Το έθιμο της ανταλλαγής δώρων στην ιστορία

Η ανταλλαγή δώρων, που στη σύγχρονη εποχή έχει ταυτιστεί με τα γενέθλια και την ημέρα των Χριστουγέννων — κατά την οποία, φυσικά, δεν γιορτάζουμε παρά την επέτειο των γενεθλίων του Χριστού — είναι ένα έθιμο που υπάρχει τουλάχιστον από τα χρόνια του Ομήρου. Οι ρίζες του εθίμου βρίσκονται στις προ-νομισματικές κοινωνίες, όταν οι άνθρωποι αποκτούσαν τα απαραίτητα αγαθά για την επιβίωσή τους μέσω της ανταλλαγής προϊόντων. Σταδιακά, απέκτησε περισσότερο συμβολικό χαρακτήρα, καταλήγοντας στα χρόνια του Τρωικού Πολέμου να αποτελεί δείγμα τιμής. Σαν ένα τέτοιο δώρο παρουσιάστηκε και ο Δούρειος Ίππος από τους Αχαιούς στους Τρώες — μια δόλια πολεμική επινόηση του πολυμήχανου Οδυσσέα, που αναφέρεται πρώτη φορά στην «Αινειάδα» του Βιργιλίου — καταφέρνοντας, τελικά, να τους ξεγελάσει, με αποτέλεσμα να αλωθεί η Τροία.

Η πρώτη, ίσως, φορά στην ιστορία που η ανταλλαγή δώρων συσχετίζεται με την χειμερινή περίοδο είναι στην αρχαία Ρώμη, όταν, κατά τη γιορτή των Σατουρναλίων, εμφανίζεται το έθιμο των Στρένων («Strenae»), των δώρων, δηλαδή, καλής τύχης (συνήθως γλυκά ή δάφνες) που οι Ρωμαίοι αντάλλασσαν μεταξύ τους. Εξαιτίας της παράδοσης αυτής, ίσως, όταν γεννήθηκε ο Ιησούς, οι τρεις Μάγοι, ή Βασιλείς —Βαλτάσαρ, Κασπάρ και Μελχιόρ— ταξίδεψαν «ἀπὸ ἀνατολῶν» ως τη Βηθλεέμ, έχοντας ως οδηγό τους ένα λαμπερό αστέρι (το αποκαλούμενο ως Άστρο της Βηθλεέμ), για να προσφέρουν τρία συμβολικά δώρα —σμύρνα, χρυσό και λιβάνι— στον «Βασιλιά των Ιουδαίων». Αν και οι Μάγοι ήταν μάλλον ακόλουθοι του Ζωροαστρισμού, όπου άλλωστε συναντάται και η ιερατική τάξη των μάγων, σύμφωνα με το απόκρυφο «Συριακό Ευαγγέλιο» ταξίδεψαν ως τη Βηθλεέμ παρακινούμενοι από μια προφητεία του προφήτη Ζωροάστρη, ή αλλιώς Ζαρατούστρα.

Το ρωμαϊκό, όπως και το ελληνικό έθιμο —που διατηρείται μέχρι και σήμερα σε μερικές περιοχές— θέλει την ανταλλαγή δώρων να πραγματοποιείται την Πρωτοχρονιά και όχι τα Χριστούγεννα. Το έθιμο που λαμβάνει χώρα τη βραδιά των Χριστουγέννων καθιερώθηκε στη Γερμανία, όπως και πολλά άλλα έθιμα των συγκεκριμένων εορτών, και βέβαια διαδόθηκε σε όλο τον κόσμο μέσω της Αμερικής και ειδικότερα μέσω των ταινιών του Χόλυγουντ. Παρά το γεγονός ότι βασίζεται σε κάτι αρχαίο και θεμελιώδες, όσον αφορά τις ανθρώπινες σχέσεις, το έθιμο της ανταλλαγής δώρων έχει αναπόφευκτα αποκτήσει και μία εμπορική διάσταση, η οποία κάποιες φορές, δυστυχώς, μας απομακρύνει από το πραγματικό του νόημα.