Ου με εποίησεν: Κ.Π. Καβάφης και τεχνητή νοημοσύνη

Ο Κωνσταντίνος Καβάφης (Αλεξάνδρεια, 29 Απριλίου 1863 - 29 Απριλίου 1933) ήταν ποιητής. Θεωρείται ένας από τους σημαντικότερους ποιητές της σύγχρονης εποχής. Γεννήθηκε και έζησε στην Αλεξάνδρεια, της Αιγύπτου γι' αυτό και αναφέρεται συχνά ως Αλεξανδρινός.

Η ποίηση ως αντίσταση στην τεχνολογική τελειότητα της τεχνητής νοημοσύνης

Ίσως το φως νάναι μια νέα τυραννία.
Ποιος ξέρει τι καινούργια πράγματα θα δείξει.

Η Τεχνητή Νοημοσύνη μαθαίνει, να ακούει, να βλέπει, να γενικεύει, να συμπεραίνει, να συνδυάζει, να μεταφράζει από οποιαδήποτε γλώσσα και να πλησιάζει όλο και πιο κοντά στις ανθρώπινες δραστηριότητες και συμπεριφορές.

Αγαπητέ ποιητή, Μεγάλε Αλεξανδρινέ, Κωνσταντίνε Καβάφη πιστεύεις σε αυτό που οι άνθρωποι αποκαλούν σήμερα Τεχνητή Νοημοσύνη;

Κωνσταντίνος Καβάφης: Θα απαντήσω με δύο στίχους από το ποίημα «Τα κεριά»

Του μέλλοντος η μέρες στέκοντ’ εμπροστά μας
σα μια σειρά κεράκια αναμένα.

Ναι, πιστεύω ότι θα τα καταφέρει η ανθρωπότητα να φτάσει στην Τεχνητή Νοημοσύνη στις μελλοντικές μέρες που στέκονται μπροστά μας σαν κεράκια αναμμένα.

Θα προσφέρει ευεργετήματα η Τεχνητή Νοημοσύνη στους ανθρώπους;

Κωνσταντίνος Καβάφης: Αν είναι θέλημα θεού ποιοι είμαστε εμείς το έργον των θεών να διακόπτομεν. Εμείς, τα βιαστικά κι άπειρα όντα της στιγμής.

Διαβλέπετε κινδύνους σ' αυτή τη νέα επανάσταση της ανθρωπότητας;

Κωνσταντίνος Καβάφης: Ίσως το φως αυτό που θα έλθει με την Τεχνητή Νοημοσύνη, νάναι μια νέα τυραννία. Ποιος ξέρει τι καινούργια πράγματα θα δείξει. Αλλά μη φοβάσαι δεν θα βρεις Λαιστρυγόνες και Κύκλωπες, ούτε τέρατα, αν δεν τα κουβανείς ( κουβαλάς ) μες στην ψυχή σου, Αν η ψυχή σου δεν τα στήνει εμπρός σου.

Πείτε μας για τη νέα διαδρομή, το νέο ταξίδι του ανθρώπου προς την Τεχνητή Νοημοσύνη;

Κωνσταντίνος Καβάφης: Η πορεία αυτή θα σου προσφέρει ένα ωραίο ταξίδι. Χωρίς αυτό δεν θάβγαινες στον δρόμο.

Σοφέ Αλεξανδρινέ, τι να περιμένουμε στο μέλλον από την «εισβολή» της Τεχνητής Νοημοσύνης; Πως πρέπει να προετοιμαστούμε; Η Τεχνητή Νοημοσύνη θα θυμίζει εισβολή βαρβάρων μέχρι να την μάθει και να συνεργαστεί μαζί της η ανθρωπότητα;

Κωνσταντίνος Καβάφης: Νομοθετείστε, προετοιμαστείτε., συλλογιστείτε Τι περιμένετε στην αγορά συναθροισμένοι; Πρόκειται οι βάρβαροι με την Τεχνητή Νοημοσύνη να φθάσουν σήμερα; Γιατί μέσα στην Σύγκλητο μια τέτοια απραξία; Τί κάθοντ’ οι Συγκλητικοί και δεν νομοθετούνε; Γιατί οι βάρβαροι θα φθάσουν σήμερα και θα φέρουν την Τεχνητή Νοημοσύνη. Τί νόμους πια θα κάμουν οι Συγκλητικοί; Οι βάρβαροι σαν έλθουν θα νομοθετήσουν.

Γιατί οι βάρβαροι θα φθάσουν σήμερα με την τυραννία της νέας εποχής
Γιατί οι βάρβαροι θα φθάσουν σήμερα· κι αυτοί βαριούνται ευφράδειες και δημηγορίες.
Γιατί ν’ αρχίσει μονομιάς αυτή η ανησυχία κι η σύγχυση.
Γιατί αδειάζουν γρήγορα οι δρόμοι κι οι πλατείες, κι όλοι γυρνούν στα σπίτια τους πολύ συλλογισμένοι;

Τι θα γίνει αν δεν ευοδωθούν οι προσδοκίες από την Τεχνητή Νοημοσύνη. Και τι θα γίνει αν δεν έλθει ποτέ;

Κωνσταντίνος Καβάφης: Γιατί νύχτωσε κι οι βάρβαροι δεν ήλθαν; Και μερικοί έφθασαν απ’ τα σύνορα, και είπανε πως βάρβαροι πια δεν υπάρχουν.

Και τώρα τί θα γίνουμε χωρίς βαρβάρους. Οι άνθρωποι αυτοί ήσαν μια κάποια λύσις.

Σχόλια, σημειώσεις

Η ποίηση του Καβάφη χαρακτηρίζεται από στοχασμό, ιστορική συνείδηση και υπαρξιακή ενδοσκόπηση. Είναι βαθιά προσωπική αλλά και διαχρονική, με θεματολογία που περιλαμβάνει: ιστορικότητα, ρεαλισμό, ερωτικό πόθο, απώλεια, νοσταλγία. Χρησιμοποιεί ένα ιδιόμορφο μείγμα καθαρεύουσας και δημοτικής.

Η διαφορά είναι πως η μνήμη του Καβάφη είναι επιλεκτική, συναισθηματικά φορτισμένη. Η AI όμως δεν ξεχνά αλλά ούτε νοσταλγεί.

Ο Καβάφης γράφει για μοναχικά πρόσωπα, ηθικά διλήμματα, υπαρξιακές ανησυχίες. Αν και η AI μπορεί να τα αναπαράγει, δεν τα βιώνει.

Πολλά ποιήματα του Καβάφη είναι εσωτερικοί μονόλογοι, στιγμές αυτοσυνείδησης. Η πρόκληση για την AI είναι αν μπορεί ποτέ να αναπτύξει κάτι αντίστοιχο με "συνείδηση", ή αν απλώς προσομοιώνει τέτοιους διαλόγους.

Η ποίηση του Καβάφη μας καλεί να στοχαστούμε πάνω στο χρόνο, τον εαυτό μας και την ανθρώπινη μοίρα. Η Τεχνητή Νοημοσύνη μπορεί να λειτουργήσει είτε ως εργαλείο κατανόησης και διάδοσης αυτών των σκέψεων, είτε ως καθρέφτης που μας κάνει να αναρωτηθούμε τι ακριβώς σημαίνει να είμαστε άνθρωποι.

Ο Αλγόριθμος θα εμπνευστεί τραγωδίες;
Θα κατανοήσει σε βάθος της Σαπφώς τους στίχους;
Θα νιώσει της Ιλιάδος τους αξεπέραστους στίχους;

Θα συγκινηθεί από το διδακτικό ύφος του Ησιόδου;

Θα συγκλονιστεί με τον Σωκράτη, τον Πλάτωνα και τον Αριστοτέλη;

Κι εσύ που τόσο αγάπησες το παρελθόν,
κι έγραψες ποιήματα για βασιλείς λησμονημένους,
σκέψου: όταν πια όλα θα κρίνονται
από μαθηματικές δομές,
θα υπάρχει χώρος για τον Αντίοχο τον Επιφανή;
ή θα ’ναι κι αυτός απλώς
ένα «λάθος δεδομένο» στον πίνακα;

Ο άνθρωπος γνωρίζει επειδή πονά,
θυμάται επειδή χάνει,
πράττει επειδή είναι θνητός.

Έχει τη σιωπή μεταξύ των λέξεων.
Εκεί όπου το νόημα ανασαίνει.

Η τεχνητή η νοημοσύνη
πλήρης γνώσεων, ευγενικά, παρέχει συμβουλές.
Έχει γνώση αλλά δεν έχει κρίση.
Έχει μνήμη, δεν έχει νόστο.

Κι είπε εντέλει σιγανά:
«Είναι κι αυτό μια πρόοδος.
Μα όχι αυτή που πόθησα.».

Άλλο η πληροφορία·
άλλο η γνώση που σε κάνει
να σωπαίνεις λίγο περισσότερο».

* Στους αγαπημένους: Μαρία Φουντά Παπουλάκου και Γιώργο Παπαουλάκο.