Κική Δημουλά: Κυνηγέ, υποπτεύομαι γιατί σκοτώνεις τα πουλιά. Τα απωθημένα σου φτερά εκδικείσαι.
Το πουλί κίχλη (τσίχλα) στον Όμηρο και στον Αριστοτέλη
Το πουλί κίχλη (= τσίχλα, λατινικά turdus) αναφέρεται σπάνια στην αρχαία ελληνική γραμματεία. Στο Liddell–Scott οι βασικές παραπομπές για την κίχλη αφορούν τον Όμηρο και τον Αριστοφάνη.
-Βίκτωρ Ουγκώ: Να είσαι σαν πουλί σε ένα λεπτό κλαδί που νιώθει να λυγίζει κάτω του, κι όμως τραγουδάει υπέροχα ξέροντας ότι έχει φτερά.
-Σαρλότ Μπροντέ: Δεν είμαι πουλί, κανένα δίχτυ δεν με παγιδεύει, είμαι ελεύθερος άνθρωπος με ανεξάρτητη βούληση.
-Σαλβαντόρ Νταλί: Η νοημοσύνη χωρίς φιλοδοξία είναι σαν πουλί χωρίς φτερά.
Το χωρίο είναι από τη σκηνή της τιμωρίας των «άπιστων» υπηρετριών του παλατιού. Ο Όμηρος χρησιμοποιεί μια μακάβρια παρομοίωση όπου οι κοπέλες θανατώνονται με φρικτό τρόπο όπως οι παγιδευμένες τσίχλες και τα περιστέρια.
Ελεύθερη απόδοση: ... όπως οι τσίχλες με ανοιγμένα φτερά και περιστέρια, μπλέκονται σε δίχτυα στημένα στους θάμνους, καθώς ψάχνουν τις φωλιές τους και παγιδεύονται φρικτά στους βρόγχους. Έτσι και οι κοπέλες κρατούσαν το κεφάλι τους ενώ είχαν μπλεχτεί σε δίχτυα και έτρεμαν τα πόδια τους μέχρι να ξεψυχήσουν σε λίγη ώρα..
Η εικόνα, αν και αποτρεπτική, είναι μία από τις αρχαιότερες μαρτυρίες για το κυνήγι της τσίχλας με δίχτυα ή βρόγχους.
Φιλολογική παρατήρηση. Η ομηρική παρομοίωση είναι σημαντική, επειδή δείχνει ότι η κίχλη ήταν γνωστό θηρεύσιμο ωδικό πτηνό και συλλαμβανόταν με βρόχους ή δίχτυα. Έψαχναν τις φωλιές του να «κουρνιάσουν» και τις βρήκε οδυνηρός θάνατος.
-Στον Αριστοφάνη, στους «Όρνιθες», η κίχλη αποτελεί ένα από τα πολλά είδη πουλιών που συνθέτουν τον κωμικό «ορνιθολογικό κατάλογο».
-Αριστοτέλης και κίχλη. Το σημαντικότερο χωρίο είναι από το Historia Animalium VIII, όπου εξετάζονται οι εποχικές μετακινήσεις των πτηνών.
..αἱ δὲ κίχλαι καὶ οἱ κόσσυφοι μεταβάλλουσι κατὰ τὰς ὥρας. Οι τσίχλες και τα κοτσύφια μετακινούνται ανάλογα με τις εποχές.
Φιλολογικός σχολιασμός: Το ρήμα μεταβάλλουσι δεν σημαίνει «αλλάζουν», αλλά «μετακινούνται», «μεταναστεύουν» ή «αλλάζουν τόπο διαβίωσης». Ο Αριστοτέλης διακρίνει προσεκτικά τις εποχικές μετακινήσεις από τη μόνιμη εγκατάσταση.
Σε άλλο χωρίο ο Αριστοτέλης κατατάσσει την κίχλη ανάμεσα στα πουλιά που τρέφονται με καρπούς (ελιές, μύρτα, σχίνα..) και ασπόνδυλα ζώα (σκουλήκια, σαλιγκάρια, έντομα…) Η ακρίβεια αυτή είναι αξιοσημείωτη για τον 4ο αιώνα π.Χ.
Η οικολογία της κίχλης. Ο Αριστοτέλης παρατηρεί ότι η κίχλη εμφανίζεται σε συγκεκριμένες εποχές του έτους και συνδέει την παρουσία της με τις μεταβολές του κλίματος. Περιγράφει αυτό που σήμερα ονομάζουμε: Αποδημία, διαχείμαση, εποχική κατανομή πληθυσμών. Οι διαπιστώσεις του επιβεβαιώνονται σε μεγάλο βαθμό από τη σύγχρονη επιστήμη.
Σημείωση: Στην Ελλάδα απαντούν κυρίως: Turdus philomelos (Κελαηδότσιχλα), Turdus iliacus (Κοκκινότσιχλα), Turdus viscivorus (Γερακότσιχλα), Turdus pilaris (Δενδροτσιχλα) .
Ο Αριστοτέλης δεν εξιδανικεύει την κίχλη. Δεν τον ενδιαφέρει ως ποιητικό σύμβολο, αλλά ως οργανισμός. Αυτή είναι η μεγάλη προσφορά του σε σχέση με την προγενέστερη λυρική και επική παράδοση. Μεταφέρει την κίχλη από τον χώρο της ποιητικής εικόνας στον χώρο της εμπειρικής παρατήρησης. Η κίχλη γίνεται αντικείμενο έρευνας και όχι απλώς στοιχείο του φυσικού τοπίου.
Mε καλεσμένη τη μουσειολόγο και σύμβουλο μουσείων Βασιλική Μαρκάκη, μιλάμε για την πρακτική της αργής και προσεκτικής παρατήρησης μέσα σε μουσεία και εκθεσιακούς χώρους.
21°
