Με αφορμή την έκθεση φωτογραφίας «Αθέατη Πόλη» στο Κτίριο Νόμπελ, ο γνωστός φωτογράφος μιλά για την Αθήνα, την αστική μοναξιά, την ανθρώπινη παρουσία και τις ζωές που κρύβονται πίσω από τις προσόψεις των κτιρίων.
- CITY GUIDE
- PODCAST
-
23°
Δημήτρης Κοιλαλούς: «Η πόλη και οι κάτοικοί της διαμορφώνουν ο ένας τον άλλον»
Ο φωτογράφος Δημήτρης Κοιλαλούς παρουσιάζει την «Αθέατη Πόλη», μια φωτογραφική εξερεύνηση της Αθήνας, της αστικής μοναξιάς και της σχέσης ανθρώπου και πόλης.
Η Αθήνα του lockdown, απογυμνωμένη από την καθημερινή κίνηση και τον θόρυβο, αποτέλεσε για τον φωτογράφο Δημήτρη Κοιλαλούς την αφετηρία μιας συστηματικής καταγραφής του αστικού τοπίου. Το φωτογραφικό υλικό εκείνης της περιόδου απέκτησε αρχικά τη μορφή του βιβλίου Athens 42 Days και σήμερα επανέρχεται μέσα από την έκθεση «Αθέατη Πόλη», στο Κτίριο Νόμπελ του Δήμου Χαλανδρίου.
Πρόκειται για μια εκθεσιακή πρόταση που ξεπερνά τα όρια της συμβατικής παρουσίασης φωτογραφιών. Αστικά τοπία, πορτρέτα, εσωτερικοί χώροι, ήχοι και εικόνες μεγάλης κλίμακας συνθέτουν μια αφήγηση για την πόλη ως τόπο ανθρώπινης συνύπαρξης, αποξένωσης και προσωπικών βιωμάτων.
Επισκέφθηκα την έκθεση και συνομίλησα με τον Δημήτρη Κοιλαλούς για τη σχέση του με την Αθήνα, τη φωτογραφική του μέθοδο, τις επιρροές του και τον τρόπο με τον οποίο οι χώροι που κατοικούμε διαμορφώνουν, αλλά και αντανακλούν, την καθημερινή μας ζωή.
Η έκθεση «Αθέατη Πόλη» θα παραμείνει επισκέψιμη έως τις 29 Νοεμβρίου 2026.
Η «Αθέατη Πόλη» ξεκινά από το Athens 42 Days, ένα έργο που γεννήθηκε στην πρώτη περίοδο του lockdown, αλλά στην έκθεση αποκτά μια πολύ ευρύτερη διάσταση. Πότε κατάλαβες ότι δεν σε ενδιέφερε πια να μιλήσεις μόνο για την πανδημία, αλλά για την ίδια τη σχέση μας με την πόλη;
Νομίζω ότι, πριν φτάσουμε στην έκθεση, μπορούμε και πρέπει να πάμε στο βιβλίο. Επί της ουσίας, ούτε το Athens 42 Days μιλάει ακριβώς για την πανδημία, αν και περιλαμβάνει δύο-τρεις εικόνες που παραπέμπουν σε αυτήν. Χρησιμοποιεί τις φωτογραφίες του lockdown για να μιλήσει περισσότερο για την αστική συνθήκη, μια συνθήκη, κατά κάποιον τρόπο, καταναγκαστικής συγκατοίκησης στον ίδιο τόπο. Μιλάω για την αστική συγκατοίκηση, το αστικό φαινόμενο και, σε μεγάλο βαθμό, για τη συνεπακόλουθη αστική μελαγχολία και τη μοναξιά που βιώνεται στους αστικούς σχηματισμούς. Αυτό υπήρχε εξαρχής στο μυαλό μου. Από την πρώτη στιγμή που άρχισα να φωτογραφίζω, είχα την πρόθεση το έργο να μπορεί να λειτουργήσει ως ένα είδος ιστορικού αρχείου και, ως τέτοιο, το φαντάστηκα καταρχάς ως βιβλίο. Ένα βιβλίο με ευθύγραμμη ανάπτυξη, σχετικά απλό στην οπτική και αφηγηματική του διατύπωση, μέσα από το οποίο θα μπορούσαμε να δούμε την πόλη σαν ένα περίβλημα, σαν έναν σκελετό. Στη διάρκεια των φωτογραφήσεων, όμως, συνειδητοποίησα ότι η πόλη είναι ελλιπής όταν εμφανίζεται μόνο ως περίβλημα και ότι δεν μπορεί να αφαιρεθεί από αυτήν το ανθρώπινο ίχνος. Έτσι άρχισα να φωτογραφίζω ανθρώπους που ζούσαν εκείνη την εποχή μόνοι τους. Όχι γιατί με ενδιέφερε, καταρχάς, η μοναξιά τους, αλλά γιατί ήθελα να συναντήσω και να αποτυπώσω αυτόν τον ελάχιστο, μονοκύτταρο οργανισμό στον οποίο ανάγεται ολόκληρη η έννοια της αστικής συγκατοίκησης. Θεωρώ ότι η πανδημία υπάρχει μέσα στο έργο και, σε έναν βαθμό, καλώς υπάρχει ως ιστορική συνθήκη. Είναι η συνθήκη που πυροδότησε αυτή την καταγραφή και, επομένως, δεν μπορεί ιστορικά να αποσυνδεθεί από αυτήν. Το λέω γιατί θεωρώ σημαντικό, όταν ένα έργο εντάσσεται στο ιστορικό γίγνεσθαι, να αναγνωρίζουμε ότι αποκτά αυτομάτως μια πολιτική ταυτότητα και κάνει μια πολιτική δήλωση. Και μια δήλωση για την πόλη δεν θα μπορούσε παρά να είναι πολιτική.
Στο έργο σου η Αθήνα δεν παρουσιάζεται ως φόντο, αλλά ως ένα πεδίο όπου εγγράφονται κοινωνικές συνθήκες, προσωπικές ιστορίες και διαφορετικοί τρόποι κατοίκησης. Τι σημαίνει για σένα να «διαβάζεις» φωτογραφικά μια πόλη;
Σημαίνει να επιχειρείς να βλέπεις τα πάντα ως αποτέλεσμα της κατοίκησης. Οι αποστάσεις, τα μεγέθη, η ύπαρξη και η πυκνότητα του ανθρώπινου αποτυπώματος είναι στοιχεία που διαμορφώνουν τις πόλεις. Παντού υπάρχουν σημάδια και σύμβολα τα οποία, αν τα διαβάσει κανείς, μπορούν να του αποκαλύψουν πολλά για τις πόλεις, την κατοίκηση και τους κατοίκους τους. Από την ύπαρξη ή την απουσία κοινόχρηστων χώρων και την καθαριότητα μέχρι τη συντεταγμένη ή την άναρχη πολεοδομική ανάπτυξη, όλα αφήνουν ένα ξεχωριστό αποτύπωμα στον αστικό ιστό. Με τον ίδιο τρόπο που οι άνθρωποι διαμορφώνουν τις πόλεις, όλα αυτά τα στοιχεία διαμορφώνουν την όψη τους και, κατ’ επέκταση, τις συνθήκες της κατοίκησης. Αναλύοντας, λοιπόν, την όψη των πραγμάτων, μπορούμε να αντιληφθούμε τις σχέσεις που διέπουν αυτή τη συγκατοίκηση. Για μένα, η φωτογραφική ανάγνωση μιας πόλης είναι ακριβώς αυτή η προσπάθεια: να αντιμετωπίσεις την ορατή μορφή της όχι ως κάτι τυχαίο, αλλά ως αποτέλεσμα και ταυτόχρονα ως ένδειξη της ανθρώπινης κατοίκησης. Να επιχειρήσεις, μέσα από την παρατήρηση και τη φωτογραφική καταγραφή, να αναγνωρίσεις τις σχέσεις που εγγράφονται στον αστικό ιστό, ακόμη κι όταν αυτές δεν είναι άμεσα ορατές.
Η απουσία ανθρώπινης παρουσίας στις εικόνες του lockdown έκανε την αρχιτεκτονική της πόλης να εμφανιστεί σχεδόν γυμνή: δρόμοι, προσόψεις, κλίμακες, πολυκατοικίες, κενά. Τι ανακάλυψες για την Αθήνα όταν έπαψε προσωρινά να καλύπτεται από τον καθημερινό της θόρυβο;
Η άδεια πόλη είναι ο ευσεβής πόθος κάθε φωτογράφου. Είναι από τις πρώτες φωτογραφικές ασκήσεις τεχνικής! Το να προσπαθείς να αφαιρέσεις την κίνηση και τους ανθρώπους είναι σαν να επιχειρείς να την ξεγυμνώσεις. Ο θόρυβος και η σκόνη της καθημερινότητας αποσπούν την προσοχή μας όχι απλώς από λεπτομέρειες και μικρά πράγματα, αλλά από πολύ ουσιαστικά στοιχεία που έχουν να κάνουν με την ίδια την πόλη: τη δομή της, την πυκνότητά της, τον ρυθμό της, τον τρόπο με τον οποίο την περπατάμε και τη βιώνουμε. Τον χρόνο που χρειάζεσαι για να τη διασχίσεις, τα κτίρια που βλέπεις γεμάτα ανθρώπινα ίχνη, καρέκλες, τραπέζια, ανοιχτά περίπτερα με την πολύχρωμη πραμάτεια τους. Η άδεια πόλη μάς δίνει την ίδια ψευδαίσθηση που δημιουργεί η φωτογραφία γυμνού: ότι μπορούμε, με ένα αδιάκριτο βλέμμα, να τα δούμε όλα, ακόμη κι εκείνα που κρύβει επιμελώς. Είναι σαν να βρίσκεσαι ξαφνικά στο άδειο σκηνικό μιας παράστασης, με όλα τα αντικείμενα ξεχασμένα πάνω στη σκηνή και τους ηθοποιούς να λείπουν. Όμως, όπως και στις Αόρατες Πόλεις του Ίταλο Καλβίνο, για όσα βλέπουμε υπάρχουν άλλα τόσα, και πολύ περισσότερα, που δεν βλέπουμε. Η πόλη δεν εξαντλείται στο φάσμα του ορατού. Και ίσως τον κρυφό της πλούτο να μην τον δούμε ποτέ.
Παρά την απουσία ανθρώπων από πολλές εικόνες, η πόλη παραμένει βαθιά ανθρώπινη. Πώς μπορεί ένα κτίριο, ένα μπαλκόνι ή μια είσοδος να μιλήσει για τους ανθρώπους που κατοικούν εκεί χωρίς να τους βλέπουμε;
Μα συνήθως η ανθρώπινη παρουσία διαγράφεται μέσα από την απουσία της! Όπως, ας πούμε, ένα ίχνος στην αμμουδιά ή το αποτύπωμα ενός κόκκινου κραγιόν σε ένα ξεχασμένο φλιτζάνι καφέ. Αυτό είναι πολύ συνηθισμένο στη φωτογραφία. Οποιοδήποτε ίχνος κατοίκησης, σε ένα μπαλκόνι, μια είσοδο ή ένα παράθυρο, σηματοδοτεί μια λανθάνουσα ανθρώπινη χρήση ή παρουσία. Δεν χρειάζεται να βλέπουμε τους ανθρώπους για να αντιληφθούμε την κατοίκηση.
Στη συνέχεια, το βλέμμα σου περνά από το εξωτερικό της πόλης στους εσωτερικούς χώρους και στα πορτρέτα. Τι αλλάζει όταν από την επανάληψη της αστικής μορφής περνάς στη μοναδικότητα μιας συγκεκριμένης ζωής, ενός προσώπου ή ενός δωματίου;
Η πρώτη στιγμή που βλέπουμε το ανθρώπινο στοιχείο και τον κόσμο του είναι στον πρώτο όροφο της έκθεσης. Όπως και στον ισόγειο χώρο με τις αστικές τοπιογραφίες, υπάρχει και εδώ μια επαναληπτικότητα, αλλά με διαφορετικό τρόπο και ρυθμό. Κάθε τοίχος φιλοξενεί ένα πορτρέτο, το οποίο σχεδόν σε κάθε περίπτωση συνοδεύεται από κάποιο συμπληρωματικό στοιχείο. Έναν ιδιαίτερο ήχο, όπως ένα τηλέφωνο που δεν απαντιέται ποτέ, μια μικρή λεπτομέρεια της φωτογραφίας σε τεράστια μεγέθυνση ή, άλλες φορές, μια συμπληρωματική εικόνα από τον προσωπικό χώρο του ανθρώπου που απεικονίζεται: ένα ξέστρωτο κρεβάτι, μια θέα μέσα από μια φωτεινή μπαλκονόπορτα. Πριν σας πω τι αλλάζει, ας δούμε τι μένει ίδιο. Αυτό που παραμένει είναι η έμφαση στην έννοια του ορίου. Ο μέσα κόσμος και ο έξω κόσμος. Είναι το παραπέτασμα που άλλοτε το αντιλαμβανόμαστε σαν έναν αδιαπέραστο τσιμεντένιο τοίχο, άλλοτε σαν έναν φεγγίτη από τον οποίο βλέπουμε τα σύννεφα να περνούν γρήγορα ή σαν ένα φωτεινό παράθυρο που βλέπει προς τα έξω. Μια τρύπα στον αδιαπέραστο τσιμεντένιο τοίχο. Αυτό το μοτίβο επαναλαμβάνεται σε αρκετά σημεία της έκθεσης, δίνοντας έμφαση στη συνθήκη του εσωτερικού χώρου. Στο κέντρο, μάλιστα, βλέπουμε την πόλη, μέσα από τη συνέχεια των τεράστιων φωτογραφιών που εκτείνονται και στον επάνω όροφο, σαν να την αντικρίζουμε από ένα οικιακό μπαλκόνι ή από ένα παράθυρο μεγάλου φωταγωγού πολυκατοικίας. Η βασική διαφορά με τον κάτω χώρο είναι ότι, σε αντιδιαστολή με το άψυχο, το εγκαταλελειμμένο και το ασπρόμαυρο του ισογείου, στον πρώτο όροφο μπαίνουμε στον κόσμο του διαμερίσματος, ο οποίος έχει ζωή, ακόμη κι αν η αίσθηση είναι ότι βρίσκεται σε μια νάρκη, σε μια παύση. Μιλάμε για αυτά τα ζωντανά κύτταρα που βρίσκονται πίσω από τις κλειστές πόρτες. Για τις μικρές μονάδες των οποίων οι σχέσεις, οι μνήμες, οι επιθυμίες, οι αγωνίες, οι χαρές και οι φόβοι διαμορφώνουν αυτό που ονομάζουμε κατοίκηση. Εδώ αλλάζει και ο τρόπος με τον οποίο αντιλαμβανόμαστε την πόλη. Ενώ στο ισόγειο την προσεγγίζουμε ως ένα επαναλαμβανόμενο αστικό σώμα, μέσα από τις όψεις, τις εισόδους και τις αρχιτεκτονικές της μορφές, στον πρώτο όροφο αρχίζουμε να την αντιλαμβανόμαστε μέσα από τους διαφορετικούς κόσμους που υπάρχουν στο εσωτερικό της. Η πόλη δεν είναι πλέον μόνο αυτό που βλέπουμε από έξω, αλλά και αυτό που συμβαίνει πίσω από τις κλειστές πόρτες, σε χώρους που δεν γνωρίζουμε και σε ζωές που δεν μπορούμε να προσπελάσουμε. Έτσι, ο θεατής μετακινείται από την παρατήρηση μιας εξωτερικής, σχεδόν ανώνυμης αστικής πραγματικότητας προς μια πιο προσωπική και εσωτερική προσέγγιση. Δεν παρατηρεί πλέον μόνο τις μορφές της πόλης, αλλά αρχίζει να αναλογίζεται τις ζωές που υπάρχουν μέσα σε αυτές. Και αυτό συμβαίνει χωρίς να του προσφέρεται μια πλήρης ή σαφής αποκάλυψη, αλλά μέσα από αποσπασματικές εικόνες, λεπτομέρειες και ενδείξεις ανθρώπινης παρουσίας.
Έχεις σπουδάσει Πολεοδομία, Χωροταξία και Γεωγραφία. Πόσο έχει επηρεάσει αυτή η γνώση τον τρόπο με τον οποίο φωτογραφίζεις τον αστικό χώρο; Βλέπεις διαφορετικά μια πόλη επειδή γνωρίζεις πώς οργανώνεται, πώς μετασχηματίζεται και πώς παράγεται;
Δεν νομίζω ότι έχει επηρεάσει τόσο τον τρόπο που φωτογραφίζω όσο τον τρόπο που διαβάζω και αξιολογώ μια εικόνα αφότου αυτή έχει παραχθεί. Όμως αυτό γίνεται αυτομάτως και κυρίως εξαιτίας της σχέσης που έχω με τη φωτογραφία, η οποία πλέον μετρά περίπου τέσσερις δεκαετίες. Προφανώς, αυτή η γνώση για την πόλη υπάρχει με έναν μυστηριώδη τρόπο ήδη πίσω από το «μάτι», πριν ακόμη κοιτάξω μέσα από τη μηχανή. Τη στιγμή της επιλογής, πριν τραβήξω τη φωτογραφία, υπάρχει κάποιος μηχανισμός ανάλυσης που ανάγει αυτό που βλέπω σε μια πιο σύνθετη συνθήκη και σε ένα ευρύτερο νόημα, σχετικό με τη συνολική αστική πραγματικότητα. Δεν λειτουργεί απαραίτητα ως εργαλείο που μου υποδεικνύει τι πρέπει να φωτογραφίσω, αλλά μάλλον ως υπόβαθρο που μου επιτρέπει να αντιλαμβάνομαι ότι αυτό που φωτογραφίζω αποτελεί μέρος μιας ευρύτερης συνθήκης. Νομίζω ότι έμμεσα επηρεάζει το τι επιλέγω να φωτογραφίσω και ποια στοιχεία μιας αστικής συνθήκης θεωρώ σημαντικά. Το ενδιαφέρον μου δεν περιορίζεται στην αρχιτεκτονική μορφή ή στην οπτική της ιδιαιτερότητα, αλλά επεκτείνεται στις σχέσεις που αναπτύσσονται ανάμεσα στις μορφές, στον δημόσιο και τον ιδιωτικό χώρο, στην ανθρώπινη παρουσία και την απουσία της. Με ενδιαφέρει να αντιλαμβάνομαι αυτό που βλέπω όχι ως ένα αυτόνομο οπτικό γεγονός, αλλά ως αποσπασματικό στοιχείο μιας ευρύτερης αστικής πραγματικότητας. Ωστόσο, σε πρακτικό επίπεδο, πιστεύω ότι μεγαλύτερη σημασία έχει το γεγονός ότι δίνω πρωταρχικά βήμα για σχολιασμό σε ανθρώπους που σχετίζονται με αυτό το πεδίο, όπως αρχιτέκτονες και πολεοδόμους, και δευτερευόντως σε κοινωνιολόγους ή ανθρωπολόγους. Αυτό δεν συμβαίνει επειδή ιεραρχώ τα επιστημονικά πεδία, αλλά μάλλον σχετίζεται με τις σπουδές μου και τη θέαση που κουβαλάω υποδόρια.
Στην έκθεση, το φωτογραφικό αρχείο του Athens 42 Days δεν παρουσιάζεται απλώς ως τεκμήριο, αλλά μετατρέπεται σε νέα δημιουργική ύλη μέσα από επανασυνδέσεις εικόνων, ήχο, βίντεο και χωρικές παρεμβάσεις. Τι σε ενδιέφερε περισσότερο σε αυτή τη μετάβαση από το φωτογραφικό βιβλίο στην εγκατάσταση;
Πρέπει να πω ότι δεν το βλέπω ακριβώς σαν εγκατάσταση, με την αυστηρή έννοια. Μάλλον το αντιλαμβάνομαι περισσότερο ως μια βιωματική συνθήκη, μια εμπειρία που βοηθά τον θεατή να αισθανθεί το έργο συνολικότερα, πιο σφαιρικά, με περισσότερες από μία αισθήσεις. Να ακούει, να περπατάει, ιδανικά και να μυρίζει, απλώς δεν έχω σκεφτεί ακόμη τον τρόπο για το τελευταίο! Μην ξεχνάς ότι και το βιβλίο αποτελεί μια αρκετά διαφορετική μετάβαση από το πρωτογενές έργο, δηλαδή τις φωτογραφίες εκείνης της εποχής. Φαίνεται ότι είχα ούτως ή άλλως την ανάγκη να το εξελίξω σε κάτι νέο. Το βιβλίο ήταν ένα νέο έργο που βασίστηκε στις αρχικές φωτογραφίες. Η έκθεση είναι ένα εντελώς διαφορετικό, τρίτο έργο, που διαπραγματεύεται νέα νοήματα και στηρίζεται στο βιβλίο, το οποίο με τη σειρά του στηρίχθηκε στις φωτογραφίες. Είναι συγγενή έργα, συναφή, με κοινές οπτικές αναφορές και προέλευση από το ίδιο φωτογραφικό υλικό. Καθένα, όμως, δημιουργήθηκε σε διαφορετική χρονική συγκυρία και κουβαλά τη διάθεσή μου και την προσέγγισή μου τη δεδομένη στιγμή. Πάντοτε, όταν φωτογραφίζω, αντιλαμβάνομαι το αρχικό έργο ως ένα αρχείο, από το οποίο μπορώ να χρησιμοποιήσω το οπτικό υλικό για να το εξελίξω σε κάτι διαφορετικό. Είναι σαν να έχουμε μια μελωδία που επιδέχεται διαφορετικές ενορχηστρώσεις. Δεν θα είχε απολύτως κανένα νόημα να πάρω το αρχικό φωτογραφικό υλικό, να το τοποθετήσω σε ένα βιβλίο σελίδα προς σελίδα και στη συνέχεια να το μεταφέρω αυτούσιο σε έναν τοίχο, με τη μία φωτογραφία δίπλα στην άλλη, άλλοτε μικρότερη και άλλοτε μεγαλύτερη. Αυτό που με ενδιαφέρει στον εκθεσιακό χώρο είναι η δυνατότητα να δημιουργήσω διαφορετικές σχέσεις μεταξύ των εικόνων, μέσα από την απόσταση, την κλίμακα και τη θέση τους. Να δημιουργήσω αντιπαραθέσεις, συνδέσεις ή αποστάσεις μεταξύ εικόνων που στο βιβλίο μπορεί να βρίσκονται σε διαφορετικές σελίδες ή ενότητες. Παράλληλα, αλλάζει και η σχέση του θεατή με την εικόνα. Από τη σχετικά σταθερή και προσωπική θέαση του βιβλίου περνάμε σε μια σωματική και χωρική εμπειρία, όπου ο θεατής κινείται, αλλάζει θέση, απόσταση και οπτική γωνία, διαμορφώνοντας σταδιακά τη δική του ανάγνωση. Επιπλέον, η δυνατότητα ταυτόχρονης αντιπαράθεσης διαφορετικών οπτικών ή ηχητικών πληροφοριών δημιουργεί νέες αναγνώσεις και συνδέσεις που δεν υπήρχαν προηγουμένως. Το βιβλίο αναφερόταν σε μεγάλο βαθμό στην ανθρώπινη μοναξιά, την αποξένωση και τη μελαγχολία που χαρακτηρίζουν τις σύγχρονες μεγαλουπόλεις και έχουν ήδη από τη δεκαετία του ’70 αναδειχθεί ως μείζονα προβλήματα του αστικού χώρου, στο πλαίσιο της κρίσης των αστικών κέντρων (inner city crisis). Στην έκθεση είχα περισσότερο χώρο να αναπτύξω αυτές τις ιδέες, οι οποίες στο μεταξύ έχουν εξελιχθεί αρκετά. Πλέον, δεν μιλάμε μόνο για μια συνθήκη κρίσης ή αποξένωσης, αλλά για τις ίδιες τις ανθρώπινες σχέσεις που διαμορφώνονται μέσα σε αυτήν, τις μνήμες, τις επιθυμίες και την κατοίκηση γενικότερα. Έτσι, η εκθεσιακή ανάπτυξη είναι πολύ πιο σύνθετη. Δεν περιορίζεται στην αποξένωση, αλλά επιχειρεί να προσεγγίσει ευρύτερα τον τρόπο με τον οποίο οι άνθρωποι σχετίζονται μεταξύ τους και κατοικούν τον χώρο, τον τρόπο που οργανώνονται οι εσωτερικοί χώροι, καθώς και τη συνεχή αντιπαράθεση ανάμεσα στο μέσα και το έξω. Όλα αυτά αποτελούν στοιχεία της εξέλιξης του βιβλίου στην έκθεση «Αθέατη Πόλη», κυρίως σε νοηματικό επίπεδο.
Το Κτήριο Νόμπελ μοιάζει να μη φιλοξενεί απλώς την έκθεση, αλλά να συμμετέχει σε αυτήν. Πώς επηρέασε η αρχιτεκτονική του χώρου τον τρόπο με τον οποίο ξαναείδες και ξαναέστησες τις εικόνες σου;
Το μέγεθος του χώρου και η υφή του, αυτή η ακατέργαστη τσιμεντένια τοιχοποιία, τον κάνουν μοναδικό. Το ζήτημα ήταν με ποιον τρόπο θα μπορούσε κανείς να εντάξει αυτό το φωτογραφικό υλικό σε έναν τόσο ιδιαίτερο χώρο. Στο ισόγειο παρουσιάζεται το αρχείο με τις αστικές τοπιογραφικές εικόνες, ενώ στον πρώτο όροφο εκτίθεται μια σειρά από πορτρέτα που έχουν γίνει σε εσωτερικούς χώρους την ίδια εποχή. Υπάρχουν ορισμένα πολύ ενδιαφέροντα αρχιτεκτονικά στοιχεία που καθόρισαν τον τρόπο ανάπτυξης της έκθεσης: το μέγεθος, η τσιμεντένια μορφή και ο τεράστιος φεγγίτης, ύψους περίπου εννέα μέτρων, στο κέντρο του χώρου, με το μπαλκόνι του πρώτου ορόφου να «βλέπει» το ισόγειο μέσα από αυτόν. Από την πρώτη στιγμή ήθελα να αξιοποιήσω αυτή την κλίμακα, αλλά και το ίδιο το κτίριο, ώστε να τοποθετηθεί το φωτογραφικό υλικό με τον κατάλληλο τρόπο και να αναδειχθεί πρωταρχικά ως αρχείο. Έπειτα από πολλές δοκιμές, αποφασίσαμε να παρουσιάσουμε τις φωτογραφίες σε πολύ μικρό μέγεθος, σαν να βλέπει κανείς εκθέματα σε μια βιβλιοθήκη ή σε ένα μουσείο φυσικής ιστορίας, με έναν αντίστοιχο, σχεδόν σημειακό φωτισμό. Ταυτόχρονα, με ενδιέφερε να αντιπαραβάλω το μικρό μέγεθος του αρχείου με το φυσικό μέγεθος των πραγμάτων. Έτσι χρησιμοποιήθηκε ο τεράστιος κεντρικός φεγγίτης για την ανάπτυξη της πόλης σε φυσική κλίμακα. Μιλάμε για εικόνες πολυκατοικιών και δρόμων διαστάσεων περίπου οκτώμισι επί τέσσερα μέτρα. Η αντιπαραβολή των δύο διαφορετικών κλιμάκων δημιούργησε και διαφορετικές αναγνώσεις των εικόνων. Από τη μία πλευρά, το μικρό αρχείο απαιτεί μια πιο κοντινή και προσεκτική παρατήρηση. Από την άλλη, οι μεγάλες εικόνες μεταφέρουν τον θεατή σε μια διαφορετική συνθήκη θέασης, όπου η πόλη δεν εμφανίζεται πλέον ως ένα μικρό φωτογραφικό τεκμήριο, αλλά σχεδόν ως φυσική παρουσία μέσα στον χώρο. Αυτή η μετάβαση από τη μικρή στη μεγάλη κλίμακα επηρεάζει τη σχέση του θεατή με τη φωτογραφία, καθώς αλλάζει όχι μόνο η απόσταση από την εικόνα, αλλά και ο τρόπος με τον οποίο την αντιλαμβάνεται και τη βιώνει. Ακόμη και ο τρόπος με τον οποίο εκτίθενται οι κορνίζες αναδεικνύει έναν οπτικό διάλογο του έργου με το κτίριο. Ασπρόμαυρες, σκονισμένες, τσιμεντένιες προσόψεις πολυκατοικιών εκτίθενται πάνω σε μια εξίσου ασπρόμαυρη και σκονισμένη τσιμεντένια τοιχοποιία, με ενδιάμεση επιφάνεια ένα λυρικό, κατά τη γνώμη μου, ροζ πασπαρτού. Όπως παρατήρησες πολύ σωστά, πρόκειται για μια εκούσια χειρονομία που δίνει έμφαση σε αυτό το ενδιάμεσο όριο. Επίσης, οι δύο όροφοι του κτιρίου επέτρεψαν να διαχωριστούν οι δύο αφηγηματικοί χώροι: κάτω ο έξω κόσμος και επάνω ο μέσα κόσμος του διαμερίσματος. Τελικά, ο χώρος δεν χρησιμοποιήθηκε απλώς για να φιλοξενήσει συγκεκριμένες φωτογραφίες. Οι διαστάσεις του, η υλικότητά του και η εσωτερική του διάρθρωση έγιναν μέρος της ίδιας της εκθεσιακής σύνθεσης. Η αρχιτεκτονική του Νόμπελ δεν αποτέλεσε απλώς το πλαίσιο της έκθεσης, αλλά ένα ενεργό στοιχείο της, που συνέβαλε στη διαμόρφωση της σχέσης μεταξύ φωτογραφίας, χώρου και θεατή.
Η σχέση σου με την πόλη περνά έντονα μέσα από την περιήγηση και την παρατήρηση. Πόσο κοντά αισθάνεσαι στην παράδοση του flâneur, του αστικού περιπατητή που ανακαλύπτει την πόλη αφήνοντας τη διαδρομή να τον οδηγήσει;
Νομίζω ότι, όσο κι αν προγραμματίσει κανείς τις φωτογραφίσεις του, η φωτογραφία ως τέχνη είναι άμεσα συνδεδεμένη με την περιπατητικότητα. Οι φωτογράφοι οργώνουν τον κόσμο! Παρότι είχα οργανώσει και σχεδιάσει σε μεγάλο βαθμό τον τρόπο με τον οποίο θα κινηθώ, όταν έφτανα να φωτογραφίσω έναν συγκεκριμένο δρόμο, έπρεπε να τον διασχίσω πολλές φορές, πάνω κάτω, σε διαφορετικές ώρες της ημέρας, ακόμη και σε διαφορετικές εποχές. Αυτή η επανάληψη μου επέτρεπε να παρατηρώ σταδιακά τις μεταβολές του χώρου, να αναγνωρίζω λεπτομέρειες και να αντιλαμβάνομαι διαφορετικά τις σχέσεις μεταξύ των στοιχείων του αστικού τοπίου. Για παράδειγμα, στο Παγκράτι και στη Ριζάρη φωτογράφισα περίπου τέσσερις φορές, για διάφορους λόγους, μέχρι να καταλήξω στις συγκεκριμένες φωτογραφίες που επέλεξα. Οπότε, ναι, υπάρχει η έννοια της περιπατητικότητας, αν και πολλές φορές, λόγω των πολύ μεγάλων αποστάσεων, αυτή η διάβαση γινόταν με αυτοκίνητο! Όπως, για παράδειγμα, στη λεωφόρο Συγγρού. Δεν θα μπορούσα να την ανεβοκατέβω πέντε-έξι φορές μέχρι να αποφασίσω τι και πώς θα φωτογραφίσω. Ωστόσο, νομίζω ότι η παράδοση του flâneur κρύβει μέσα της και μια ποιητική διάσταση. Ως φωτογράφος, δεν μπορώ να αποκλείσω από όσα φωτογραφίζω την έννοια της αίσθησης. Το αν κάτι «μου μιλάει» ή «δεν μου μιλάει», εννοώ βέβαια σε οπτικό και αφηγηματικό επίπεδο. Η περιπατητικότητα βοηθά στη βιωματική σύνδεση με το θέμα. Ειδικά στην τοπιογραφία, και ιδιαίτερα την εποχή του lockdown, με την απόλυτη απουσία αστικών ήχων, ήταν εξαιρετικά σημαντική για να αναδειχθεί η ποιητική των χώρων. Υπό αυτή την έννοια, όσο κι αν προσπάθησα να δημιουργήσω φωτογραφίες με αρκετά αποστασιοποιημένο τρόπο, νομίζω ότι τελικά δεν μπορώ να ξεφύγω από αυτό το flâneurism στο οποίο αναφέρεσαι τόσο εσύ όσο και ο Σταύρος Αλιφραγκής στο κείμενό του στο βιβλίο.
Στη δουλειά σου μπορούν να διακριθούν συγγένειες με φωτογράφους που αντιμετώπισαν την πόλη ως κάτι περισσότερο από αρχιτεκτονικό τοπίο, από τον Eugène Atget έως τον Thomas Struth. Ποιες φωτογραφικές ή εικαστικές αναφορές θεωρείς ότι έχουν επηρεάσει ουσιαστικά τη δική σου ματιά;
Ειδικά τη δουλειά του Thomas Struth τη θαυμάζω βαθιά και την έχω συνολικά ως αναφορά, κυρίως σε μεθοδολογικό επίπεδο. Πιο συγκεκριμένα, οι τοπιογραφίες του ήταν πάντοτε κάτι αντίστοιχο με αυτό που θα ήθελα να κάνω για την Αθήνα. Όχι απλώς σε επίπεδο καταγραφής, αλλά και ως ποιητική προσέγγιση, αρκετά λυρική και ταυτόχρονα σκληρή. «Γερμανική», θα έλεγα… Μάλλον «ελβετική»! Χρησιμοποιώ αυτούς τους χαρακτηρισμούς μεταφορικά, εννοώντας την αυστηρότητα, τη λιτότητα και την αποστασιοποίηση. Το διευκρινίζω γιατί και οι δύο χώρες έχουν εξαιρετική φωτογραφική παράδοση. Ξεκινώντας τις φωτογραφίσεις, είχα στο μυαλό μου το έργο του Thomas Struth Unconscious Places. Αναφέρομαι κυρίως στην προσέγγισή του, καθώς παρατηρεί την πόλη σαν ένα άψυχο πεδίο μέσα στο οποίο γεννιούνται όλα όσα μας περιβάλλουν: ζωή, πολιτισμός, βία, αγάπη, φτώχεια… Τα πάντα. Με ενδιέφερε ιδιαίτερα η μεθοδολογική του προσέγγιση, η συστηματική και οργανωμένη παρατήρηση της πόλης, η τυπολογική επανάληψη, αλλά και ο τρόπος με τον οποίο αναδεικνύεται το ανθρώπινο αποτύπωμα μέσα από την ίδια την αστική εικόνα, ακόμη κι όταν οι άνθρωποι απουσιάζουν. Αυτή η δυνατότητα να αντιμετωπίζεις την πόλη ως ένα ευρύτερο πεδίο καταγραφής, χωρίς να χάνεις την ανθρώπινη διάσταση που εμπεριέχεται σε αυτήν, ήταν κάτι που με ενδιέφερε ιδιαίτερα. Πρέπει, βέβαια, να διευκρινίσω κάτι που δεν είναι πάντα σαφές. Η φωτογραφία κινείται πάντοτε μέσα από οπτικές αναφορές. Κάθε νέο έργο είναι μια καινούργια διατύπωση και, ως τέτοια, αναμένει την επόμενη για να αναδιατυπωθεί. Όταν αναφέρομαι σε ένα έργο ως επιρροή, δεν σημαίνει ότι το μιμούμαι ή το μεταφέρω αυτούσιο στο δικό μου πλαίσιο. Οι αναφορές λειτουργούν περισσότερο ως αφετηρίες, οι οποίες, μέσα από τη δική μου σχέση με την πόλη, τις προσωπικές μου αναζητήσεις και τις συγκεκριμένες συνθήκες του έργου, μετασχηματίζονται και οδηγούν σε διαφορετικές φωτογραφικές και νοηματικές επιλογές. Κάθε φωτογραφικό έργο είναι, αδιαμφισβήτητα, η συνέχεια μιας «φράσης» που έχει ξεκινήσει κάποιος άλλος πριν από εμάς. Όσο για τον Eugène Atget, που ανέφερες, πρέπει να ομολογήσω ότι, όταν ξεκίνησα να φωτογραφίζω, δεν τον είχα ως άμεση αναφορά. Προτεραιότητά μου εκείνη την εποχή ήταν να μην ξεφύγω από μια τυπολογική αντιμετώπιση της Αθήνας, κάτι που χαρακτηρίζει τη φωτογραφία του Thomas Struth. Οι πιθανές οπτικές ή αισθητικές συγγένειες με τον Atget προέκυψαν αργότερα, κυρίως μέσα από το εξαιρετικό κείμενο του Σταύρου Αλιφραγκή.
Στο βιβλίο του Η Ποιητική του Χώρου, ο Gaston Bachelard αντιμετωπίζει το σπίτι και τους εσωτερικούς χώρους όχι ως ουδέτερη αρχιτεκτονική, αλλά ως τόπους φορτισμένους με μνήμη, φαντασία και προσωπικό βίωμα. Στα εσωτερικά της «Αθέατης Πόλης», πόσο σε ενδιαφέρει ο χώρος ως φορέας μιας ζωής που έχει κατοικηθεί και όχι απλώς ως γεωμετρία ή κατασκευή;
Πάρα πολύ. Μολονότι δεν γνώριζα τον Gaston Bachelard μέχρι που τον ανέφερε ο Σταύρος Αλιφραγκής στο καταπληκτικό κείμενό του, Rêve Athénien, οι δύο άλλες αναφορές που είχα, οι Αόρατες Πόλεις του Ίταλο Καλβίνο και, βέβαια, η θεωρία του τρίτου χώρου του γεωγράφου Edward Soja, μιλούν ακριβώς για αυτά τα νήματα των σχέσεων. Αυτό το απίστευτο κουβάρι από αλληλεπικαλυπτόμενες σχέσεις: αμφίδρομες, μονόδρομες, ανεδαφικές, αδιέξοδες, ανολοκλήρωτες, πλήρεις. Ο Edward Soja μάς λέει, περίπου, ότι κάθε τόπος δεν είναι μόνο η φυσική, γεωγραφική διεύθυνσή του στον χάρτη ούτε απλώς η ταυτότητά του, αλλά το αποτέλεσμα των σχέσεων που διαμορφώνονται μέσα σε αυτόν. Θα έλεγα των προσωπικών, κοινωνικών και πολιτικών σχέσεων που αναπτύσσονται και του δίνουν μορφή και σχήμα. Τι είναι μια πλατεία; Ένα δημόσιο νοσοκομείο; Ακόμη καλύτερα, πώς ένας δρόμος δείχνει και αποπνέει διαφορετική αίσθηση όταν είναι καλυμμένος με χιόνι από άκρη σε άκρη; Πώς αλλάζουν οι αποστάσεις μέσα σε μια πόλη και με ποιον τρόπο το βίωμα αυτού του μεγέθους μάς κάνει να αισθανόμαστε διαφορετικά μέσα στους ίδιους δρόμους; Νομίζω ότι, αφενός, δεν είναι τα πάντα «γεωμετρία και κατασκευή» και, αφετέρου, έχει σημασία το πώς και από ποιες ανάγκες έχει προκύψει αυτή η γεωμετρία και κατασκευή. Τι μας αποκαλύπτει όχι μόνο για εκείνους που την κατοικούν, αλλά και για εκείνους που τη δημιούργησαν; Αυτό ισχύει ακόμη περισσότερο για τους εσωτερικούς χώρους. Ένα διαμέρισμα δεν είναι απλώς μια αρχιτεκτονική κατασκευή, αλλά ένας χώρος που έχει διαμορφωθεί μέσα από συγκεκριμένες ανάγκες, συνήθειες, σχέσεις και τρόπους ζωής. Τα αντικείμενα, η διάταξη και η διαμόρφωσή του μπορούν να υποδηλώνουν μια συγκεκριμένη ζωή, να φέρουν ίχνη ανθρώπινης παρουσίας ακόμη κι όταν οι άνθρωποι απουσιάζουν. Με ενδιαφέρει αυτή η δυνατότητα της φωτογραφίας να υποδηλώνει μια ζωή χωρίς απαραίτητα να επιχειρεί να την αποκαλύψει πλήρως. Ο θεατής δεν βλέπει μόνο έναν εσωτερικό χώρο, αλλά καλείται να αναρωτηθεί τι είδους ζωή μπορεί να αναπτύσσεται μέσα σε αυτόν. Στο βιβλίο Athens 42 Days, που αποτέλεσε την αφετηρία αυτής της έκθεσης, ο μέσα κόσμος χωρίζεται από τον έξω με ένα μικρό απόσπασμα ποιήματος του Τίτου Πατρίκιου, στο οποίο αναφέρεται ότι τα σπίτια, ως υλικές κατασκευές, έχουν περισσότερες ζωές και αντέχουν περισσότερο από τους ανθρώπους. Αυτά τα ίδια σπίτια φέρουν μέσα τους τη μνήμη και την ύπαρξη των ανθρώπων. Μιλάει γι’ αυτό που συζητάμε τόση ώρα: για την κατοίκηση.
Στη φωτογραφία της αρχιτεκτονικής υπάρχει πάντα ο κίνδυνος ο χώρος να μετατραπεί σε καθαρή φόρμα και γεωμετρία. Με ποιον τρόπο προσπαθείς να διατηρήσεις στις εικόνες σου την ανθρώπινη εμπειρία, ακόμη κι όταν ο άνθρωπος απουσιάζει από το κάδρο;
Η προσπάθεια να διατηρείς στις εικόνες την ανθρώπινη εμπειρία, ακόμη κι όταν ο άνθρωπος απουσιάζει από το κάδρο, δεν γίνεται πάντοτε εντελώς προγραμματισμένα και εκούσια. Συχνά σχετίζεται και με τεχνικά ζητήματα, όπως η διαδικασία επιλογής της λήψης, του κάδρου ή η απόφαση να φωτογραφίσω με φιλμ, άρα πολύ πιο αργά, πιο συστηματικά, πιο σταθερά και λίγο πιο «τσιγκούνικα». Υπάρχει, όμως, και μια συγκεκριμένη μέθοδος αντιμετώπισης κάθε θέματος. Θεωρώ ότι έχει να κάνει με το ίδιο το φωτογραφικό αλφάβητο, το οποίο τόσο πολύ αγνοείται πλέον. Πολύ προγραμματισμένα και συνειδητά φωτογράφισα ώστε να έχω λευκούς ουρανούς, χαμηλά κοντράστ και συγκεκριμένες υφές. Φωτογράφιζα πάρα πολύ νωρίς το πρωί ή με συννεφιά, ώστε να πετύχω το αποτέλεσμα που επιθυμούσα. Ο τρόπος με τον οποίο φωτογράφισα αναδεικνύει το ανθρώπινο ίχνος, ενώ ταυτόχρονα υποβαθμίζει κάπως την ένταση της μορφής. Δεν με ενδιαφέρει τόσο να αναδείξω την αρχιτεκτονική ως αυτόνομη, εντυπωσιακή γεωμετρία, όσο να διατηρήσω μέσα στην εικόνα κάτι από τη ζωή που έχει περάσει ή εξακολουθεί να υπάρχει εκεί. Το ίχνος δεν είναι απλώς ένα σημάδι πάνω στην επιφάνεια ενός κτιρίου. Είναι ένδειξη ανθρώπινης δραστηριότητας, κατοίκησης, χρήσης, συνήθειας, ακόμη και σχέσεων. Ένα μπαλκόνι, μια είσοδος, ένα παράθυρο ή μια συγκεκριμένη διαμόρφωση ενός χώρου μπορούν να υποδηλώνουν μια ζωή χωρίς απαραίτητα να την αποκαλύπτουν πλήρως. Αυτή είναι μια παράδοση πολύ χαρακτηριστική στην τυπολογική φωτογραφία, με αφετηρία, βέβαια, τη δουλειά των ιδρυτών της Σχολής του Ντίσελντορφ, της Hilla και του Bernd Becher. Δεν είναι ακριβώς ζήτημα επιρροής, όπως άλλωστε και η αναφορά που κάναμε νωρίτερα στο έργο του Thomas Struth. Κάθε φωτογράφος εξελίσσει, στην πραγματικότητα, ολόκληρο το φωτογραφικό αλφάβητο. Και το φωτογραφικό αλφάβητο δεν περιορίζεται στα 24 ή 52 ή 1.000 γράμματα και ιδεογράμματα! Είναι ένα ανοιχτό σύνολο που εμπλουτίζεται συνεχώς, και κάθε νέα αναφορά προσθέτει κάτι σε αυτό. Όντως, στη φωτογραφία της αρχιτεκτονικής, αλλά όχι μόνο σε αυτήν, το ίδιο ισχύει για το γυμνό ή το πορτρέτο, υπάρχει ο «κίνδυνος», σε εισαγωγικά, η εικόνα να μετατραπεί σε άσκηση φόρμας και γεωμετρίας. Εάν, ωστόσο, ο φωτογράφος έχει σαφή ιδέα για το περιεχόμενο που θέλει να αναδείξει και, κυρίως, αν γνωρίζει το αλφάβητο της φωτογραφίας, και μάλιστα την πιο ενημερωμένη εκδοχή του, τότε μπορεί να κάνει πολύ συνειδητά τις επιλογές του. Από τη μία πλευρά η Μορφή και από την άλλη το Περιεχόμενο! Αυτό όμως που τονίζω είναι η γνώση του αλφαβήτου. Όπως σε κάθε γλώσσα, αν δεν γνωρίζεις τα γράμματα και τους φθόγγους της, μόνο άναρθρες κραυγές μπορείς να ελπίζεις ότι θα βγάλεις!
Το «αθέατο» της πόλης, όπως προκύπτει από το έργο, δεν είναι απαραίτητα κάτι κρυμμένο. Μπορεί να είναι αυτό που έχουμε συνηθίσει τόσο πολύ ώστε να έχουμε πάψει να το βλέπουμε. Τι πιστεύεις ότι έχει γίνει σήμερα αόρατο στην καθημερινή μας σχέση με την Αθήνα;
Υπάρχουν πάρα πολλά αθέατα πράγματα. Πρώτα απ’ όλα, οι σχέσεις των ανθρώπων. Εννοώ την ουσία των ανθρώπινων σχέσεων που διαμορφώνουν τα μικροπεριβάλλοντα. Για να γίνει σαφές αυτό που λέω, πώς θα κατοικούνταν η ίδια πόλη εάν αύριο ζούσαν, για παράδειγμα, μόνο Ελβετοί σε αυτήν; Άρα, το πρώτο πράγμα που είναι αθέατο είναι αυτό που διαμείβεται πίσω από τους τοίχους, αλλά και αυτό που διαμορφώνει την καθημερινή ζωή έξω από αυτούς: οι συμπεριφορές, οι σχέσεις, οι συνήθειες και οι τρόποι με τους οποίους οι άνθρωποι συνυπάρχουν και χρησιμοποιούν την πόλη. Ωστόσο, πάρα πολλά πράγματα παραμένουν αόρατα και στον δημόσιο χώρο. Το γεγονός ότι βρίσκονται μπροστά μας, σε κοινή θέα, δεν σημαίνει ότι τα αντιλαμβανόμαστε. Κυρίως γιατί δεν είμαστε εξοικειωμένοι με την αποκρυπτογράφησή τους. Η καθημερινή χρήση της πόλης, οι επαναλαμβανόμενες διαδρομές, η εξοικείωση με τους δρόμους, τα κτίρια και τις γειτονιές συχνά μας κάνουν να προσπερνάμε πράγματα χωρίς να τα παρατηρούμε πλέον. Υπάρχουν πολλά επίπεδα ανάγνωσης των καταστάσεων και δεν είναι όλα προφανή. Μια όψη, ένα κτίριο ή ένας δρόμος μπορεί να μας αποκαλύπτει πολύ περισσότερα από όσα αντιλαμβανόμαστε με την πρώτη ματιά, είτε για τους ανθρώπους που τα κατοικούν είτε για τις κοινωνικές και οικονομικές συνθήκες που τα διαμορφώνουν. Άρα, δεν πρόκειται απαραίτητα για κάτι κρυφό ή τόσο ιδιωτικό ώστε να μην μπορούμε να το δούμε. Τα περισσότερα βρίσκονται μπροστά μας. Απλώς είτε δεν έχουμε το λεξιλόγιο να τα εξηγήσουμε είτε συνήθως δεν μας ενδιαφέρει ιδιαίτερα να τα αποκρυπτογραφήσουμε. Όταν, όμως, αυτά τα στοιχεία συσχετιστούν μεταξύ τους, δημιουργείται ένα δεύτερο, πολύ πιο αντιληπτό επίπεδο ανάγνωσης της ζωής στην πόλη. Μια διαφορετική εικόνα της Αθήνας, η οποία δεν προκύπτει απαραίτητα από αυτό που βλέπουμε άμεσα, αλλά από αυτό που μπορούμε να αναγνωρίσουμε και να καταλάβουμε πίσω από αυτό.
Η έκθεση τελικά μιλά για μια αμφίδρομη σχέση: εμείς διαμορφώνουμε τους χώρους που κατοικούμε και, ταυτόχρονα, διαμορφωνόμαστε από αυτούς. Μετά από όλη αυτή τη διαδρομή, τι πιστεύεις ότι αποκαλύπτει περισσότερο η «Αθέατη Πόλη»: την Αθήνα ή τον τρόπο με τον οποίο έχουμε μάθει να ζούμε μέσα σε αυτήν;
Καταρχάς, ελπίζω ότι γεννά ερωτήματα και συναισθήματα. Είναι σημαντικό να σταματάμε και να σκεφτόμαστε κάτι που έχει συμβεί ή συμβαίνει γύρω μας, ειδικά σε μια εποχή που οι απαντήσεις έρχονται εύκολα, χωρίς βαθιά σκέψη, χωρίς συζήτηση και, τις περισσότερες φορές, χωρίς γνώση. Εμένα με ευχαριστεί να ακούω μετά την έκθεση να μου λένε «σκέφτηκα αυτό» ή «αισθάνθηκα εκείνο». Θέλω να πιστεύω ότι θα ήταν λάθος να χαίρομαι ή να απογοητεύομαι από το ποιο ακριβώς ήταν το συναίσθημα. Αυτό που με ενδιαφέρει είναι ότι η έκθεση προκαλεί ένα συναίσθημα και κάποιες σκέψεις. Ξέρεις, η κατάσταση του lockdown μού έδωσε τότε την ευκαιρία να διαπράξω ένα ακραίο «επιστημονικό πείραμα»! Να βάλω την πόλη σε έναν δοκιμαστικό σωλήνα και να αφαιρέσω από μέσα της τη ζωή. Και μετά, σε μια άλλη αίθουσα, να αντιπαραβάλω αυτό το εξωτερικό περίβλημα με το απογυμνωμένο και μελαγχολικό εσωτερικό της. Είχα αυτή τη μοναδική ευκαιρία να δω την πόλη σαν ένα τεράστιο πείραμα. Και αυτό δεν είναι παιχνίδι των λέξεων. Εκείνη η εποχή μού έδωσε πραγματικά αυτή τη δυνατότητα. Ωστόσο, το ενδιαφέρον είναι ότι αυτό το εξωτερικό περίβλημα δεν είναι απλώς ό,τι απομένει όταν αφαιρείς τη ζωή από την πόλη. Είναι ταυτόχρονα το αποτέλεσμα αυτής της ζωής, των ανθρώπων, των αναγκών, των δραστηριοτήτων και των σχέσεων που την έχουν διαμορφώσει. Ακόμη κι όταν οι άνθρωποι απουσιάζουν, εξακολουθούν να υπάρχουν μέσα στον χώρο ως ίχνη. Έτσι, η Αθήνα αποκαλύπτεται ως ένα υλικό, αρχιτεκτονικό και αστικό περίβλημα, το οποίο ταυτόχρονα φανερώνει κάτι για τον τρόπο με τον οποίο την κατοικούμε, τη χρησιμοποιούμε, την οργανώνουμε και τη βιώνουμε. Δεν νομίζω ότι αυτά είναι δύο διαφορετικά πράγματα. Η πόλη και οι κάτοικοί της διαμορφώνουν ο ένας τον άλλον και, κατά κάποιον τρόπο, το ένα αποκαλύπτει το άλλο. Συνεπώς, πιστεύω ότι αυτό που τελικά καταφέρνω να κάνω είναι να διατυπώσω κάποιες ερωτήσεις για την πόλη, κάποιες σκέψεις που ελπίζω να περνούν και στο μυαλό του θεατή της έκθεσης. Η απάντηση που θα δώσει είναι στα δικά του χέρια. Άλλωστε, πιστεύω βαθιά ότι η φωτογραφία, και η τέχνη γενικότερα, υπάρχει για να θέτει τις σωστές ερωτήσεις. Και σε μεγάλο βαθμό, σε αυτό έγκειται και η τέχνη του δημιουργού.
***
Πληροφορίες έκθεσης
«Αθέατη Πόλη» - Δημήτρης Κοιλαλούς
Κτίριο Νόμπελ – Χώρος Πολιτισμού Δήμου Χαλανδρίου
Ήβης 30 & Τυμφρηστού, Χαλάνδρι
Διάρκεια: Έως Κυριακή 29 Νοεμβρίου 2026
Ωράριο: Τετάρτη–Σάββατο 18:00–22:00, Κυριακή 12:00–18:00
Είσοδος: Ελεύθερη
Δειτε περισσοτερα
Δευτέρα 7 Δεκεμβρίου 2026, στο Μέγαρο Μουσικής Αθηνών
Από τα πρώτα άτυπα χρηματιστηριακά στέκια του 19ου αιώνα έως τη θεσμική καθιέρωση, τις μεγάλες κρίσεις και τη μετάβαση στην ψηφιακή εποχή
Η πολιτιστική ατζέντα της εβδομάδας
Ο Τάσος Καρτέρης μιλάει στην ATHENS VOICE και αναμετριέται με το πιο απαιτητικό αφεντικό: τον εαυτό του
Η εικαστικός μίλησε στην ΑΤΗΕΝS VOICE λίγο πριν τα εγκαίνια της νέας της έκθεσης, «Καπνός στο νερό», στην Γκαλερί Ζουμπουλάκη