Συνομιλώντας με τον ομότιμο Καθηγητή Φιλοσοφίας Παύλο Καλλιγά

Πρόλογος και μετάφραση από τα αγγλικά: Ειρήνη-Φωτεινή Βιλτανιώτη | Αναπληρώτρια Καθηγήτρια Αρχαίας Φιλοσοφίας, Πανεπιστήμιο Κρήτης | Εξωτερική Συνεργάτις, Κέντρο Ελληνιστικών Σπουδών (Alexandria Center for Hellenistic Studies) | Αλεξανδρινή Βιβλιοθήκη (Bibliotheca Alexandrina)

ἔδρακες ὄσσοις πολλά τε καὶ χαρίεντα, τά κεν ῥέα οὔτις ἴδοιτο ἀνθρώπων, ὅσσοι σοφίης μαιήτορες ἔπλευν

(μτφ. διέκρινες θεάματα πολλὰ κι εὐχάριστα, ποὺ εὔκολα κανεὶς δὲν βλέπει ἀπ᾽ τοὺς ἀνθρώπους ποὺ τὴ σοφία ἐπιζητοῦν», από τον χρησμό του Απόλλωνα για τον Πλωτίνο, Πορφύριος, Πλωτίνου βίος, 22, 42-44, απόδοση Παύλου Καλλιγά)

Πρόλογος της μεταφράστριας
«Πειρᾶσθε τὸν ἐν ὑμῖν θεὸν ἀνάγειν πρὸς τὸ ἐν τῷ παντὶ θεῖον». Δηλαδή, «προσπαθεῖστε νὰ ἀναγάγετε τὸν θεὸ μέσα σας στὸ θεῖο ποὺ ἐνυπάρχει στὸ Ὅλον» (Πορφύριος, Πλωτίνου βίος, 2, 26-27). Αυτά ήταν τα τελευταία, παραινετικά, λόγια του Πλωτίνου (204/5-270), στη μελέτη του οποίου αφιέρωσε τη ζωή του ο Παύλος Καλλιγάς, ένας από τους σπουδαιότερους φιλοσόφους της εποχής μας.

Ο Παύλος Καλλιγάς έφυγε από τη ζωή πριν από έναν χρόνο, στις 23 Ιουλίου 2025. Υπήρξε δάσκαλος για όλους μας, ακόμα και για όσους δεν είχαμε την τύχη να τον συναντήσουμε ως καθηγητή στα πανεπιστημιακά έδρανα. Πολύτιμη κληρονομιά το παράδειγμά του και το έργο του, με προεξάρχουσα προσφορά τη μνημειώδη έκδοση, μετάφραση και σχολιασμό των Εννεάδων του Πλωτίνου σε δέκα τόμους (Ακαδημία Αθηνών, 1991-2019).

Ο Πλωτίνος, ο τρίτος μεγαλύτερος φιλόσοφος της Αρχαιότητας μετά τον Πλάτωνα και τον Αριστοτέλη, γεννήθηκε στη Λυκόπολη της Άνω Αιγύπτου, σπούδασε στην Αλεξάνδρεια και δίδαξε στη Ρώμη, όπου ίδρυσε σχολή. Μετά από παρότρυνση των μαθητών και συνεργατών του, συνέγραψε, σε προχωρημένη σχετικά ηλικία, σειρά πραγματειών, αναλύοντας ζητήματα –για τον άνθρωπο, τον κόσμο, την ψυχή, τον Θεό, την αρετή, τον νου, την ύλη– τα οποία συζητούνταν στα (ανοιχτά σε όλους) σεμινάρια της σχολής του. Γλώσσα της διδασκαλίας και της συγγραφής υπήρξε αποκλειστικώς η ελληνική.

Τριάντα περίπου χρόνια μετά τον θάνατο του Πλωτίνου, ο μαθητής και διάδοχός του Πορφύριος (π. 234-305)¹ ολοκλήρωσε την έκδοση των συγγραμμάτων του δασκάλου του. Πρόκειται για 54 πραγματείες θεματικά οργανωμένες σε έξι ομάδες των εννέα πραγματειών –εξού και ο τίτλος Εννεάδες–, και επαυξημένες με τη βιογραφία του Πλωτίνου από τον ίδιο τον Πορφύριο (Περὶ τοῦ Πλωτίνου βίου καὶ τῆς τάξεως τῶν βιβλιῶν αὐτοῦ). Οι Εννεάδες αποτελούν ένα από τα σπουδαιότερα επιτεύγματα της παγκόσμιας φιλοσοφικής γραμματείας. Μέσα από αυτές αναδύεται ο στοχασμός του Πλωτίνου, πλούσιος, συναρπαστικός και απαιτητικός, αξεδιάλυτα πρωτότυπος και ενθουσιαστικός αλλά και απαρέγκλιτα πιστός στην ελληνική ορθολογική παράδοση.

Η φιλοσοφία του Πλωτίνου συμπυκνώνει όλες τις προγενέστερες φιλοσοφικές θεωρίες, συνδυάζοντας δημιουργικά τη διδασκαλία του Πλάτωνα με αυτή του Αριστοτέλη. Στην κορυφή της πραγματικότητας τοποθετείται μια απολύτως υπερβατική, «α-νόητη» και άρρητη (αποφατισμός) πρώτη αρχή, το Εν ή το Αγαθό, που ταυτίζεται με τον Θεό. Από το Εν απορρέουν, ως «φῶς ἐκ φωτός» (Εννεάς IV 3, 17, 13-14), πρώτα ο Νους (ο πλατωνικός τόπος των Ιδεών και ταυτοχρόνως ο αριστοτελικός Νους που, ως «νόησις νοήσεως», νοεί αιωνίως τον εαυτό του) και, εν συνεχεία, η Ψυχή, η οποία λειτουργεί διαμεσολαβητικά μεταξύ του νοητού τόπου και του κόσμου των αισθήσεων και της ύλης. Ο Πλωτίνος εισάγει έτσι μια νέα μορφή Πλατωνισμού, η οποία έχει επικρατήσει, από τον 19ο αιώνα και εξής, να ονομάζεται «Νεοπλατωνισμός». Ο Νεοπλατωνισμός έμελλε να ασκήσει καθοριστική επίδραση στη μεταγενέστερη φιλοσοφία και πνευματική ζωή σε Ανατολή και Δύση.

Όπως και οι πλατωνικοί διάλογοι, οι Ἐννεάδες δεν έπαψαν ποτέ να μελετώνται και να αντιγράφονται από τη συγγραφή τους έως και το τέλος των Βυζαντινών χρόνων. Οι πλατωνικές και πλωτινικές σπουδές μεταλαμπαδεύτηκαν στη δυτική Ευρώπη από Βυζαντινούς φιλοσόφους και λογίους, όπως ο Πλήθων και ο Βησσαρίων, κυρίως στο περιθώριο της Συνόδου της Φερράρας-Φλωρεντίας (1438-9). Το έργο του Πλωτίνου μεταφράστηκε για πρώτη φορά στα Λατινικά από τον Ιταλό ουμανιστή και φιλόσοφο Μαρσίλιο Φιτσίνο (Marsilio Ficino) το 1490 (σε χειρόγραφη έκδοση) με τη συνδρομή Ελλήνων της διασποράς. Ακολούθησαν πολυάριθμες εκδόσεις και μεταφράσεις σε όλες σχεδόν τις ευρωπαϊκές (και όχι μόνον) γλώσσες μέχρι τις μέρες μας.

Το έργο του Παύλου Καλλιγά «επαναπατρίζει» τον Πλωτίνο

Συνεχίζοντας την παράδοση των αρχαίων και βυζαντινών υπομνηματιστών φιλοσόφων, το έργο του Παύλου Καλλιγά «επαναπατρίζει» τον Πλωτίνο. Πρόκειται για την πρώτη ενδελεχή παρουσίαση των Εννεάδων στα Νέα Ελληνικά. Το αρχαίο κείμενο, με νεοελληνική απόδοση σε αντικριστές σελίδες, συνοδεύεται από κριτικό υπόμνημα που βασίζεται στην κριτική έκδοση (Βρυξέλλες 1951-73, με αναθεωρήσεις και συμπληρώσεις έως και το 1987) των Πωλ Ανρύ (Paul Henry) και Χανς-Ρούντολφ Σβύτσερ (Hans-Rudolph Schwyzer). Ωστόσο, ο Παύλος Καλλιγάς ενίοτε αποκλίνει από τις επιλογές των Ανρύ και Σβύτσερ, προτείνοντας νέες, διαφωτιστικές αναγνώσεις. Η μετάφραση συμπληρώνεται από εισαγωγικές μελέτες ανά πραγματεία και συστηματικό ενδελεχή σχολιασμό του αρχαίου κειμένου. Το έργο εμπλουτίζεται με συνοπτική εισαγωγή στη φιλοσοφία των Ἐννεάδων και παρουσίαση της ιστορίας του κειμένου. Ταυτοχρόνως, οι εισαγωγές και τα εκτενέστατα φιλοσοφικά και φιλολογικά σχόλια κυκλοφορούν σε αγγλική μετάφραση από τις εκδόσεις του Πανεπιστημίου του Πρίνστον (Princeton University Press).

Από την Άλωση και εξής, οπότε και όσα βυζαντινά χειρόγραφα διασώζονται μεταφέρονται και φυλάσσονται στις μεγάλες ευρωπαϊκές βιβλιοθήκες, οι Έλληνες μελετάμε τα έργα των αρχαίων ως επί το πλείστον από ευρωπαϊκές εκδόσεις, μεταφράσεις και σχόλια. Για πρώτη φορά μετά από αιώνες,² το συνολικό έργο μείζονος φιλοσόφου της Αρχαιότητας προσεγγίζεται μέσα από σύγχρονη ελληνική σχολιασμένη έκδοση, η οποία όχι απλώς ανταποκρίνεται στις υψηλές απαιτήσεις της πλωτίνειας φιλοσοφίας αλλά έχει ήδη καταστεί παγκόσμιο σημείο αναφοράς.

Είναι πλέον αδύνατον να μελετήσει κανείς Πλωτίνο –και Αρχαία Φιλοσοφία γενικότερα– χωρίς να ανατρέξει στο μνημειώδες πόνημα του Παύλου Καλλιγά. «Οι Έλληνες είστε τυχεροί», παρατηρούσε πριν από λίγα χρόνια εξέχων Καθηγητής Αρχαίας Φιλοσοφίας σε πανεπιστήμιο του εξωτερικού. «Κυκλοφορούν ήδη όλοι οι τόμοι των σχολίων του Καλλιγά. Εμείς που δεν γνωρίζουμε Νέα Ελληνικά πρέπει να περιμένουμε να ολοκληρωθεί η αγγλική μετάφραση». Σε περιπτώσεις όμως που το κείμενο παρουσιάζει ιδιαίτερες δυσκολίες, είτε φιλολογικές είτε φιλοσοφικές, ακόμη και μελετητές χωρίς γνώση Νέων Ελληνικών ανατρέχουν στην έκδοση της Ακαδημίας Αθηνών με τη βοήθεια των Αρχαίων Ελληνικών και συναδέλφων. Μαθαίνουν έτσι Νέα Ελληνικά. «Αυτή είναι η ιδέα», μου είχε αναφέρει κάποτε κατά τη συζήτηση ο Παύλος Καλλιγάς, «ότι τα Ελληνικά μπορούν να καταστούν εκ νέου αφετηρία του φιλοσοφικού στοχασμού».

«Αυτή είναι η ιδέα, ότι τα Ελληνικά μπορούν να καταστούν εκ νέου αφετηρία του φιλοσοφικού στοχασμού». -Π.Κ.

Η μετάφραση που ακολουθεί είναι μια ελάχιστη απόδοση τιμής στον Παύλο Καλλιγά. Τιμά επίσης την κοινή φίλη, Καθηγήτρια Αρχαίας Φιλοσοφίας στο Πανεπιστήμιο του Μπόλτον και Επίτιμη Ερευνητική Εταίρο στο Πανεπιστήμιο του Μάντσεστερ (Victoria University of Manchester), Σουζάν Στερν-Ζιλέ (1943-2023), η οποία έτρεφε βαθιά εκτίμηση και θαυμασμό για το έργο του. Η Καθηγήτρια Στερν-Ζιλέ ειδικευόταν στην Αναλυτική Φιλοσοφία³ και στην Αρχαία Φιλοσοφία, με έμφαση στον Αριστοτέλη και τον Πλωτίνο.

Και η ίδια και ο Παύλος Καλλιγάς έβρισκαν στον Πλωτίνο ό,τι θεωρούσαν ότι η σπουδή στη Σύγχρονη Φιλοσοφία δεν είχε μπορέσει να τους προσφέρει. «Τοῦτον ἐζήτουν», έμοιαζαν να μας διαβεβαιώνουν, απηχώντας τα λόγια του ίδιου του Πλωτίνου όταν, απογοητευμένος από τους διάσημους Αλεξανδρινούς καθηγητές της εποχής του, άκουσε για πρώτη φορά τον δάσκαλό του Αμμώνιο Σακκά να διδάσκει (Πορφύριος, Πλωτίνου βίος, 3, 13). Η συνέντευξη πραγματοποιήθηκε στην Αθήνα την άνοιξη του 2019. Πρωτοδημοσιεύθηκε στο διεθνές περιοδικό The International Journal of the Platonic Tradition, 14, 2020 (σσ. 109-114). Μεταφράζεται και αναδημοσιεύεται με την ευγενή άδεια του εκδοτικού οίκου De Gruyter-Brill και των εκδοτών του περιοδικού, τους οποίους και ευχαριστώ θερμά. Οι υποσημειώσεις είναι άλλοτε της Μεταφράστριας (ΣτΜ) και άλλοτε της αρχικής δημοσίευσης.

• ¹ Ο Πορφύριος καταγόταν από την Τύρο της Φοινίκης στον σημερινό Λίβανο. Πολυμαθέστατος και πολυγραφώτατος, ασχολήθηκε με όλους τους φιλοσοφικούς κλάδους. Με αυτόν αρχίζει ο συστηματικός φιλοσοφικός υπομνηματισμός έργων του Πλάτωνα και του Αριστοτέλη. Το σύγγραμμά του Εἰσαγωγή αποτελούσε το βασικό εγχειρίδιο για τη διδασκαλία της Λογικής σε Ανατολή και Δύση μέχρι τον 18^ο αιώνα.
• ² H εξαιρετική έκδοση του Συμποσίου από τον Ιωάννη Συκουτρή (Αθήνα, 1934) αφορά σε έναν μόνο διάλογο και όχι στο συνολικό έργο του Πλάτωνα.
• ³ Η κυρίαρχη φιλοσοφική παράδοση στον αγγλόφωνο κόσμο, η οποία δίνει έμφαση στην ανάλυση των λογικών δομών της γλώσσας (ΣτΜ).

Πρόλογος της Σουζάν Στερν-Ζιλέ (2020)

Ο Πλωτίνος χρειάστηκε, καθώς φαίνεται, να περιμένει⁴ μιάμιση χιλιετία μέχρι το έργο του να αποτελέσει αντικείμενο συστηματικού υπομνηματισμού στη γλώσσα συγγραφής του. Το 2018 ο Καθηγητής Παύλος Καλλιγάς ολοκλήρωσε τη μετάφραση των Εννεάδων και τον τελευταίο τόμο των σχολίων που τη συνοδεύουν. Τα σχόλια καλύπτουν μία έκταση δύο χιλιάδων περίπου σελίδων. Πρωτοεκδόθηκαν από τη «Βιβλιοθήκη Α. Μανούση» της Ακαδημίας Αθηνών (1991-2018).⁵ Ο πρώτος τόμος⁶ της αγγλικής μετάφρασης κυκλοφόρησε το 2014 από τις εκδόσεις του Πανεπιστημίου του Πρίνστον. Άλλοι δύο τόμοι είναι υπό προετοιμασία. Αναμένονται με μεγάλο ενδιαφέρον, δεδομένων και των ενθουσιωδών κριτικών που έλαβε ο πρώτος τόμος. Πρόκειται για σχολιασμό εξαιρετικά εμπεριστατωμένο και φιλοσοφικά διεισδυτικό. Καμία φιλοσοφική ή φιλολογική πλευρά του έργου του Πλωτίνου δεν ξεφεύγει από την οξυδερκή ματιά του Παύλου Καλλιγά. Φωτίζονται έτσι μοναδικά όψεις της φιλοσοφίας των Εννεάδων που είχαν αποτελέσει για δεκαετίες πεδίο έντονων αντιπαραθέσεων, όπως, παραδείγματος χάριν, ο βαθμός στον οποίον οι διάφορες Γνωστικές σχολές⁷ επέδρασαν στη διαμόρφωση της διδασκαλίας του Πλωτίνου.

Μετά τη συνταξιοδότησή του ως Καθηγητή Αρχαίας Φιλοσοφίας στο Πανεπιστήμιο Αθηνών, ο Παύλος Καλλιγάς ανέλαβε τη θέση του Διευθυντή του Ευρωπαϊκού Πολιτιστικού Κέντρου Δελφών, το οποίο έχει ως αποστολή την προβολή της ελληνικής πολιτιστικής κληρονομιάς στην Ευρώπη.⁸ Συνεχίζει να διδάσκει μαθήματα Αρχαίας Φιλοσοφίας σε μεταπτυχιακό επίπεδο.

• ⁴ Εδώ, όπως ανέφερε η Σουζάν Στερν-Ζιλέ σε ιδιωτική συζήτηση, παραφράζονται τα λόγια του Πλωτίνου προς τον φίλο του Ευστόχιο: « Ὅταν ἐπρόκειτο νὰ πεθάνει, ὅπως μοῦ διηγήθηκε ὁ Εὐστόχιος, ἐπειδὴ ὁ Εὐστόχιος κατοικοῦσε στοὺς Ποτιόλους καὶ καθυστέρησε νὰ ἔρθει, τοῦ εἶπε: “Ἐσένα περίμενα ἀκόμα”.» (Πορφύριος, Πλωτίνου βίος, 2, 23-25, απόδοση Παύλου Καλλιγά). «Σὲ ἔτι περιμένω»: ο Πλωτίνος περίμενε, τρόπον τινά, τον «φίλο του» Παύλο Καλλιγά για αιώνες, διότι καμία σχολιασμένη έκδοση των Εννεάδων δεν συγκρίνεται με το μνημειώδες έργο του τελευταίου, και μάλιστα στην ίδια γλώσσα με αυτή του Πλωτίνου.
• ⁵ Το 2019 κυκλοφόρησε συμπληρωματικός τόμος ο οποίος περιλαμβάνει παρουσίαση της ιστορίας του κειμένου των Εννεάδων, συνοπτική εισαγωγή στη φιλοσοφία του Πλωτίνου και συγκεντρωτική βιβλιογραφία (ΣτΜ).
• ⁶ Ο δεύτερος τόμος (Εννεάδες IV-V) κυκλοφόρησε το 2023. Αναμένεται ο τρίτος (ΣτΜ).
• ⁷ Γνωστικισμός: Πλατωνίζον, με ανατολικές επιρροές, φιλοσοφο-θρησκευτικό ρεύμα πολλαπλών τάσεων, χριστιανικών και μη, και έντονα δυϊστικού προσανατολισμού, το οποίο άνθισε κατά τους πρώτους χριστιανικούς αιώνες, ιδίως κατά τον 2ο αι. μ.Χ. Ευαγγελιζόταν τη σωτηρία μέσω της γνώσεως, η οποία, όπως διακήρυσσαν οι Γνωστικοί, επέτρεπε τη διαφυγή από τον εγγενώς κακό αισθητό κόσμο, δημιούργημα ενός μοχθηρού Δημιουργού αντιτιθέμενου προς τον αγαθό Θεό (ΣτΜ).
• ⁸ Βλ. και τη σχετική αρθογραφία του Παύλου Καλλιγά για θέματα ελληνικού πολιτισμού και παιδείας στον Τύπο.

— Πώς προέκυψε η ενασχόλησή σας με την Αρχαία Φιλοσοφία;

Το πρώτο μου πτυχίο ήταν στα Νομικά. Μόνον αργότερα στράφηκα προς τη Φιλοσοφία. Ένα πρώτο έναυσμα απετέλεσαν τα σεμινάρια Αρχαίας Φιλοσοφίας της Καθηγήτριας Μυρτώς Δραγώνα-Μονάχου, η οποία ειδικεύεται στη στωϊκή Γνωσιοθεωρία.⁹ Υπήρξε μαθήτρια του Α. Α. Λονγκ (Α. Α. Long) κατά την περίοδο που εκείνος δίδασκε στο Πανεπιστημιακό Κολλέγιο του Λονδίνου (University College London), όπου και εκπόνησε τη διδακτορική της διατριβή. Ως εκ τούτου, η επίδρασή της σήμαινε ότι η πρώτη μου επαφή με τη Φιλοσοφία πραγματοποιήθηκε μέσω της Αναλυτικής παράδοσης.

— Τι σας ώθησε να ασχοληθείτε με τον Πλωτίνο;

Κάνοντας έναν απολογισμό, θα έλεγα ότι δύο κυρίως ήταν οι λόγοι, ο ένας φιλοσοφικός, ο άλλος προσωπικός. Από φιλοσοφικής απόψεως, συνειδητοποίησα νωρίς τον κομβικό ρόλο των Εννεάδων στην ανάπτυξη της δυτικής Φιλοσοφίας, από τις προσωκρατικές της απαρχές έως τη Φιλοσοφία των Πατέρων της Εκκλησίας και των διαδόχων τους κατά τους Μεσαιωνικούς χρόνους. Ο Πλωτίνος άσκησε επίσης επίδραση στην Ισλαμική φιλοσοφική και μυστικιστική παράδοση. Έτσι, οι Εννεάδες είναι σημαντικές τόσο καθαυτές όσο και ως σημείο μεταβάσεως προς τη Χριστιανική και Ισλαμική παράδοση, οι οποίες αρύονται πλούτο ιδεών από το έργο του Πλωτίνου.

Ο άλλος λόγος, ο πιο προσωπικός, ήταν η σχεδόν απόλυτη φιλοσοφική μου σύγχυση κατά την πρώτη μου επαφή με τις Εννεάδες. Αυτή η μάλλον κοινή αρχική αντίδραση επετάθη, νομίζω, από την πολυπλοκότητα του στοχασμού του Πλωτίνου σε συνδυασμό με τη λακωνικότητα της γλώσσας του. Ήθελα να ανακαλύψω τη δομή του φιλοσοφικού του συστήματος, γιατί είχε δομηθεί όπως είχε δομηθεί και γιατί τα επιχειρήματα αναπτύσσονταν όπως αναπτύσσονταν, χωρίς να οδηγούν πάντα σε σαφή συμπεράσματα. Για να αρχίσω να απαντώ σε αυτά τα ερωτήματα, χρειάστηκε να αφοσιωθώ σε μακρά και κοπιώδη έρευνα, η οποία πήγαινε όλο και πιο πίσω στον χρόνο, ξεκινώντας από τους λεγόμενους «μεσοπλατωνικούς»¹⁰, τους στωϊκούς, τις διάφορες φάσεις της πλατωνικής Ακαδημίας, τον Αριστοτέλη, τον Πλάτωνα και, σε ορισμένες περιπτώσεις, ακόμα και τον Παρμενίδη. Χρειάστηκε, επιπλέον, να εξοικειωθώ αρκετά με την πρόσληψη Ελλήνων στοχαστών από Λατίνους συγγραφείς όπως ο Κικέρων και ο Σενέκας. Τα σχόλιά μου κατέληξαν να είναι τόσο εκτενή επειδή οδηγήθηκα στο συμπέρασμα ότι είναι σχεδόν αδύνατον να ωφεληθεί κανείς πλήρως από τη μελέτη των Εννεάδων χωρίς τη βοήθεια σχολίων. Πολλώ δε μάλλον, χωρίς σχόλια και εισαγωγικές μελέτες για κάθε πραγματεία, δεν θα ήταν δυνατόν να διδάξει κανείς Πλωτίνο σε προπτυχιακούς ή ακόμα και μεταπτυχιακούς φοιτητές με ανεπαρκή γνώση Αρχαίων Ελληνικών.

— Ποιος από τους προγενέστερους φιλοσόφους, πέρα από τον «θείο Πλάτωνα», άσκησε μεγαλύτερη επίδραση στον Πλωτίνο;

Θα έλεγα ότι τείνουμε να υποβαθμίζουμε την επίδραση του Αριστοτέλη. Πρέπει να έχουμε κατά νου ότι ο Πλωτίνος σπούδασε φιλοσοφία με τον Αμμώνιο Σακκά, ο οποίος διέκειτο ιδιαιτέρως ευνοϊκά προς τους Περιπατητικούς. Εξ άλλου, χάρη στη διεξοδική μελέτη του έργου του Αλεξάνδρου Αφροδισιέως¹¹, ο Πλωτίνος είχε εξοικειωθεί με την αριστοτελική παράδοση σε τέτοιο βαθμό ώστε ήταν σε θέση να ανατρέπει αριστοτελικές θέσεις χρησιμοποιώντας αριστοτελικά επιχειρήματα.

— Το κολοσσιαίο εγχείρημα της μετάφρασης του συνόλου των Εννεάδων σάς επέτρεψε να αποκτήσετε μια σχεδόν μοναδική και προνομιακή εξοικείωση με τον τρόπο γραφής του Πλωτίνου.¹² Θα θέλατε να σχολιάσετε κάποιες όψεις του λογοτεχνικού του ύφους και, ίσως, να μας πείτε ποια θεωρείτε ως τα πιο βασικά χαρακτηριστικά του;

Κατ’ αρχάς, είναι σημαντικό να γνωρίζουμε ότι ο Πλωτίνος φαίνεται να χρειάστηκε τις παροτρύνσεις του Αμελίου¹³ και του Πορφυρίου προκειμένου να αρχίσει να καταγράφει τις παραδόσεις του στις συναντήσεις (συνουσίας) που λάμβαναν χώρα στη σχολή του.¹⁴ Η μαρτυρία του Πορφυρίου αφήνει να εννοηθεί ότι, αρχικά, ο Πλωτίνος μάλλον δεν είχε ιδιαίτερη διάθεση να συγγράψει. Ως προς τους λόγους της διστακτικότητας αυτής, θα πρέπει να αρκεστούμε σε εικασίες. Θεωρώ αρκετά πιθανόν να αποθαρρύνθηκε από την ανάγνωση έργων άμεσων προκατόχων του. Ας θυμηθούμε, παραδείγματος χάριν, τον άχαρο, αν και γραμματικά αψεγάδιαστο, γραπτό λόγο φιλοσόφων όπως ο Μάξιμος Τύριος¹⁵ ή, ίσως, ο Ταύρος από την Βηρυτό.¹⁶ Είναι χαρακτηριστικό ότι η προσκόλληση του Ταύρου στο γράμμα του πλατωνικού κειμένου τείνει να περιορίζει τη φιλοσοφική του συνεισφορά στη βήμα προς βήμα ανασυγκρότηση των επιχειρημάτων του Πλάτωνα.

Εάν η υπόθεσή μου ευσταθεί, η αντίθεση ανάμεσα σε αυτούς τους συγγραφείς και τον Πλωτίνο δεν θα μπορούσε να είναι πιο έκδηλη. Στις καλύτερες στιγμές του, το ύφος του Πλωτίνου μπορεί να αποτιμηθεί ως «υψηλό», τουλάχιστον βάσει του κριτηρίου που θέτει ο Λογγίνος για το υψηλό ως εκείνο το οποίο « αφήνει στον νου κάτι περισσότερο από αυτό που λένε οι λέξεις».¹⁷ Βεβαίως, στις λιγότερο καλές στιγμές του, ο Πλωτίνος είναι δυσνόητος, με υπερσυμπυκνωμένα νοήματα και συντακτικές αβλεψίες. Δεν δεσμεύεται σε καμία περίπτωση από δουλική τήρηση των γραμματικών κανόνων. Αντιθέτως, έχει την ικανότητα να προσαρμόζει το ύφος του στο περιεχόμενο, ικανότητα η οποία αποτελεί ένα από τα χαρακτηριστικά γνωρίσματα μεγάλου συγγραφέα. Μπορεί να δημιουργεί έντονες εντυπώσεις μέσα από κοινότοπα κατά τ΄ άλλα κείμενα.

Ένα παράδειγμα αυτού που θέλω να πω είναι η αλλαγή βηματισμού που επιτυγχάνει σε ένα χωρίο της έβδομης πραγματείας της τρίτης Εννεάδας (ΙΙΙ 7 [45] 3, 11-21).¹⁸ Εν προκειμένω, η πρόταση είναι μακροσκελέστατη, ακόμα και για τα δεδομένα του Πλωτίνου. Περιέχει ούτε λίγο ούτε πολύ δώδεκα μετοχές και ένα μόνον ρήμα στην ενεργητική φωνή (εἶδεν). Η ενέργεια του ρήματος περιορίζεται, για να μην πω «ακρωτηριάζεται», από το γεγονός ότι το ρήμα τοποθετείται μεταξύ δύο όμοιων μετοχών (ἰδών). Η συσσώρευση ενεργητικών μετοχών αποτυπώνει την υπέρβαση της διασκεπτικότητας που χαρακτηρίζει τη νόηση της ενσώματης ψυχής και τη συνακόλουθη εξομοίωση του νου της ψυχής με την αμετάβλητη και άχρονη αυτονόηση του θεϊκού Νου.¹⁹

— Την τελευταία περίπου εικοσαετία, η φράση «η φιλοσοφία ως τρόπος ζωής» έχει γίνει εξαιρετικά δημοφιλής και έχει χρησιμοποιηθεί ως έρεισμα για κάθε είδους φιλοσοφικές – ή και όχι τόσο φιλοσοφικές – δραστηριότητες, που δεν αντανακλούν πάντοτε πιστά τον τρόπο κατά τον οποίο την κατανοούσε ο Πιερ Αντό («la philosophie est bien avant tout une manière de vivre, qui est étroitement liée au discours philosophique»).²⁰ Η θέση αυτή του Αντό δεν ήταν καινοφανής: ο Εμίλ Μπρεγιέ, στη μελέτη του Η Φιλοσοφία του Πλωτίνου, διατεινόταν ήδη ότι ο Πλωτίνος υπήρξε «un guide spirituel plutôt qu’un doctrinaire» (1961, σ. 182).²¹ Τι γνώμη έχετε για την αντίληψη περί αρχαίας φιλοσοφίας που προωθούν αυτοί οι δύο – στην πραγματικότητα σχεδόν πανομοιότυποι – ισχυρισμοί;

Δεν διαφωνώ με αυτόν τον ισχυρισμό. Στην Αρχαιότητα, ο δάσκαλος υπό την καθοδήγηση του οποίου επέλεγε κανείς να σπουδάσει ή η σχολή με την οποία επέλεγε να ευθυγραμμιστεί, αποτελούσαν κρίσιμες όψεις του τί σήμαινε να είσαι φιλόσοφος. Έτσι, ένας πλατωνιστής, σε οποιαδήποτε από τις περιόδους της Ακαδημίας, δεν θα ζούσε με τον ίδιο τρόπο όπως ένας μαθητής του Επίκουρου, και μάλλον κανένας από τους δύο δεν θα διήγε τον βίο ενός υπομνηματιστή του Αριστοτέλη. Ο Λογγίνος²² διέκρινε τους φιλοσόφους σε εκείνους που συγγράφουν και εκείνους που δεν συγγράφουν.

Τι ήταν αυτό που καθιστούσε τους δεύτερους, εκείνους που, όπως ο Σωκράτης, δεν άφησαν γραπτό έργο, φιλοσόφους; Μα, ξεκάθαρα, ο τρόπος ζωής τους. Σε ό,τι αφορά στον Πλωτίνο, θα πρέπει να θυμόμαστε ότι, στα νεανικά του χρόνια, είχε επί μακρόν αναζητήσει δάσκαλο και ότι, μόνο όταν παρακολούθησε μία διάλεξη στη σχολή του Αμμωνίου Σακκά, θεώρησε ότι βρήκε, όπως αναφέρεται, τον άνθρωπο που έψαχνε.²³ Στις μέρες μας, που η Φιλοσοφία έχει γίνει σχεδόν αποκλειστικώς γνωστικό αντικείμενο διδασκόμενο στα πανεπιστήμια, με εξειδικευμένα περιοδικά, καθορισμένα προγράμματα σπουδών και εξετάσεις, είναι σημαντικό να έχουμε κατά νου τις όψεις εκείνες της φιλοσοφικής δραστηριότητας που άλλοτε την καθιστούσαν «τρόπο ζωής».

— Η επόμενη ερώτηση αφορά τόσο στο τρόπο γραφής όσο και στη «φιλοσοφία ως τρόπο ζωής». Κάποιοι σύγχρονοι μελετητές του Πλωτίνου υποστηρίζουν ότι οι πραγματείες των Εννεάδων θα πρέπει να προσεγγίζονται ως συνεκτικές αλληλουχίες επιχειρημάτων επί συγκεκριμένων θεμάτων παρά ως διάλογοι μεταξύ του δασκάλου και των ακροατών του. Υπάρχουν δύο μειονεκτήματα σε αυτή την προσέγγιση, όπως παρατηρούν οι επικριτές της. Πρώτον, η ορθή κατανόηση ορισμένων χωρίων φαίνεται να συσκοτίζεται σχεδόν πλήρως εάν όλες οι θέσεις που διατυπώνονται σε αυτά αποδοθούν στον Πλωτίνο και όχι και σε κάποιον αντίλογο. Από φιλοσοφικής απόψεως, το έλλειμα κατανοήσεως είναι σοβαρό και πηγή σημαντικών ερμηνευτικών δυσκολιών. Δεύτερον, αυτή η προσέγγιση δεν μας επιτρέπει να αποτιμήσουμε πλήρως το λογοτεχνικό ύφος του Πλωτίνου. Μας στερεί το αίσθημα ικανοποίησης που συνοδεύει τη διαλεύκανση ενός ζητήματος και το οποίο ο αναγνώστης θα απολάμβανε αν μπορούσε να «ακούσει», τρόπον τινά, τη φωνή του Πλωτίνου να προσφέρει το τελικό συμπέρασμα ως ένα είδος λύσεως.

Μολονότι εν πολλοίς συμφωνώ με τον πυρήνα αυτής της κριτικής, θα ήθελα να προσθέσω ότι θα έπρεπε να λαμβάνει κανείς σοβαρά υπ’ όψιν τις ιδιαίτερες συνθήκες υπό τις οποίες ο Πλωτίνος συνέθετε τις πραγματείες του. Όπως εξηγεί ο Πορφύριος, αυτές γράφτηκαν, ως επι το πλείστον, ως απαντήσεις σε φιλοσοφικά έργα που διαβάζονταν και συζητούνταν διεξοδικώς στα σεμινάρια. Εναπόκειται λοιπόν σε κάθε μελετητή να επιχειρήσει να ανασυστήσει το διανοητικό περιβάλλον εντός του οποίου διεξάγονταν οι σχετικές συζητήσεις και, κατά συνέπεια, να προσπαθήσει να διακρίνει τί νέο κομίζουν οι θέσεις του Πλωτίνου και τί απλώς απηχεί παραδεδεγμένες απόψεις σχετικά με τα υπό εξέτασιν ζητήματα.

Στο μεγαλύτερο μέρος του έργου του, ο Πλωτίνος καταγίνεται περισσότερο με το να διασαφηνίσει και να λύσει ἀπορίας με τις οποίες έρχεται αντιμέτωπος οποιοσδήποτε επιχειρεί να κατανοήσει τον Πλατωνισμό ως συμπαγές φιλοσοφικό σύστημα, παρά με το να εκθέσει τη δική του φιλοσοφία με συστηματικό τρόπο. Φιλοσοφεί μέσα από τη μελέτη και την ανάλυση άλλων έργων, παρ΄ όλο που σπανίως αναφέρει τις άμεσες πηγές που κινητοποιούν τον στοχασμό του. Αυτοί είναι οι γρίφοι που ο ερμηνευτής του Πλωτίνου καλείται να επιλύσει.

• ⁹ Ο Στωϊκισμός αποτελεί την κυριώτερη φιλοσοφική σχολή της Ελληνιστικής περιόδου (323-32 π.Χ.). Άκμασε περίπου από τον 3ο αι. π.Χ. έως τον 3ο αι. μ.Χ. Η Γνωσιοθεωρία είναι ο κλάδος της Φιλοσοφίας που μελετά τη φύση και τη δυνατότητα της ανθρώπινης γνώσεως (ΣτΜ).
• ¹⁰ Ο σύγχρονος όρος “Μεσοπλατωνισμός” αναφέρεται στην πλατωνική παράδοση από τον 1^ο αι. π.Χ. έως τον 3^ο αι. μ.Χ. (ΣτΜ).
• ¹¹ Περιπατητικός φιλόσοφος και σχολιαστής του Αριστοτέλη από την Αφροδισιάδα της Μικράς Ασίας. Δίδαξε στην Αθήνα και στην Αλεξάνδρεια στα τέλη του 2^ου και στις αρχές του 3^ου αι. μ.Χ. (ΣτΜ).
• ¹² “Σχεδόν μοναδική” διότι, εξ όσων γνωρίζω, ο Καθηγητής R. Ferwerda είναι ο μόνος άλλος εν ζωή μελετητής ο οποίος έχει μεταφράσει το σύνολο των Εννεάδων. Η ολλανδική του μετάφραση εκδόθηκε το 1984.
• ¹³ Αμέλιος Γεντιλιανός, από τους πρώτους μαθητές του Πλωτίνου και ο στενότερος, μετά τον Πορφύριο, συνεργάτης του, με καταγωγή από την Τουσκία (σημερινή Τοσκάνη) (ΣτΜ).
• ¹⁴ Πορφύριος, Πλωτίνου βίος, 5.
• ¹⁵ Σοφιστής και πλατωνικός φιλόσοφος του τέλους του 2^ου αι. μ.Χ. (ΣτΜ).
• ¹⁶ Πλατωνικός φιλόσοφος του 2^ου αι. μ.Χ., δάσκαλος του Ηρώδη του Αττικού (π. 101-177 μ.Χ.), του Αθηναίου ρήτορα και ευεργέτη (ΣτΜ).
• ¹⁷ Λογγίνος, Περί ύψους, 7: ἐγκαταλείπῃ τῇ διανοίᾳ πλεῖον τοῦ λεγομένου τὸ ἀναθεωρούμενον. [Πρόκειται για έργο του 1^ου αι. μ.Χ.,του οποίου η πατρότητα παραμένει προβληματική, αν και συνήθως αποδίδεται στον Διονύσιο Λογγίνο (ΣτΜ)].
• ¹⁸ Οὕτω δὴ καὶ συνθεὶς πάλιν αὖ εἰς ἓν ὁμοῦ <ὥστε> εἶναι ζωὴν μόνην, ἐν τούτοις τὴν ἑτερότητα συστείλας καὶ τῆς ἐνεργείας τὸ ἄπαυστον καὶ τὸ ταὐτὸν καὶ οὐδέποτε ἄλλο καὶ οὐκ ἐξ ἄλλου εἰς ἄλλο νόησιν ἢ ζωήν, ἀλλὰ τὸ ὡσαύτως καὶ ἀεὶ ἀδιαστάτως, ταῦτα πάντα ἰδὼν αἰῶνα εἶδεν ἰδὼν ζωὴν μένουσαν ἐν τῷ αὐτῷ ἀεὶ παρὸν τὸ πᾶν ἔχουσαν, ἀλλ’ οὐ νῦν μὲν τόδε, αὖθις δ’ ἕτερον, ἀλλ’ ἅμα τὰ πάντα, καὶ οὐ νῦν μὲν ἕτερα, αὖθις δ’ ἕτερα, ἀλλὰ τέλος ἀμερές, οἷον ἐν σημείῳ ὁμοῦ πάντων ὄντων καὶ οὔποτε εἰς ῥύσιν προιόντων, ἀλλὰ μένοντος ἐν τῷ αὐτῷ ἐν αὑτῷ καὶ οὐ μὴ μεταβάλλοντος, ὄντος δ’ ἐν τῷ παρόντι ἀεί, ὅτι οὐδὲν αὐτοῦ παρῆλθεν οὐδ’ αὖ γενήσεται, ἀλλὰ τοῦτο ὅπερ ἔστι, τοῦτο καὶ ὄντος. Σε απόδοση του Παύλου Καλλιγά: «Καὶ ἔτσι, συνθέτοντάς τα πάλι σὲ ἕνα, ὥστε νὰ ἀποτελοῦν μόνο ζωή, περιορίζοντας σὲ αὐτὰ τὴν ἑτερότητα, καὶ βλέποντας ὅλα τοῦτα, τὸ ἀκατάπαυστο τῆς ἐνέργειάς του, τὸ ὅτι εἶναι τὸ ἴδιο καὶ ποτὲ ἄλλο, καὶ τὸ πὼς δὲν συνιστᾶ μία νόηση ἢ ζωὴ που πάει ἀπὸ ἕνα πράγμα στὸ ἄλλο, ἀλλὰ παραμένει τὸ ἴδιο καὶ πάντα δίχως ἔκταση, βλέπει τὴν αιωνιότητα, ἐφόσον βλέπει μιὰ ζωὴ ποὺ μένει ἡ ἴδια ἔχοντας πάντα παρὸν τὸ σύνολο: ὄχι τῶρα τοῦτο καὶ μετὰ τὸ ἄλλο, ἀλλὰ ὅλα ταυτόχρονα, καὶ ὄχι τώρα τὰ μὲν καὶ μετὰ τὰ δέ, ἀλλὰ μίαν ἀμερὴ τελειότητα, σὰν ὅλα νὰ βρίσκονται συγκεντρωμένα σὲ ἕνα σημεῖο καὶ νὰ μὴν ἔχουν ἀκόμη ἀρχίσει νὰ ρέουν σὲ γραμμές· νὰ παραμένει στὸ ἴδιο, στὸν ἑαυτό του, νὰ μὴ μεταβάλλεται καὶ νὰ εἶναι πάντα στὸ παρόν, ἐπειδὴ γι᾽ αὐτὸ τίποτε δὲν εἶναι παρελθόν, οὔτε καὶ μελλοντικό, ἀλλὰ εἶναι αὐτὸ ἀκριβῶς ποὺ εἶναι». [Μ’ άλλα λόγια, ο νους της ψυχής (η διάνοια ή διασκεπτικός λογισμός) βλέπει τις Ιδέες εντός του θεϊκού Νου τη μία μετά την άλλη, και έτσι γεννιέται ο χρόνος, ενώ ο θεϊκός Νους βλέπει τις εντός του Ιδέες όλες μαζί και δια μιάς, και αυτή του η ενέργεια συνιστά την αιωνιότητα και τη ζωή του Όντος (ΣτΜ)].
• ¹⁹ Για μια εκτενέστερη ανάλυση, βλ. Καλλιγάς 2014, 589-590.
• ²⁰ P. Hadot. 1995. Qu’est-ce que la philosophie antique? Paris: Gallimard, σ. 19. <«Η φιλοσοφία συνιστά πρωτίστως έναν τρόπο ζωής, ο οποίος είναι στενά συνδεδεμένος με τον φιλοσοφικό λόγο» [γαλλικά στο πρωτότυπο]. Ο Πιερ Αντό (1922-2010) ήταν Γάλλος φιλόσοφος και ελληνιστής, ο οποίος συνέβαλε καθοριστικά στην ανανέωση των νεοπλατωνικών σπουδών κατά το δεύτερο ήμισυ του εικοστού αιώνα> (ΣτΜ).
• ²¹ «Πνευματικός οδηγός παρά θεωρητικός στοχαστής» [γαλλικά στο πρωτότυπο]. Ο Εμίλ Μπρεγιέ (1876-1952) εξέδωσε τις Εννεάδες με γαλλική μετάφραση (Παρίσι, 1924-1938). Η μελέτη του Η Φιλοσοφία του Πλωτίνου κυκλοφόρησε για πρώτη φορά το 1928 (ΣτΜ).
• ²² Πρόκειται για τον Κάσσιο Λογγίνο (περ. 210-273 μ.Χ.), τον πρώτο δάσκαλο του Πορφυρίου, επικεφαλής της πλατωνικής σχολής στην Αθήνα και συμμαθητή του Πλωτίνου στην Αλεξάνδρεια. Ο Πλωτίνος τον θεωρούσε φιλόλογο παρά φιλόσοφο (Πλωτίνου βίος, 14, 19-20). Ο ιστορικός και φιλόσοφος της νεοπλατωνικής σχολής της Περγάμου Ευνάπιος (4^ος αι. μ.Χ,) τον χαρακτηρίζει «βιβλιοθήκη ἔμψυχον καὶ περιπατοῦν μουσεῖον» (4.1.3). Υπήρξε σύμβουλος της βασίλισσας Ζηνοβίας της Παλμύρας (Συρία), μετά την αποτυχημένη επανάσταση της οποίας εναντίον της Ρώμης εκτελέστηκε από τον Αυτοκράτορα Αυρηλιανό (ΣτΜ).
• ²³ Πορφύριος, Πλωτίνου βίος, 3.
• ²⁴ Πρόκειται για πυθαγορίζον ψευδεπίγραφο (1^ος αι. π.Χ.-1^ος αι. μ.Χ.), το οποίο οι Νεοπλατωνικοί λανθασμένα θεωρούσαν ως γνήσια πλατωνική επιστολή. Βλ. Brisson & Viltanioti 2020.
• ²⁵ Ιμπν Ρουσντ ή, κατά την εκλατινισμένη εκδοχή, Αβερρόης (1126-1198): Άραβας νεοπλατωνίζων αριστοτελικός φιλόσοφος, μαθητής του Ιμπν Τουφάυλ.

— Υπάρχουν όψεις της φιλοσοφίας των Εννεάδων για τις οποίες να αλλάξατε γνώμη κατά τη συγγραφή των σχολίων; Πολλές σύγχρονες μελέτες ισχυρίζονται ότι ο Πλωτίνος οφείλει στους Γνωστικούς πολλά περισσότερα απ’ όσα αφήνει να διαφανούν στην πραγματεία ΙΙ 9. Στο πρώτο τόμο των σχολίων σας, έχετε εκφραστεί εναντίον αυτής την άποψης.

Δεν υπάρχει αμφιβολία ότι ο Πλωτίνος αντιμέτωπισε τους Γνωστικούς ως μια ουσιαστική πρόκληση για τη δική του κατανόηση του πλατωνισμού, ιδίως επειδή εμφανίζονταν να επικαλούνται τα ίδια ακριβώς κείμενα του Πλάτωνα τα οποία και ο ίδιος θεωρούσε σημαντικά, όπως τον Τίμαιο, τον Φαίδρο, τον Φαίδωνα, τον Παρμενίδη καθώς και τη αποδιδόμενη στον Πλάτωνα Δεύτερη Επιστολή.²⁴ Ήταν κεφαλαιώδες για τον Πλωτίνο να διαχωρίσει σαφώς τη θέση του από την άρνηση του κόσμου και την αντικοινωνική στάση που χαρακτήριζαν τους Γνωστικούς.

Εντούτοις, η αντίδρασή του απέναντι στον Γνωστικισμό (και, ενδεχομένως, τον Χριστιανισμό) παρέμεινε σε καθαρά θεωρητικό επίπεδο: αντιμαχόταν τις απόψεις εκείνες στις οποίες, κατά τη γνώμη του, εντοπίζονταν τα προβληματικά σημεία της κοσμοθεωρίας τους. Η εν λόγω κοσμοθεωρία προϋποθέτει διεξοδική εξέταση φιλοσοφικών ζητημάτων όπως η θεία Πρόνοια και η ελεύθερη βούληση, ο Έρως ως κινητήρια δύναμη που προσανατολίζει την ανθρώπινη ύπαρξη προς το Αγαθό, η ηθική στάση του ανθρώπου ως παράγοντας για την εκπλήρωση του ρόλου του εντός του πλαισίου της κοσμικής τάξεως κτλ.

— Με τι σχεδιάζετε να ασχοληθείτε στο μέλλον;

Συνεχίζει να με ενδιαφέρει η επίδραση που άσκησε ο Πλωτίνος στην Ισλαμική μυστικιστική παράδοση. Ολοκλήρωσα προσφάτως (2018) μια σχολιασμένη ελληνική μετάφραση του Χάυυ Ιμπν Γιακζάν (υπό τον τίτλο Ο Δρόμος του Λόγου), μιας φιλοσοφικής μυθογραφίας του Αμπού Μπακρ Ιμπν Τουφάυλ, Ανδαλουσιανού μυθογράφου, φιλοσόφου και γιατρού του 12ου αιώνα. Πρόκειται για την ιστορία ενός παιδιού που μεγαλώνει σε ένα ακατοίκητο νησί απομονωμένο από κάθε ανθρώπινη επαφή. Το παιδί αργότερα αναπτύσσει από μόνο του κάποια γνώση αυτού που ο «πολιτισμένος» κόσμος ονομάζει «επιστήμη». Φτάνει μέχρι του σημείου να δει το σύμπαν ως «ένα μεγάλο ον» και να βιώσει τη μυστικιστική θέαση, όλα αυτά χωρίς καμία εξωτερική επίδραση.

Όταν, σε ηλικία πενήντα ετών, εντάσσεται στην ανθρώπινη κοινωνία, ο ήρωάς μας απογοητεύεται βαθιά από τον τρόπο με τον οποίο τον αντιμετωπίζουν οι άνθρωποι – κανένας δεν τον ακούει. Επιστρέφει τότε οικειοθελώς στη θεραπευτική μοναξιά του νησιού. Αυτή η νουβέλα, η οποία με εντυπωσίασε λόγω του από πολλές απόψεις «πλωτίνειου» χαρακτήρα της, άσκησε ισχυρή επίδραση στην Ισλαμική φιλοσοφία, κυρίως στον Ιμπν Ρουσντ,²⁵ και, αργότερα, στην Ευρωπαϊκή σκέψη και λογοτεχνία.

Πέραν του ενδιαφέροντός μου για τέτοια ζητήματα, επί του παρόντος, στρέφομαι και πάλι στη μελέτη των απαρχών αυτής της φιλοσοφικής παραδόσεως στα έργα του ίδιου του Πλάτωνα.

Ευχαριστίες

Θα ήθελα να ευχαριστήσω θερμότατα τον Σπύρο Ράγκο, Καθηγητή Αρχαίας Ελληνικής Φιλολογίας και Φιλοσοφίας στο Πανεπιστήμιο Πατρών, και τον Αλέξανδρο Νεχαμά, Τακτικό Μέλος της Ακαδημίας Αθηνών, Καθηγητή Ανθρωπιστικών Σπουδών, Φιλοσοφίας και Συγκριτικής Φιλολογίας στο Πανεπιστήμιο του Πρίνστον, για την ανάγνωση του κειμένου και τις πολύτιμες συμβουλές τους. Ευχαριστίες οφείλονται στον Τζον Φάιναμορ, Ομότιμο Καθηγητή Κλασικών Σπουδών στο Πανεπιστήμιο της Αϊόβα, Πρόεδρο της Διεθνούς Εταιρείας Νεοπλατωνικών Σπουδών, τότε (2025) Εκδότη του περιοδικού The International Journal of the Platonic Tradition, και στη Δρ Έρικα Μανταρίνο, Υπεύθυνη εκδόσεων (Senior Acquisitions Editor) του Εκδοτικου οίκου De Gruyter Brill (Βερολίνο) για την άδεια μετάφρασης και επαναδημοσίευσης της συνέντευξης του Παύλου Καλλιγά· στο Μουσείο Ακρόπολης, και ιδιαιτέρως στις Αρχαιολόγους του Τμήματος Συλλογής Κλασικών, Ελληνιστικών και Ρωμαϊκών Αρχαιοτήτων Ειρήνη Καρρά και Ιωάννα Μπουγάτσου καθώς και στην Προϊσταμένη της Διεύθυνσης Συλλογών και Εκθέσεων Αγγελική Κουβέλη, για την ευγενή παραχώρηση και την άδεια ατελούς χρήσης της φωτογραφίας υψηλής ανάλυσης της εικονιστικής κεφαλής αγάλματος με αρ. ευρετηρίου ΕΑΜ 581. Η ανάλυση της φωτογραφίας του Παύλου Καλλιγά έχει βελτιωθεί από τον Μαρκ Κυριάκo, Συντονιστή Εξωτερικών Συνεργασιών του Κέντρου Ελληνιστικών Σπουδών της Αλεξανδρινής Βιβλιοθήκης. Ευχαριστώ πολύ την ATHENS VOICE.