Ο Επίκουρος γνωρίζει και χρησιμοποιεί την ελληνική μυθολογία ως παράδειγμα προς φιλοσοφική αποδόμηση.
Ο Επίκουρος του Νεοκλέους ο Γαργήττιος (Σάμος 341 – Αθήνα 270 π.Χ.) ήταν Έλληνας φιλόσοφος. Ίδρυσε τη φιλοσοφική σχολή «Κήπος του Επίκουρου» με σημαίνοντα και ιδιαίτερο λόγο και σημασία για την ελληνική φιλοσοφία. Έγραψε: Περί Φύσεως, Κύριαι Δόξαι, Προτρεπτικός, Επιστολαί.
Ο Επίκουρος αναφέρεται στην αρχαία ελληνική θρησκεία και μυθολογία, αλλά με κριτικό, αποδομητικό απομυθοποιητικό τρόπο, όχι με την έννοια της αποδοχής ή της λατρευτικής χρήσης.
Αποφθέγματα του Επίκουρου
«Θεοί μεν γαρ εισίν. Εναργής γαρ αυτών εστιν η γνώσις». Οι θεοί υπάρχουν επειδή η γνώση που έχουμε γι’ αυτούς είναι εναργής (ζωντανή, καθαρή, διαυγής, ευκρινής).
«Μάταιόν εστι παρά θεών αιτείσθαι ά τις εαυτώ χορηγήσαι ικανός εστι». Μάταιο να αιτείσαι από τους θεούς αυτά που μπορείς να κερδίσεις μόνος σου.
«Το μακάριον και άφθαρτον ούτε αυτό πράγματα έχει ούτε άλλω παρέχει, ώστε ούτε οργαίς ούτε χάρισι συνέχεται· εν ασθενεί γαρ παν το τοιούτον». Ο μακάριος ο άφθαρτος Θεός δεν είναι ιδιοκτήτης ούτε παρέχει πράγματα. Δεν οργίζεται ούτε κάνει χάρες. Αυτά είναι γνωρίσματα αδύναμου όντος.
«Ο θάνατος ουδέν προς ημάς· το γαρ διαλυθέν αναισθητεί· το δ’ αναισθητούν ουδέν προς ημάς». Ο θάνατος δεν είναι τίποτε για μας, το σώμα διαλύεται δεν έχει αισθήσεις και ότι είναι χωρίς αισθήσεις δεν είναι τίποτε για μας. «Κύριαι Δόξαι, 2»
«Μελετάν ουν χρη τα ποιούντα την ευδαιμονίαν, είπερ παρούσης μεν αυτής πάντα έχομεν, απούσης δε πάντα πράττομεν εις το ταύτην έχειν». Πρέπει να μελετάμε όσα φέρνουν ευτυχία, επειδή μ` αυτήν έχουμε τα πάντα, ενώ χωρίς αυτήν κάνουμε τα πάντα για να την αποκτήσουμε. «Επιστολή προς Μενοικέα, 122»
«Λάθε Βιώσας». Ζήσε απαρατήρητος. Ζήσε τη ζωή σου χωρίς να προκαλείς θόρυβο.
Ο Επίκουρος θεωρούσε ότι οι παραδοσιακοί μύθοι για τους θεούς καλλιεργούν φόβο θεϊκής τιμωρίας και θανάτου, κάτι που αντιβαίνει στον βασικό στόχο της φιλοσοφίας του, την αταραξία και την ηρεμία. Έτσι, απορρίπτει τις ανθρωπομορφικές απεικονίσεις θεών που θυμώνουν, τιμωρούν ή επεμβαίνουν στα ανθρώπινα. Οι θεοί υπάρχουν αλλά όχι όπως στους μύθους.
Πίστευε ότι οι θεοί υπάρχουν, αλλά ζουν σε τέλεια μακαριότητα, δεν ασχολούνται με τις ανθρώπινες υποθέσεις και δεν ανταμείβουν ούτε τιμωρούν, ούτε έχουν ούτε παρέχουν. Αυτό έρχεται σε άμεση αντίθεση με τη μυθολογία όπου θεότητες όπως ο Δίας, η Ήρα, η Αθηνά, η Αφροδίτη, ο Ερμής, ο Απόλλων, ο Ποσειδών, η Δήμητρα, ο Διόνυσος, η Άρτεμις, ο Άρης, ο Ήφαιστος.. παρεμβαίνουν συνεχώς στον κόσμο των θνητών. Οι άνθρωποι προβάλλουν ανθρώπινα πάθη στους θεούς, και οι μύθοι λειτουργούν ψυχολογικά, όχι μεταφυσικά. Δεν τον ενδιαφέρει η αφήγηση, αλλά η διόρθωση των λανθασμένων πεποιθήσεων που αυτή γεννά. Οι θεοί του 12θεου θυμώνουν, ζηλεύουν, τιμωρούν επιβάλλοντας την θεϊκή τάξη με τον φόβο, έχουν έριδες και μίση μεταξύ τους και παρεμβαίνουν ηθικά, πολιτικά και όχι πάντα δίκαια στα ανθρώπινα. Για τη φιλοσοφία του Επίκουρου είναι παραδείγματα προς αποφυγή και ασύμβατα με την έννοια της μακαριότητας που πρέπει να έχουν οι θεοί.
Ο Άδης, ο φοβερός Πλούτων, θεός του κάτω κόσμου των νεκρών, ταυτίζεται με τον φόβο του θανάτου, την ιδέα της μεταθανάτιας τιμωρίας, τα ολέθρια Τάρταρα όπου οι ψυχές βασανίζονται αντί να ευδαιμονούν.
Ο Επίκουρος απορρίπτει την ιδέα ότι οι θεοί κατευθύνουν τη μοίρα και ότι υπάρχει κοσμική δικαιοσύνη επιβαλλόμενη από θεότητες. Αυτό είναι μια μυθολογική πλάνη.
Ο Ρωμαίος ποιητής και φιλόσοφος Λουκρήτιος, 94 – 55 π.Χ. στο έργο De Rerum Natura, «Περί της φύσεως των πραγμάτων» 7.415 στίχων με επικούρεια θεματολογία, επιτίθεται ανοιχτά στη μυθολογία, παρουσιάζοντάς τη ως πηγή δεισιδαιμονίας, συνεχίζοντας πιστά τη σκέψη του Επίκουρου.
Ο Επίκουρος γνωρίζει και χρησιμοποιεί την ελληνική μυθολογία, αλλά όχι ως αυθεντία, ούτε ως αλήθεια αλλά ως παράδειγμα προς φιλοσοφική αποδόμηση.
Ο Μάρκος Αυρήλιος δεν κάνει «μυθολογία» αλλά κάτι πιο απαιτητικό: Παίρνει γνωστές μορφές και ιδέες από την παραδοσιακή μυθολογία, τις περνά από φίλτρο λογικής και ηθικής και κρατά μόνο ότι έχει αξία για το πώς να ζεις
Η διαχειρίστρια του έργου του σπουδαίου συγγραφέα μιλάει στην Athens Voice με αφορμή την ενότητα «Η Αθήνα των συγγραφέων» στο Διεθνές Φεστιβάλ Λογοτεχνίας
17°
