Παρθενώνας: Η Βασιλεία Μανιδάκη μιλά για την αποκατάσταση του δυτικού αετώματος μετά από 224 χρόνια

Η 15η Ιουνίου του 2026 θα είναι από εδώ και πέρα μια ιστορική ημερομηνία για τον Παρθενώνα, επομένως και για τον παγκόσμιο πολιτισμό. Είδαμε την πλήρη αποκατάσταση του δυτικού αετώματος.

Η αρχιτέκτων Βασιλεία Μανιδάκη ήταν η προϊσταμένη του έργου αποκατάστασης του Παρθενώνα και βασική «υπεύθυνη» για την αποκατάσταση του δυτικού αετώματος το οποίο ξαναείδε πλήρες ο πλανήτης μετά από 224 χρόνια. Το πρώτο που μου είπε ξεκινώντας τη συζήτησή μας ήταν: «Η αλήθεια είναι ότι εντυπωσιάστηκα από το ενδιαφέρον που έδειξαν τα διεθνή Μέσα για το συγκεκριμένο έργο. Υπήρξαν δημοσιεύματα στους New York Times και αλλού».

Η Βασιλεία Μανιδάκη εξηγεί πώς αποκαταστάθηκε το δυτικό αέτωμα του Παρθενώνα

― Πιστεύω ότι σε τέτοια γεγονότα έχει αξία να παραμείνει και η στιγμή. Θυμάστε ακριβώς πότε αφαιρέθηκε και το τελευταίο κομμάτι της σκαλωσιάς και απελευθερώθηκε το μνημείο;
Φυσικά, γιατί ήμουν εκεί. Έγινε στη μία και μισή το μεσημέρι.

―Πόσο μεγάλη ήταν η απόσταση μεταξύ των προβλέψεων που κάνατε πριν ξεκινήσει το έργο και αυτού που αντιμετωπίσατε;
Πάντα βασιζόμαστε σε αναλυτικές μελέτες που περιγράφουν λεπτομερώςκάθε εργασία και μας επιτρέπουν να προβλέπουμε τα πράγματα ως ένα βαθμό. Ωστόσο, η πραγματικότητα της εφαρμογής είναι διαφορετική. Στην πράξη, ειδικότερα στις αποσυναρμολογήσεις, έχουμε να αντιμετωπίσουμε την πραγματική κατάσταση διατήρησης των μαρμάρων με πολλές φθορές που δεν φαίνονταν αρχικά. Για παράδειγμα, στις πρόσφατες εργασίες αποκατάστασης του αντιθηματικού τοίχου -οι λίθοι που ουσιαστικά αντιστηρίζουν τους ορθοστάτες του αετώματος- βρέθηκαν κατακερματισμένοι.Έτσι, ο συνάδελφος αρχιτέκτονας, Κοσμάς Σκαρής, που επέβλεπε τις εργασίες στην περιοχή αυτή του κτιρίου, χρειάστηκε να επικαιροποιήσει τη σχετική μελέτη σύμφωνα με τα νεότερα δεδομένα.

―Χρειάστηκε να τροποποιήσετε κάτι εξαιτίας μιας πολύ μικρής διαφοράς που προέκυψε;
Ναι, βέβαια. Για παράδειγμα, αντιμετωπίσαμε πρόβλημα με τους ειδικούς συνδέσμους στο αέτωμα, οι οποίοι συνδέουν τους ορθοστάτες με τον αντιθηματικό τοίχο που βρίσκεται στο πίσω μέρος. Πιο συγκεκριμένα με τους αποστάτες που τους σταθεροποιούν ανάμεσα στις εσωτερικές παρειές του αετώματος. Λόγω μιας μικρής διαφοράς στο πάχος των συμπληρωμάτων από νέο μάρμαρο στους ορθοστάτες, σε σχέση με εκείνους που είχαμε αναστηλώσει στο βόρειο τμήμα, το μεταξύ τους διάκενο μειώθηκε. Χρειάστηκε, λοιπόν να αναζητήσουμε ένα νέο τεχνικό τρόπο για να τους εισάγουμε, ενώ η συνάδελφος πολιτικός μηχανικός του έργου, Αντιγόνη Βρούβα,επανασχέδιασε τους αποστάτες. Αυτό μας δυσκόλεψε αρκετά, γιατί το αέτωμα είχε ήδη κλείσει και δεν είχαμε εύκολη πρόσβαση, οπότε έπρεπε να γίνουμε ιδιαίτερα ευρηματικοί.

―Άρα ήταν μια διαρκής υπερπήδηση εμποδίων μέχρι να πείτε «τώρα τελειώσαμε».
Αυτά είναι μέσα στο πρόγραμμα, λίγο πολύ. Όταν έχουμε να κάνουμε με αναστηλώσεις κλασικών μνημείων, που περιλαμβάνουν ειδικές κατασκευές, ειδικές συναρμογές και μεταφορές, ξέρουμε από την αρχή ότι η αντιμετώπιση των προβλημάτων που προκύπτουν στην πράξη είναι μέρος της δουλειάς μας.

―Αν εσείς αντιμετωπίζετε αυτά τα προβλήματα τώρα, τον εικοστό πρώτο αιώνα, σας εντυπωσιάζει πώς μπορεί να τα αντιμετώπισαν πριν από εικοσιέξι αιώνες;
Ακριβώς. Μας εντυπωσιάζει πολύ περισσότερο, επειδή σε έναν βαθμό επαναλαμβάνουμε τις ίδιες οικοδομικές εργασίες. Καθώς αναπαράγουμε τα δομικά στοιχεία της αρχαίας κατασκευής –όπως το να λαξεύουμε ξανά ορθοστάτες μεγάλων διαστάσεων, να εντοπίζουμε το κατάλληλο μάρμαρο, να το μεταφέρουμε και να το τοποθετούμε– είμαστε σε θέση να αντιληφθούμε από πρώτο χέρι το μέγεθος των δυσκολιών που αντιμετώπισαν οι αρχαίοι συνάδελφοί μας.

―Νομίζω ότι κακώς, κατά τη γνώμη μου, τα λέμε «Ελγίνεια μάρμαρα». Είναι τα μάρμαρα του Φειδία και του Ικτίνου.
Ο Φειδίας και ο Ικτίνος θα μεριμνούσαν για τα μάρμαρα σε όλες τις φάσεις της κατασκευής. Θα έδιναν οδηγίες στους τεχνίτες που είχαν αναλάβει τη λατόμευση και τη μεταφορά. Κάποιες φορές υποθέτουμε πως θα πήγαιναν και οι ίδιοι στο λατομείο για να διαλέξουν τους όγκους για ορισμένα μέλη μεγάλου μεγέθους. Αποτελούσε βασικό μέρος της δουλειάς τους να επιβλέπουν την ποιότητα του μαρμάρου και να ορίζουν τις κοπές, τις διαστάσεις και τα λεγόμενα «άπεργα» σε κάθε όγκο, εξασφαλίζοντας ότι το υλικό δε θα παρουσιάσει κάποιο ελάττωμα κατά την λάξευση.

―Πόσα χρόνια ασχολείστε με αυτό το έργο;
Εργάζομαι στην Υπηρεσία Συντήρησης Μνημείων Ακροπόλεως από το 2001. αρχικά, σε άλλα μνημεία του βράχου, όπως το Ερεχθείο, το Αρρηφόριο, το Πανδρόσιο και τα Περιμετρικά Τείχη και από το 2008 έως σήμερα, στο αναστηλωτικό έργο του Παρθενώνα. Δεκαοχτώ χρόνια δηλαδή. Τα οποία είναι σα να ζείτε διπλή και τριπλή ζωή, αφού ασχολείστε με ένα εμβληματικό έργο στην ιστορία της ανθρωπότητας και το κατανοείτε σε βάθος. Την πρώτη περίοδο το δέος ήταν τόσο μεγάλο που δεν πίστευα πού βρισκόμουν. Για να μπορέσω να σταθώ στον χώρο αισθάνθηκα ότι όφειλα να μαθητεύσω σε κάτι που ουδέποτε είχα φανταστεί ότι είναι εφικτό. Μάθαινα να «διαβάζω» τα μάρμαρα. Αυτό σήμαινε να αναγνωρίζω τα οικοδομικά ίχνη και τα είδη των εργαλείων που χρησιμοποίησαν οι αρχαίοι τεχνίτες, να κατανοώ τις τεχνικές τους, αλλά και να διακρίνω τη φύση της κάθε φθοράς, καθώς και τις διαφορετικές ιστορικές φάσεις χρήσης τους. Σήμερα, μετά τόσα χρόνια, δεν ξέρω αν βρίσκομαι στη δεύτερη ή τρίτη ζωή, αλλά παραμένω σε αυτή τη διαδικασία. Παρά την εμπειρία μας, το πεδίο είναι ανεξάντλητο για κάθε έναν που εργάζεται σε αυτόν τον χώρο. Πολλές φορές, νιώθουμε ότι γινόμαστε ένα με τους αρχαίους τεχνίτες. Δεν θα ξεχάσω ποτέ την ώρα που τοποθετούσαμε επάνω στα οριζόντια γείσα τον τελευταίο ορθοστάτη του αετώματος, ως καταφραγή. Το μάρμαρο έπρεπε να είναι απόλυτα ζυγισμένο κατά την ανύψωση⋅ οποιαδήποτε απόκλιση θα εμπόδιζε την εφαρμογή και θα τραυμάτιζε ανεπανόρθωτα τις καλολαξευμένες ακμές του. Τα πάντα έγιναν με χειρουργική ακρίβεια. Ήταν μια εμπειρία μοναδική, μια στιγμή που μας ένωσε βαθιά με το παρελθόν.

―Υπάρχει κάτι που ακόμη και τώρα που μιλάμε σας έχει μείνει ως απορία αυτό πώς μπορεί να το έκαναν εκείνη την εποχή με εκείνα τα μέσα;
Το πλέον εντυπωσιακό παραμένει ο χρόνος, δηλαδή πώς ολοκληρώθηκε ένα τόσο απαιτητικό έργο τόσο γρήγορα. Ήταν σίγουρα κορυφαίοι τεχνίτες, άριστα συντονισμένοι και εργατικοί, όμως η ποιότητα αυτή σε τόσο σύντομο διάστημα δεν το χωράει ο νους μας. Και δεν ήταν μόνο αυτό. Κάτι άλλο λιγότερο γνωστό, είναι οι αλλαγές που έγιναν στο σχέδιο του Παρθενώνα στη διάρκεια της κατασκευής του. Βλέπουμε ότι οι αρχαίοι, αν και είχαν τοποθετήσει και συνδέσει κανονικά μια σειρά από μάρμαρα, τα ξήλωσαν για να τα βάλουν σε άλλη θέση, ή μετατόπισαν έστω και κατά δύο εκατοστά στοιχεία που είχαν ήδη χτιστεί. Αυτές οι μικροαλλαγές εντείνουν ακόμη περισσότερο τον θαυμασμό μας. Διότι δεν ολοκλήρωσαν απλώς το έργο με ασύλληπτη ταχύτητα, αλλά είχαν και το σθένος να το αναθεωρούν και να το τροποποιούν κατά τη διάρκεια της κατασκευής του.

―Φαντάζομαι τον Ικτίνος να λέει κάποια στιγμή στους εργάτες «αυτό το μάρμαρο πρέπει να παει λίγο πιο εκεί». Μπορούσατε να φανταστείτε τον Ικτίνο να δίνεις οδηγίες;
Σίγουρα. Πολλά πράγματα τα αντιμετώπιζαν επιτόπου. Αν έκριναν ότι κάτι χρειαζόταν διόρθωση ή βελτίωση, δεν δίσταζαν να την κάνουν. Το απαιτητικό χρονοδιάγραμμα δεν τους εμπόδιζε να προχωρήσουν σε αλλαγές όταν το θεωρούσαν απαραίτητο για ένα καλύτερο τελικό αποτέλεσμα.

―Πιστεύετε ότι δούλευαν εικοσιτέσσερις ώρες το εικοσιτετράωρο και τριακόσιες εξήντα πέντε μέρες το χρόνο;
Εικοσιτέσσερις ώρες το εικοσιτετράωρο αδύνατον, γιατί αυτή είναι εργασία που χρειάζεται φως.

―Δούλευαν μόνο στη διάρκεια της μέρας δηλαδή;
Φαντάζομαι πως ναι, δούλευαν κατά την διάρκεια της ημέρας και σε συνθήκες κατάλληλες ώστε να μπορούν να είναι αποδοτικοί και κυρίως ακριβείς. Δεν θεωρούμε ότι η αποτελεσματικότητα ήταν αποτέλεσμα της εξάντλησης των ανθρώπων. Αντίθετα αυτό που μπορούμε να υποθέσουμε είναι ότι υπήρχε μια εξαιρετικά σοφή κατανομή και οργάνωση. Για παράδειγμα, ένα συνεργείο απασχολούνταν αποκλειστικά στο λατομείο, ένα άλλο είχε αναλάβει τις μεταφορές, παράλληλα γινόταν η προετοιμασία των περισσότερο απαιτητικών αρχιτεκτονικών μελών και των γλυπτών –όπως για παράδειγμα των μετοπών ενώ άλλα συνεργεία είχαν ξεκινήσει την ανέγερση των κιόνων του ναού. Τις μετόπες άρχισαν να τις λαξεύουν αμέσως μόλις ξεκίνησε το έργο• δεν περίμεναν να φτάσουν στην στάθμη του δωρικού θριγκού για να τις ξεκινήσουν. Υπήρχε υποδειγματικός συντονισμός και πρόβλεψη για το ποια μέλη έπρεπε να προηγηθούν, ώστε να εξασφαλίζεται η αδιάλειπτη ροή των εργασιών και η πλήρης αξιοποίηση όλων των συνεργείων. Και φυσικά, επιστρατεύτηκε ένας τεράστιος αριθμός μαρμαροτεχνιτών για να φέρει σε πέρας αυτό το έργο.

―Έχετε πληροφορία για το ποιοι ήταν αυτοί οι μαρμαράδες;
Από τις οικοδομικές επιγραφές του Παρθενώνα, από όσο γνωρίζω, δεν διασώζονται ονόματα τεχνιτών. Ωστόσο, κάποια στοιχεία ήρθαν στο φως με έναν εντελώς απροσδόκητο τρόπο. Κατά την αναστήλωση της ανατολικής πλευράς, βρέθηκαν ονόματα τεχνιτών γραμμένα με χρώμα σε επιφάνειες μαρμάρων, εσωτερικά στην κατασκευή, κρυμμένα από την κοινή θέα. Όπως το όνομα «Ξανθίας». Η συνήθεια αυτή των μαστόρων να γράφουν το όνομά τους σε απρόσιτα σημεία της κατασκευής είναι διαχρονική: κατά την αναστήλωση της νοτιοδυτικής γωνίας,ανακαλύψαμε ότι ένας τεχνίτης ονόματι Πουγγής είχε γράψει καλλιγραφικά το όνομά του με μολύβι και την χρονολογία 1902, σε ένα σημείο του θριγκού, που μετά την ολοκλήρωση του έργου θα ήταν απρόσιτο και προστατευμένο.

―Γνωρίζουμε άλλα ονόματα τεχνιτών από το πρόγραμμα του Περικλή για την Ακρόπολη;
Από οικοδομικές επιγραφές του Ερεχθείου γνωρίζουμε τα ονόματα πολλών λιθοξόων, και άλλων τεχνητών, όπως και σε ποια ακριβώς περιοχή του Ερεχθείου δούλεψαν, ποια εργασία εκτέλεσαν και πόσα χρήματα πληρώθηκαν. Εμφανίζονται ονόματα όπως ο Πρέπων, ο Κηφισόδωρος, ο Σπουδίας, ανάμεσα σε πολλά άλλα. Ενδεχομένως κάποιοι από τους πιο έμπειρους τεχνίτες να είχαν δουλέψει στον Παρθενώνα 35 χρόνια νωρίτερα ως νέοι και μαθητευόμενοι.

―Εσείς ποιες ώρες της ημέρας χρειάστηκε να δουλέψετε για την αποκατάσταση;
Όταν είχαμε να φέρουμε σε πέρας μια απαιτητική εργασία η οποία θα έπρεπε να ολοκληρωθεί μέσα στην ημέρα, όπως ήταν για παράδειγμα οι κάθε είδους τοποθετήσεις των μαρμάρων, ξεκινούσαμε όπως και τώρα, πάντα πολύ νωρίς το πρωί. Παλαιότερα είχε συμβεί το αντίστροφο. Κατά τη συγκόλληση του κιονοκράνου του νοτιοδυτικού κίονα– ολόκληρο το συνεργείο έπιασε δουλειά αργά το απόγευμα. Θέλαμε να αποφύγουμε τις υψηλές θερμοκρασίες της ημέρας. Επιλέγοντας το σούρουπο, εξασφαλίσαμε τη δροσιά που χρειαζόταν το υλικό τις πρώτες ώρες ωρίμανσης, αφήνοντας μπροστά όλη τη νύχτα για τη σωστή ωρίμανση της συγκόλλησης.

―Όλοι είδαμε να φεύγουν οι σκαλωσιές και να αποκαλύπτεται το δυτικό αέτωμα. Εσείς πώς θα περιγράφατε αυτό που παραδόθηκε στην ανθρωπότητα;
Αυτό που συνέβη είναι ότι αποκαταστάθηκε πλήρως η αρχιτεκτονική μορφή του δυτικού αετώματος. Την πιο χαρακτηριστική ίσως περιοχή του μνημείου, μπορούμε πλέον να τη βλέπουμε ολοκληρωμένη και να κατανοούμε απόλυτα τη γεωμετρία της. Το να βλέπουμε έναν εμβληματικό δωρικό ναό σαν τον Παρθενώνα να αποκτά ξανά τη συνολική του εικόνα σε όλο του το ύψος και να γίνονται άμεσα αντιληπτές οι αναλογίες και οι διαστάσεις του, είναι κάτι το συγκλονιστικό.

―Έτσι κι αλλιώς, νομίζω ότι ο Παρθενώνας ακόμα και μισός λέει ολόκληρη την ιστορία...
Λέει πολλές ιστορίες. Είναι αποτυπωμένες πάνω στα μάρμαρα. Οι αποκαταστάσεις που επιχειρούμε σκοπό έχουν ακριβώς να τις διαφυλάξουν. Γι' αυτό, άλλωστε, ορισμένα αρχιτεκτονικά στοιχεία είναι σημαντικό να εμφανίζονται ολοκληρωμένα: για να μπορούμε να τα κατανοήσουμε και να τα νιώσουμε στην πραγματική τους διάσταση. Πλάι στα τεκμήρια της απώλειας και της φθοράς, να παραμένουν ζωντανές οι αρχικές γραμμές που σχεδίασε το χέρι του Ικτίνου. Ελπίζω να μην κουράσαμε με τεχνικές λεπτομέρειες του αναγνώστες της Athens Voice.

―Πραγματικά σας ευχαριστώ πολύ, και να πω ότι αυτά που εσείς ονομάζετε τεχνικά και κουραστικά, όσο τα αναφέρατε εγώ έκλεινα λίγο τα μάτια και φανταζόμουν. Γιατί φαντάζεσαι μια μοναδική στιγμή στην παγκόσμια ιστορία. Δηλαδή τα τεχνικά στοιχεία για την κατασκευή ενός τέτοιου μνημείου, δεν είναι απλά τεχνικά, ουσιαστικά είναι σχεδόν φιλοσοφικά…
Χαίρομαι πάρα πολύ που το βλέπετε έτσι, γιατί κι εμείς με αυτόν τον τρόπο το αντιμετωπίζουμε. Πολλές φορές, όμως, η εξειδικευμένη ορολογία που χρησιμοποιούμε δυσχεραίνει την επικοινωνία με το ευρύτερο κοινό, άλλοτε πάλι ανοίγει αναπάντεχους δρόμους. Αυτές τις μέρες, ο κόσμος ακούει συχνά και εξοικειώνεται με τη λέξη «αέτωμα», μια λέξη που δεν ανήκει στο καθημερινό μας λεξιλόγιο. Κι όμως, το «αέτωμα» είναι ένας πραγματικά υπέροχος αρχαίος αρχιτεκτονικός όρος. Και αξίζει πράγματι να στοχαστούμε γιατί τον επέλεξαν.