Ερμηνεύοντας τους ελληνικούς μύθους με τις θέσεις του Φρόιντ.
Ο Σίγκμουντ Φρόιντ (1856–1939), θεμελιωτής της ψυχανάλυσης, δεν υπήρξε μόνο επιστήμονας αλλά και στοχαστής με έντονη κλίση προς τη λογοτεχνία, τη μυθοπλασία και τον μύθο. Ο ίδιος παραδεχόταν ότι, όπου κι αν έφταναν οι θεωρίες του, συχνά ανακάλυπτε πως «ένας ποιητής είχε ήδη περάσει από εκεί. Είχε φτάσει πρώτος».
Κεντρικές έννοιες της ψυχαναλυτικής του σκέψης ήταν το ασυνείδητο, η απώθηση, η παιδική σεξουαλικότητα που βρήκαν ένα προνομιακό πεδίο έκφρασης στην αρχαία ελληνική μυθολογία. Ο Σίγκμουντ Φρόιντ δεν αντιμετώπισε τους μύθους ως απλές αφηγήσεις του παρελθόντος, αλλά ως συμβολικές σημασίες και συμπυκνώσεις ψυχικών συγκρούσεων που εξακολουθούν να αφορούν την κοινωνία σε οικουμενικό επίπεδο.
Η πιο γνωστή και αμφιλεγόμενη αναφορά του είναι το Οιδιπόδειο σύμπλεγμα. Αντλώντας το όνομα από την τραγωδία του Σοφοκλή, ο Φρόιντ περιέγραψε την ασυνείδητη ερωτική επιθυμία του παιδιού προς τον γονέα του αντίθετου φύλου και τον ανταγωνισμό προς τον γονέα του ίδιου φύλου. Για εκείνον, η δύναμη του μύθου δεν βρίσκεται στην πλοκή, αλλά στο ότι αγγίζει μια καθολική, καταπιεσμένη ανθρώπινη σύγκρουση.
Αντίστοιχα, ο μύθος του Νάρκισσου αποτέλεσε τη βάση για την έννοια του ναρκισσισμού. Ο Φρόιντ διέκρινε έναν πρωτογενή, φυσιολογικό ναρκισσισμό της παιδικής ηλικίας και έναν δευτερογενή, παθολογικό ναρκισσισμό, όπου η λίμπιντο, η γενετήσια και ερωτική ορμή, αναδιπλώνεται στο ίδιο το εγώ.
Στη σκέψη του Φρόιντ, οι ελληνικοί μύθοι δεν είναι απλώς αφηγήσεις αλλά είναι «συλλογικά όνειρα» της ανθρωπότητας. Η αρχαία τραγωδία, με τα θέματα της ενοχής, της επιθυμίας, της σύγκρουσης και της μοίρας, λειτουργεί ως πρόδρομος της ψυχανάλυσης, αποκαλύπτοντας βαθιές ψυχικές αλήθειες.
Ωστόσο, αυτή ακριβώς η χρήση της μυθολογίας προκάλεσε σοβαρές κριτικές. Φιλόλογοι και φιλόσοφοι υποστήριξαν ότι ο Φρόιντ «ψυχολογικοποίησε» μύθους που στην αρχαιότητα λειτουργούσαν ως ηθικά, πολιτικά και κοσμολογικά σχήματα. Ο Οιδίποδας, για παράδειγμα, δεν επιθυμεί τη μητέρα του, αντίθετα, προσπαθεί να αποφύγει την προφητεία. Η αιμομιξία στον μύθο δεν συνοδεύεται από ηδονή, αλλά από φρίκη και αυτοτιμωρία.
Άλλοι στοχαστές, όπως ο Ρικέρ, μίλησαν για μια «ερμηνευτική της καχυποψίας»: ο Φρόιντ αποκαλύπτει κάτι αληθινό, αλλά βίαια, περιορίζοντας την πολυεπίπεδη σημασία των μύθων σε σεξουαλικά σχήματα. Ο Γιουνγκ, από την πλευρά του, τον κατηγόρησε ότι υποβάθμισε τον μύθο σε βιολογικό μηχανισμό, αγνοώντας τη διάσταση της μοίρας και της μεταμόρφωσης.
Κι όμως, οι υποστηρικτές του Φρόιντ απαντούν ότι εκείνος δεν ισχυρίστηκε ποτέ πως ερμηνεύει φιλολογικά τους μύθους. Τους χρησιμοποίησε μεταφορικά, συμβολικά και διαγνωστικά, ως δοχεία ψυχικών δομών που επανεμφανίζονται διαχρονικά. Δεν τον ενδιέφερε τι «ήθελε να πει ο Σοφοκλής», αλλά γιατί ο μύθος εξακολουθεί να συγκινεί.
Τελικά, ο Φρόιντ δεν παρερμήνευσε τους μύθους αν τους δούμε ως συμβολικές διεργασίες του ασυνείδητου. Το πρόβλημα αρχίζει μόνο όταν η φροϋδική ανάγνωση παρουσιάζεται ως η μοναδική. Εκεί, ο μύθος παύει να είναι ανοιχτός και γίνεται δόγμα — και αυτό δεν θα το συγχωρούσε ούτε η ίδια η αρχαία ελληνική τραγωδία.
Η Ελπίδα και η Ηρώ ανακαλύπτουν την Ελλάδα μέσα από τη γλώσσα, τις φιλίες και την καθημερινότητα και μεταφέρουν αυτή την εμπειρία σε χιλιάδες συμπατριώτες τους
17°
