους έρωτες και τις ιστορίες ανθρώπων που επέστρεφαν από τον άλλο κόσμο. Το υπερφυσικό ήταν, κατά κάποιον τρόπο, η μεγάλη καλλιτεχνική μόδα της εποχής.
Ένας από τους ανθρώπους που παραδόθηκαν σε αυτή τη γοητεία ήταν ο Τεοφίλ Γκωτιέ, ποιητής, μυθιστοριογράφος, κριτικός και παθιασμένος φίλος του μπαλέτου. Διαβάζοντας το έργο De l'Allemagne («Για τη Γερμανία») του Χάινριχ Χάινε, στάθηκε σε μια παράξενη δοξασία σλαβικής προέλευσης. Σύμφωνα με αυτήν, οι νέες γυναίκες που πέθαιναν πριν από τον γάμο τους δεν μπορούσαν να αναπαυθούν στους τάφους τους. Η επιθυμία τους για τον χορό παρέμενε ζωντανή ακόμη και μετά τον θάνατό τους. Κάθε νύχτα σηκώνονταν, φορούσαν τα νυφικά τους και παραμόνευαν ανυποψίαστους άντρες, τους οποίους παρέσυραν σε έναν αδιάκοπο, θανατηφόρο χορό.
Ο Γκωτιέ ενθουσιάστηκε. Έγραψε μάλιστα πάνω σε ένα φύλλο χαρτί έναν τίτλο: Les Wilis, ένα μπαλέτο. Ύστερα, σύμφωνα με τη δική του αφήγηση, έβαλε τα γέλια. Πώς θα μπορούσε να μεταφερθεί στη σκηνή μια τόσο ομιχλώδης, αλλόκοτη και απόκοσμη ιστορία; Πέταξε το χαρτί στην άκρη. Η ιδέα, όμως, δεν τον εγκατέλειψε.
Στο μυαλό του υπήρχε και μια δεύτερη λογοτεχνική εικόνα: το ποίημα «Fantômes» («Φαντάσματα») του Βίκτορος Ουγκώ, για ένα νεαρό κορίτσι που αγαπούσε τόσο πολύ τον χορό, ώστε χόρεψε μανιωδώς σε έναν χορό και πέθανε. Ο Γκωτιέ σκέφτηκε να ενώσει αυτές τις δύο ιστορίες. Αλλά του έλειπε κάτι βασικό: ένας συγγραφέας που να ξέρει πώς χτίζεται ένα θεατρικό έργο.
Τον βρήκε στο πρόσωπο του Ζυλ-Ανρί Βερνουά ντε Σαιν-Ζωρζ, έμπειρου συγγραφέα λιμπρέτων και θεατρικών έργων. Του διηγήθηκε τον μύθο των βίλι και εκείνος, σύμφωνα με την περίφημη διήγηση του Γκωτιέ, χρειάστηκε μόλις τρεις ημέρες για να οργανώσει την ιστορία. Η δημιουργία ολόκληρου του μπαλέτου πήρε φυσικά περισσότερο χρόνο, περίπου δύο μήνες. Το Παρίσι, όμως, είχε ήδη βρει το επόμενο μεγάλο θεατρικό του γεγονός.
Υπήρχε, βέβαια, και ένας ακόμη λόγος για τον ενθουσιασμό του Γκωτιέ. Και αυτός είχε όνομα: Καρλόττα Γκρίζι.
Η μούσα, ο εραστής και ο χορογράφος χωρίς όνομα στην αφίσα
Η Καρλόττα Γκρίζι ήταν μια νεαρή Ιταλίδα χορεύτρια, εξαιρετικά όμορφη, με σπάνια τεχνική και μια εκφραστικότητα που μπορούσε να μεταμορφώσει μια σειρά από χορευτικά βήματα σε συγκινητικό θέατρο. Το 1841 είχε μόλις αρχίσει να κατακτά την Όπερα του Παρισιού. Ο Γκωτιέ ήταν γοητευμένος από το ταλέντο και την παρουσία της, ενώ ο άνθρωπος που είχε αναλάβει να διαμορφώσει την καλλιτεχνική της προσωπικότητα ήταν ο Ζυλ Περρό, περίφημος χορευτής και χορογράφος, δάσκαλος και σύντροφός της.
Ο Περρό κατάλαβε αμέσως ότι η «Ζιζέλ» ήταν το ιδανικό όχημα για να εκτοξεύσει την καριέρα της αγαπημένης του. Ενθουσιάστηκε με το σενάριο, βοήθησε να προχωρήσει η παραγωγή και δημιούργησε τα χορευτικά μέρη της πρωταγωνίστριας, σχεδιασμένα ειδικά πάνω στις δυνατότητες της Γκρίζι.
Εδώ αρχίζει ένα από τα ωραιότερα παρασκήνια της ιστορίας του μπαλέτου. Παρότι ο Περρό είχε καθοριστική συμβολή στη δημιουργία της «Ζιζέλ», το όνομά του δεν εμφανίστηκε στην αφίσα και στο πρόγραμμα της πρώτης παράστασης. Η επίσημη χορογραφία είχε ανατεθεί στον Ζαν Κοραλλί, πρώτο χορογράφο της Όπερας του Παρισιού, ο οποίος δημιούργησε το μεγαλύτερο μέρος της συνολικής σκηνικής δράσης. Ο Περρό, μολονότι είχε δουλέψει τόσο στενά με την πρωταγωνίστρια, έμεινε χωρίς επίσημη αναγνώριση. Η ιστορία τελικά αποκατέστησε το όνομά του, και σήμερα η αρχική χορογραφία αποδίδεται και στους δύο.
Στη μουσική επιστρατεύτηκε ο Αντόλφ Αντάμ, Γάλλος συνθέτης με μεγάλη εμπειρία στην όπερα και στο μουσικό θέατρο. Η δημιουργία της παρτιτούρας εξελίχθηκε με εξαιρετική ταχύτητα. Ο ίδιος θυμόταν ότι εργαζόταν με μεγάλο ενθουσιασμό, σε στενή επαφή με τον Περρό και την Γκρίζι, και πως το έργο σχεδόν γεννήθηκε μέσα στο σαλόνι του.
Το ενδιαφέρον είναι ότι ο Αντάμ δεν έγραψε απλώς μια σειρά από όμορφες μελωδίες για να συνοδεύουν τον χορό. Χρησιμοποίησε μουσικά θέματα που επανέρχονται και συνδέονται με συγκεκριμένα πρόσωπα και καταστάσεις. Η μελωδία του έρωτα της Ζιζέλ και του Άλμπρεχτ, για παράδειγμα, επιστρέφει παραμορφωμένη όταν η κοπέλα ανακαλύπτει την προδοσία του. Η μουσική θυμάται όσα οι άνθρωποι προσπαθούν να ξεχάσουν.
Η πρεμιέρα, ένα γενέθλιο δώρο και οι γυναίκες με τα λευκά
Στις 28 Ιουνίου 1841, η «Ζιζέλ ή Τα βίλι» (Giselle ou Les Wilis) έκανε την παγκόσμια πρεμιέρα της στην Όπερα του Παρισιού, στην περίφημη Salle Le Peletier. Η Καρλόττα Γκρίζι ενσάρκωσε τον ομώνυμο ρόλο, ο Λυσιέν Πετιπά —μεγαλύτερος αδελφός του μετέπειτα σπουδαίου χορογράφου Μαριύς Πετιπά— υποδύθηκε τον Άλμπρεχτ και η Αντέλ Ντυμιλάτρ χόρεψε τη Μύρτα, την αμείλικτη βασίλισσα των βίλι.
Υπάρχει μια γοητευτική λεπτομέρεια: η ημέρα της πρεμιέρας ήταν και η ημέρα των 22ων γενεθλίων της Καρλόττα Γκρίζι. Δύσκολα θα μπορούσε να φανταστεί κανείς καλύτερο δώρο. Η επιτυχία ήταν τεράστια, η Γκρίζι έγινε αστέρι πρώτου μεγέθους και το έργο άρχισε σχεδόν αμέσως να ταξιδεύει εκτός Γαλλίας. Το 1842 παρουσιάστηκε στο Λονδίνο, όπου το παρακολούθησε ακόμη και η βασίλισσα Βικτωρία. Η μουσική του Αντάμ βρήκε μάλιστα τον δρόμο της και προς τα ανάκτορα του Μπάκιγχαμ, σε διασκευές για χορούς της αυλής.
Αυτό που μάγεψε περισσότερο το κοινό ήταν η εντυπωσιακή αντίθεση ανάμεσα στις δύο πράξεις. Στην πρώτη, ένα φωτεινό χωριό με ανθρώπους που γιορτάζουν, φλερτάρουν, ζηλεύουν και χορεύουν. Στη δεύτερη, ένα νεκροταφείο μέσα σε δάσος, με ομίχλη, σεληνόφως και μια στρατιά από λευκοντυμένες γυναικείες μορφές που μοιάζουν να αιωρούνται.
Η δεύτερη πράξη αποτελεί ένα από τα πιο διάσημα παραδείγματα του λεγόμενου ballet blanc, του «λευκού μπαλέτου», με τις αιθέριες χορεύτριες να σχηματίζουν σχεδόν υπνωτιστικά γεωμετρικά σχήματα. Η εικόνα είχε προαναγγελθεί από το μπαλέτο των νεκρών μοναχών στην όπερα «Ρομπέρ ο Διάβολος» του Μάγερμπεερ, το 1831, και από τη «Συλφίδα» του 1832. Στη «Ζιζέλ», όμως, απέκτησε μια μοναδική δραματική δύναμη: πίσω από την εύθραυστη λευκή ομορφιά κρύβεται ένας ολόκληρος στρατός εκδικητικών φαντασμάτων.
Κι όμως, η εικόνα αυτή παραλίγο να είναι πολύ διαφορετική. Στα αρχικά σχέδια του Γκωτιέ, τα βίλι δεν θα φορούσαν όλα λευκά. Θα εμφανίζονταν πνεύματα γυναικών από διαφορετικές χώρες, με κοστούμια που θα παρέπεμπαν στην Ισπανία, την Ουγγαρία, την Ινδία ή τη Γαλλία. Είχε φανταστεί ακόμη και μια νεκρή νεαρή χορεύτρια της Όπερας, ντυμένη με τα ρούχα της πρόβας. Η ιδέα εγκαταλείφθηκε προτού φτάσει στην πρεμιέρα. Έτσι γεννήθηκε η λευκή, φασματική εικόνα που γνωρίζουμε σήμερα.
Ένα μπαλέτο που έσωσαν οι Ρώσοι
Όπως συμβαίνει συχνά στην ιστορία της τέχνης, η «Ζιζέλ» δεν γνώρισε μια αδιάκοπη πορεία επιτυχίας. Μετά τις πρώτες λαμπρές δεκαετίες της, άρχισε να χάνει τη δημοτικότητά της στη Δυτική Ευρώπη και, στα τέλη της δεκαετίας του 1860, εξαφανίστηκε από το ρεπερτόριο της Όπερας του Παρισιού.
Την έσωσε όμως η Ρωσία.
Στην Αγία Πετρούπολη, όπου το έργο είχε παρουσιαστεί ήδη από το 1842, η «Ζιζέλ» συνέχισε να καλλιεργείται και να μεταμορφώνεται. Ο μεγάλος Μαριύς Πετιπά, ο άνθρωπος που συνδέθηκε με τον «Δον Κιχώτη», τη «Λίμνη των κύκνων» και την «Ωραία κοιμωμένη», πραγματοποίησε διαδοχικές αναβιώσεις, με ορόσημο εκείνη του 1884. Αναδιοργάνωσε τη χορογραφία, αναθεώρησε σκηνές, ενίσχυσε τον χορευτικό χαρακτήρα του έργου και δημιούργησε τη βάση της παράδοσης που διατηρείται μέχρι σήμερα.
Μέσα στις δεκαετίες, άλλωστε, η «Ζιζέλ» άλλαζε συνεχώς. Ορισμένες σκηνές παντομίμας περιορίστηκαν, χορευτικά μέρη προστέθηκαν, η μουσική γνώρισε παρεμβάσεις, ενώ οι τεχνικές απαιτήσεις αυξάνονταν μαζί με την εξέλιξη του κλασικού μπαλέτου. Η σημερινή «Ζιζέλ» δεν είναι ένα απολίθωμα του 1841. Είναι περισσότερο ένα έργο που κουβαλά τις μνήμες πολλών γενεών χορευτών.
Το 1910, τα περίφημα Ρωσικά Μπαλέτα του Σεργκέι Ντιάγκιλεφ έφεραν ξανά τη «Ζιζέλ» στο παρισινό κοινό, με την Ταμάρα Καρσάβινα και τον Βάσλαβ Νιζίνσκι. Ήταν μια καθοριστική στιγμή της αναγέννησής της στη Δύση. Το Παρίσι ανακάλυπτε από την αρχή ένα δικό του δημιούργημα, που είχε στο μεταξύ διασωθεί και μεταμορφωθεί στην Αγία Πετρούπολη.
Και κάπου εδώ προκύπτει ένα από τα πιο απολαυστικά σκάνδαλα της ιστορίας του χορού.
Ο Νιζίνσκι, ένα κολάν και ένα αυτοκρατορικό σκάνδαλο
Το 1911, ο θρυλικός Βάσλαβ Νιζίνσκι εμφανίστηκε στη «Ζιζέλ» του Αυτοκρατορικού Θεάτρου της Αγίας Πετρούπολης φορώντας ένα κοστούμι σχεδιασμένο από τον σπουδαίο εικαστικό Αλεξάντρ Μπενουά. Η εμφάνιση προκάλεσε θόρυβο, καθώς το κοστούμι δεν περιλάμβανε το συνηθισμένο πρόσθετο κοντό παντελόνι πάνω από το εφαρμοστό καλσόν, το οποίο θεωρούνταν απαραίτητο σύμφωνα με τις συντηρητικές συμβάσεις της εποχής.
Η εμφάνισή του κρίθηκε απρεπής, ιδίως για τους υψηλούς θεατές του αυτοκρατορικού θεωρείου. Το αποτέλεσμα ήταν η απομάκρυνσή του από το Αυτοκρατορικό Μπαλέτο. Αρκετοί ιστορικοί, πάντως, θεωρούν ότι η ενδυματολογική υπόθεση χρησιμοποιήθηκε ως πρόσχημα μέσα σε ένα ήδη φορτισμένο επαγγελματικό περιβάλλον.
Όπως κι αν έγιναν τα πράγματα, το σκάνδαλο είχε απρόβλεπτη συνέπεια: ο Νιζίνσκι έμεινε ελεύθερος να αφοσιωθεί στα Ρωσικά Μπαλέτα του Ντιάγκιλεφ, συμβάλλοντας στην επανάσταση που θα άλλαζε τον ευρωπαϊκό χορό. Μερικές φορές η ιστορία του μπαλέτου αλλάζει εξαιτίας μιας χορογραφίας. Άλλοτε, εξαιτίας ενός παντελονιού που έλειπε.
Οι παραστάσεις που έγιναν θρύλος
Η «Ζιζέλ», εκτός από έργο που καθιέρωσε σπουδαίες χορεύτριες, είναι και ένα έργο που συχνά αποκάλυψε πλευρές τους τις οποίες το κοινό δεν είχε ξαναδεί.
Αυτό συνέβη το 1943 με την Αλίσια Αλόνσο, τη μελλοντική ιδρύτρια του Εθνικού Μπαλέτου της Κούβας. Στις 2 Νοεμβρίου εκείνης της χρονιάς, η νεαρή χορεύτρια κλήθηκε να αντικαταστήσει την καταξιωμένη Αλίσια Μάρκοβα, η οποία δεν μπορούσε να εμφανιστεί. Η ερμηνεία της στη «Ζιζέλ» την καθιέρωσε ως μεγάλη μπαλαρίνα. Η ιστορία της αποκτά ακόμη μεγαλύτερη δύναμη αν σκεφτεί κανείς ότι η Αλόνσο αντιμετώπιζε σοβαρά προβλήματα όρασης, τα οποία αργότερα την οδήγησαν σε σχεδόν πλήρη τύφλωση. Παρ' όλα αυτά, συνέχισε να χορεύει, στηριζόμενη στη μνήμη του χώρου, στις ακριβείς θέσεις των συναδέλφων της και σε ειδικά σχεδιασμένο φωτισμό. Η Ζιζέλ έγινε ο κατεξοχήν ρόλος της και το σύμβολο μιας σχεδόν αδιανόητης καλλιτεχνικής επιμονής.
Αλλά αν υπάρχει μια παράσταση που ανήκει πραγματικά στη μυθολογία του 20ού αιώνα, αυτή είναι η «Ζιζέλ» της Μαργκότ Φοντέιν και του Ρούντολφ Νουρέγιεφ, στις 21 Φεβρουαρίου 1962, στο Κόβεντ Γκάρντεν του Λονδίνου.
Η Φοντέιν ήταν ήδη μια θρυλική μπαλαρίνα, 42 ετών, σε μια ηλικία που πολλοί θεωρούσαν ότι η καριέρα της πλησίαζε στο τέλος της. Ο Νουρέγιεφ ήταν 23 ετών, ένας εκρηκτικός νέος χορευτής που είχε αυτομολήσει από τη Σοβιετική Ένωση μόλις την προηγούμενη χρονιά. Η μεταξύ τους διαφορά ηλικίας είχε προκαλέσει επιφυλάξεις, όμως η συνάντηση στη σκηνή αποδείχθηκε ιστορική.
Στην αρχή, το κοινό παρακολουθούσε με συγκρατημένο ενδιαφέρον. Στη δεύτερη πράξη, όμως, όταν ο Νουρέγιεφ άρχισε να χορεύει με τη Φοντέιν σαν να αψηφούσαν μαζί τους νόμους της βαρύτητας, η ατμόσφαιρα άλλαξε. Στο τέλος, η Φοντέιν πήρε ένα κόκκινο τριαντάφυλλο από τις ανθοδέσμες της, το πρόσφερε στον νεαρό παρτενέρ της κι εκείνος γονάτισε και της φίλησε το χέρι.
Το κοινό τούς κάλεσε ξανά και ξανά στη σκηνή. Είκοσι τρεις υποκλίσεις. Μία από τις πιο θρυλικές βραδιές στην ιστορία του μπαλέτου είχε μόλις ολοκληρωθεί και μια συνεργασία που θα γινόταν θρύλος είχε ουσιαστικά γεννηθεί.
Ζιζέλ: Από το ψυχιατρείο — μέχρι τη Λουιζιάνα
Η δύναμη ενός κλασικού έργου φαίνεται συχνά από το πόσο αντέχει στις πιο ριζοσπαστικές αναγνώσεις του. Η «Ζιζέλ» δεν υπήρξε εξαίρεση.
Το 1982, ο Σουηδός χορογράφος Ματς Εκ παρουσίασε μια εκδοχή που συγκλόνισε τον κόσμο του σύγχρονου χορού. Στη δική του «Ζιζέλ», η ηρωίδα δεν πεθαίνει για να μεταμορφωθεί σε πνεύμα. Η δεύτερη πράξη εκτυλίσσεται σε ένα ψυχιατρικό ίδρυμα, όπου η νεαρή γυναίκα βρίσκεται έγκλειστη, ανάμεσα σε άλλες γυναίκες. Οι απόκοσμες μορφές του δάσους έχουν γίνει ασθενείς και η μεταφυσική τραγωδία μετατρέπεται σε μια σκληρή ιστορία για την ψυχική οδύνη, τον κοινωνικό αποκλεισμό και τον έλεγχο του γυναικείου σώματος. Το λευκό τούλι έχει χάσει την αθωότητά του. Αντί για φαντάσματα, βλέπουμε ανθρώπους που η κοινωνία δεν ξέρει πώς να αντιμετωπίσει.
Δύο χρόνια αργότερα, το 1984, το Dance Theatre of Harlem προχώρησε σε μια εντελώς διαφορετική, επίσης ιστορική ανατροπή. Στην περίφημη Creole Giselle, ο Άρθουρ Μίτσελ μετέφερε τη δράση από τη γερμανική ύπαιθρο στη Λουιζιάνα του 19ου αιώνα. Οι χαρακτήρες έγιναν ελεύθεροι μαύροι κάτοικοι της περιοχής, τα παραδοσιακά χωριά αντικαταστάθηκαν από τον αμερικανικό Νότο και το σκοτεινό δάσος της δεύτερης πράξης έγινε ένας μυστηριώδης βάλτος με δέντρα σκεπασμένα από ασημόγκριζα βρύα να κρέμονται.
Η χορογραφία, την οποία αναβίωσε και προσάρμοσε ο Φρέντερικ Φράνκλιν, διατήρησε τον κλασικό της πυρήνα, αλλά η αλλαγή του τόπου και των κοινωνικών σχέσεων μεταμόρφωσε τη σημασία της ιστορίας. Η πρεμιέρα έγινε στις 18 Ιουλίου 1984 στο London Coliseum και η παράσταση γνώρισε θριαμβευτική υποδοχή. Ήταν μια ηχηρή υπενθύμιση ότι τα μεγάλα έργα του κλασικού ρεπερτορίου δεν ανήκουν αποκλειστικά σε μία παράδοση ή σε ένα χρώμα δέρματος.
Ακόμη πιο πρόσφατα, το 2016, ο Βρετανομπαγκλαντεσιανός χορογράφος Άκραμ Καν παρουσίασε για το English National Ballet μια «Ζιζέλ» τοποθετημένη στον κόσμο των μεταναστών εργατών μιας βιομηχανικής κοινωνίας. Οι χωρικοί έγιναν απολυμένοι εργάτες, ο Άλμπρεχτ ανήκε στην προνομιούχα τάξη των ιδιοκτητών και τα βίλι μεταμορφώθηκαν σε εκδικητικά φαντάσματα γυναικών που είχαν εργαστεί σε εργοστάσια. Ένας τεράστιος τοίχος κυριαρχούσε στη σκηνή, σύμβολο της κοινωνικής διαίρεσης. Το έργο, με τη νέα μουσική του Βιντσέντσο Λαμάνα, βασισμένη στην παρτιτούρα του Αντάμ, έδωσε στη ρομαντική τραγωδία τη διάσταση μιας σύγχρονης κοινωνικής καταγγελίας.
Από το μεταφυσικό δάσος στο ψυχιατρείο, από τη Λουιζιάνα στα εργοστάσια της παγκοσμιοποίησης, η «Ζιζέλ» αποδείχθηκε απροσδόκητα ευέλικτη. Ίσως επειδή στον πυρήνα της δεν βρίσκεται μόνο ένας χαμένος έρωτας, αλλά ένα πολύ πιο επίμονο ερώτημα: τι συμβαίνει όταν η αγάπη συγκρούεται με την κοινωνική πραγματικότητα;
Τα μικρά μυστικά της «Ζιζέλ»
Ανάμεσα στις μεγάλες ιστορικές στιγμές υπάρχουν και εκείνες οι λεπτομέρειες που οι φίλοι του μπαλέτου αναγνωρίζουν με ιδιαίτερη συγκίνηση.
Μία από αυτές είναι η περίφημη σκηνή με τη μαργαρίτα. Η Ζιζέλ μαδάει τα πέταλα του λουλουδιού, παίζοντας το γνωστό παιχνίδι «μ' αγαπάει, δεν μ' αγαπάει». Το αποτέλεσμα προμηνύει ότι ο αγαπημένος της δεν την αγαπά. Ο Άλμπρεχτ όμως, αποφασισμένος να τη διαβεβαιώσει για τα αισθήματά του, αφαιρεί κρυφά ένα ακόμη πέταλο, ώστε η απάντηση να γίνει θετική. Είναι μια μικρή, σχεδόν παιδική σκηνή, αλλά ταυτόχρονα η πρώτη ορατή απάτη του ήρωα. Ολόκληρη η τραγωδία βρίσκεται ήδη κρυμμένη μέσα σε ένα λουλούδι.
Σημαντική είναι και η σκηνή της τρέλας στην πρώτη πράξη. Η Ζιζέλ, όταν καταλαβαίνει την αλήθεια, επαναλαμβάνει αποσπασματικά κινήσεις και χειρονομίες από τις προηγούμενες ευτυχισμένες στιγμές της, σαν να προσπαθεί να ξανασυναρμολογήσει μια ζωή που έχει καταρρεύσει. Εδώ βρίσκεται και ο λόγος που ο ρόλος έχει χαρακτηριστεί «ο Άμλετ του μπαλέτου». Δεν αρκεί η τεχνική αρτιότητα. Χρειάζεται μια σπάνια υποκριτική ικανότητα για να περάσει η χορεύτρια από τη ζωντάνια της ερωτευμένης κοπέλας στην απόγνωση και, τελικά, στην απόκοσμη γαλήνη της συγχώρεσης.
Αξιοσημείωτη είναι επίσης η γλώσσα των λουλουδιών που διατρέχει το έργο. Η μαργαρίτα συνδέεται με την αθωότητα, ενώ η μυρτιά που συνοδεύει συχνά τη Μύρτα, τη βασίλισσα των βίλι, παραπέμπει στην αγάπη και τη συζυγική πίστη. Μια ιδιαίτερα ειρωνική επιλογή για την αμείλικτη αρχηγό των νεκρών νυφών.
Όσο για τις περίφημες πουέντ, η «Ζιζέλ» δημιουργήθηκε σε μια εποχή που ο χορός στις άκρες των δαχτύλων βρισκόταν ακόμη σε πρώιμη φάση. Η αίσθηση του σώματος που αιωρείται αντί να πατά στη γη υπήρξε μία από τις μεγάλες αισθητικές κατακτήσεις του ρομαντικού μπαλέτου. Στη δεύτερη πράξη της «Ζιζέλ» αυτή η τεχνική αποκτά και δραματικό νόημα: οι χορεύτριες δεν μοιάζουν πλέον με ανθρώπινες υπάρξεις, αλλά με πνεύματα που έχουν πάψει να υπακούουν στους νόμους του φυσικού κόσμου.
Αυτός είναι και ο λόγος που η δεύτερη πράξη θεωρείται τόσο απαιτητική για το γυναικείο σώμα του μπαλέτου. Η απόλυτη ομοιομορφία, η αθόρυβη κίνηση και η αίσθηση αιώρησης των βίλι απαιτούν τεχνική πειθαρχία σχεδόν στρατιωτικού τύπου. Το αποτέλεσμα, παραδόξως, πρέπει να μοιάζει με κάτι εντελώς αβίαστο. Στη «Ζιζέλ» η μεγαλύτερη προσπάθεια είναι εκείνη που δεν πρέπει να φαίνεται.
Η «Ζιζέλ» στην Αθήνα
Στην Ελλάδα, η ιστορία του έργου συνδέεται και με την Εθνική Λυρική Σκηνή. Το 1982 παρουσιάστηκε για πρώτη φορά από την ΕΛΣ μόνο η δεύτερη πράξη του μπαλέτου, ενώ στις 10 Φεβρουαρίου 1983 ανέβηκε ολόκληρη η «Ζιζέλ», με την Κατερίνα Δήμα στον ομώνυμο ρόλο και τον Άγγελο Χατζή ως Άλμπρεχτ.
Σήμερα, η επιστροφή της στην Αίθουσα Σταύρος Νιάρχος, για δεύτερη συνεχόμενη καλλιτεχνική περίοδο, είναι μια συνάντηση με τη μεγάλη παράδοση του κλασικού μπαλέτου. Είναι όμως και μια ευκαιρία να ξαναδούμε με σύγχρονα μάτια αυτή την αλλόκοτη, υπέροχη ιστορία.
Γιατί η «Ζιζέλ» δεν είναι, τελικά, μια απλή ρομαντική φαντασίωση για ένα κορίτσι που πεθαίνει από έρωτα. Είναι ένα έργο για το πόσο εύκολα ένας άνθρωπος μπορεί να συντριβεί από τα ψέματα ενός άλλου, για τη δύναμη που αποκτούν οι πληγωμένοι όταν επιστρέφουν για να διεκδικήσουν το δίκιο τους και για την παράδοξη ελευθερία που μπορεί να κρύβεται στη συγχώρεση.
Κι όταν, στο τέλος της δεύτερης πράξης, οι πρώτες ακτίνες του ήλιου διαλύουν τη νυχτερινή εξουσία των βίλι και η Ζιζέλ απομακρύνεται από τον Άλμπρεχτ, δεν ξέρει κανείς αν αυτό που είδε ήταν μια ιστορία αγάπης ή μια ιστορία αποχωρισμού. Ίσως να είναι και τα δύο. Αυτό, άλλωστε, είναι το μυστικό των μεγάλων ρομαντικών έργων: δεν υπόσχονται ότι ο έρωτας θα νικήσει τον θάνατο. Υπόσχονται μόνο ότι κάποια ίχνη του θα συνεχίσουν να χορεύουν μέσα στο σκοτάδι.
Η αθηναϊκή παραγωγή: Μια διεθνής συνάντηση στη Λυρική
Η παραγωγή της Εθνικής Λυρικής Σκηνής, που επιστρέφει μετά την επιτυχία της περιόδου 2025/26, αναβιώνει τη χορογραφική παράδοση του Μαριύς Πετιπά, βασισμένη στο έργο των Ζαν Κοραλλί και Ζυλ Περρό, σε προσαρμογή των Βερόνικα Βιγιάρ και Ελένα Ιγκλέσιας, δύο έμπειρων δημιουργών με σημαντική πορεία σε ευρωπαϊκά θέατρα και σχολές χορού. Την Ορχήστρα της ΕΛΣ διευθύνει ο Χοσέ Σαλασάρ, μαέστρος με ιδιαίτερη σχέση με την ελληνική μουσική πραγματικότητα, καθώς υπήρξε καλλιτεχνικός διευθυντής του El Sistema Greece, αλλά και με διεθνή εμπειρία στο Βασιλικό Μπαλέτο του Λονδίνου και στο πρόγραμμα της Φιλαρμονικής του Λος Άντζελες που φέρει το όνομα του Γκουστάβο Ντουνταμέλ. Τα σκηνικά και τα κοστούμια υπογράφει η Διδώ Γκόγκου, η οποία αναζητεί μια σύγχρονη εικαστική γλώσσα μέσα από την Αναγέννηση και τις ενδυματολογικές φόρμες του 16ου και 17ου αιώνα. Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζουν οι φωτισμοί της Ελευθερίας Ντεκώ, μιας δημιουργού με διεθνή αναγνώριση, που έχει τιμηθεί με Emmy για τη συμμετοχή της στον σχεδιασμό φωτισμών της Τελετής Έναρξης των Ολυμπιακών Αγώνων της Αθήνας το 2004.
Στον ρόλο της Ζιζέλ εμφανίζονται τέσσερις διακεκριμένες χορεύτριες: η Ελίζαμπετ Τόνεφ, Α΄ Χορεύτρια του Κρατικού Μπαλέτου της Βαυαρίας και κάτοχος του Βραβείου Κονστάντσε Βέρνον, η Μάια Μακατέλι, Α΄ Χορεύτρια του Ολλανδικού Εθνικού Μπαλέτου, που έχει ανακηρυχθεί «Χορεύτρια της χρονιάς» από το Dance Europe, η Ξένια Οβσιάνικ, Α΄ Χορεύτρια του Κρατικού Μπαλέτου του Βερολίνου, και η Ρίχο Σακαμότο, Α΄ Χορεύτρια του Ολλανδικού Εθνικού Μπαλέτου, η οποία κάνει το ντεμπούτο της στη συγκεκριμένη παραγωγή.
Τον Άλμπρεχτ ερμηνεύουν εναλλάξ ο Βίκτορ Καϊσέτα, Α΄ Χορευτής του Κρατικού Μπαλέτου της Βιέννης, ο Γιανγκ Γκιου Τσόι του Ολλανδικού Εθνικού Μπαλέτου, ο Αλεχάντρο Βιρέγιες, με διεθνή σταδιοδρομία από την Κούβα μέχρι το Λονδίνο και το Βερολίνο, και ο Νταβίντ Μόττα Σοάρες, χορευτής του Κρατικού Μπαλέτου του Βερολίνου, που ξεκίνησε από την Ακαδημία και το Θέατρο Μπολσόι της Μόσχας.
Τη Μύρτα μοιράζονται η Καρολλίνα Μπάστος, η Λετίσια Ντίας του Βασιλικού Μπαλέτου του Λονδίνου και η Όλγα Μάρκαρη, ενώ ως Ιλαρίων εμφανίζονται οι Βαγγέλης Μπίκος, Ντανίλο Ζέκα και Γιώργος Χατζόπουλος. Στη διανομή συμμετέχουν ακόμη οι Γιάννης Μπενέτος, Γιάννης Γκάντσιος, Αιμιλία Γάσπαρη, Μάνια Καραβασίλη, Χριστίνα Μακρίδου, Πόπη Σακελλαροπούλου και πλήθος χορευτών του Μπαλέτου της ΕΛΣ, πλαισιωμένων από μαθητές και σπουδαστές της Ανώτερης Επαγγελματικής Σχολής Χορού της Εθνικής Λυρικής Σκηνής.
Η ταυτότητα της παράστασης
- Τίτλος: «Ζιζέλ» (Giselle ou Les Wilis)
- Είδος: Μπαλέτο σε δύο πράξεις — αναβίωση
- Μουσική: Αντόλφ Αντάμ, με προσθήκες Φρήντριχ Μπούργκμυλλερ και Μπορίς Ασάφιεφ
- Χορογραφική παράδοση: Μαριύς Πετιπά, κατά τους Ζαν Κοραλλί και Ζυλ Περρό
- Αναβίωση – προσαρμογή: Βερόνικα Βιγιάρ, Ελένα Ιγκλέσιας
- Μουσική διεύθυνση: Χοσέ Σαλασάρ
- Σκηνικά – κοστούμια: Διδώ Γκόγκου
- Φωτισμοί: Ελευθερία Ντεκώ
- Ερμηνεύουν: Η Ορχήστρα και το Μπαλέτο της Εθνικής Λυρικής Σκηνής και διεθνείς προσκεκλημένοι χορευτές
- Παραστάσεις: 20, 22, 24, 26, 31 Δεκεμβρίου 2026 και 2, 3, 7, 8, 9, 10 Ιανουαρίου 2027
- Ώρα έναρξης: 19.30, εκτός από 20, 24, 31 Δεκεμβρίου και 3, 10 Ιανουαρίου (18.30)
- Χώρος: Αίθουσα Σταύρος Νιάρχος, Εθνική Λυρική Σκηνή, ΚΠΙΣΝ
- Διάρκεια: 2 ώρες και 10 λεπτά
- Εισιτήρια: 15–80€ · φοιτητικά και παιδικά 12€ · περιορισμένης ορατότητας 10€
- Προπώληση: Ταμεία ΕΛΣ, τηλ. 213 088 5700, www.nationalopera.gr και www.ticketservices.gr
Δειτε περισσοτερα
Ανατρέπει τους κανόνες της μόδας και φέτος τιμάται με το MadWalk of Fame
Από τον Λε Κορμπιζιέ μέχρι τον Γκαουντί και τον Μοντριάν, η εταιρεία Chirp Company σχεδιάζει σπιτάκια και ταΐστρες για πουλιά εμπνευσμένα από τα ιερά τέρατα της Τέχνης και της Αρχιτεκτονικής.
Με αφορμή την έκθεση φωτογραφίας «Αθέατη Πόλη» στο Κτίριο Νόμπελ, ο γνωστός φωτογράφος μιλά για την Αθήνα, την αστική μοναξιά, την ανθρώπινη παρουσία και τις ζωές που κρύβονται πίσω από τις προσόψεις των κτιρίων.
Δευτέρα 7 Δεκεμβρίου 2026, στο Μέγαρο Μουσικής Αθηνών
Από τα πρώτα άτυπα χρηματιστηριακά στέκια του 19ου αιώνα έως τη θεσμική καθιέρωση, τις μεγάλες κρίσεις και τη μετάβαση στην ψηφιακή εποχή