Ο Κρίστοφερ Νόλαν δίνει νέα πνοή στην Οδύσσεια, αναδεικνύοντας τον διαχρονικό Οδυσσέα και τη σχέση του μύθου με το σύγχρονο κοινό.
Κάθε βράδυ, τις τελευταίες μέρες των διακοπών μου, κάθομαι σε ένα σημείο της Λευκάδας που το λένε «Ανάσα του Ζορμπά», με θέα ανάμεσα σε ένα μικρό νησάκι και το υπόλοιπο νησί. Και κάθε βράδυ περνάει από εκεί το ίδιο σκάφος: ένα καράβι με κόκκινο πανί, φτιαγμένο να θυμίζει το πλοίο του Οδυσσέα, γεμάτο Έλληνες και ξένους τουρίστες —πολλά παιδιά ανάμεσά τους— που θέλουν, έστω για μισή ώρα, να μπουν στον ομηρικό κόσμο.
Δεν είναι, φυσικά, το πλοίο που ταξίδεψε ποτέ ο Οδυσσέας. Είναι φτιαγμένο για τουρίστες, όχι για ιστορικούς, και κανείς δεν το περνά για κάτι άλλο. Είναι λοιπόν αυτό κακό; Κάνουμε την ίδια ερώτηση στις ρέπλικες πλοίων Βίκινγκ, που ταξιδεύουν σήμερα στα σκανδιναβικά φιόρδ, ή στις φελούκες που πηγαινοέρχονται στον Νείλο; Αν ένα σκάφος με βαμμένο ξύλο και τουρίστες με αντηλιακό δεν προδίδει τον Όμηρο, γιατί να κρίνουμε με αυστηρότερα κριτήρια μια ταινία του Νόλαν;
Με αυτή τη σκέψη μπήκα στην αίθουσα να δω την «Οδύσσειά» του. Μια εβδομάδα μετά την πρεμιέρα της, εξακολουθεί να κουβαλάει πάνω της κάτι σπάνιο για μια ταινία: το βάρος τριών χιλιάδων χρόνων. Ο πλέον εμβληματικός μύθος —τουλάχιστον του δυτικού κόσμου— μεταφέρεται σε ένα «mega hit ενός έτους», μπροστά σε ένα από τα πιο ακλόνητα θεμέλια του δυτικού πολιτισμού. Δεν ξέρουμε καν με βεβαιότητα αν υπήρξε ποτέ πραγματικά ο Όμηρος· ξέρουμε όμως σίγουρα ότι υπάρχει ο Νόλαν. Αν ο πρώτος υπήρξε, ας πούμε, ο συλλογικός αποτυπωτής μιας παράδοσης, ο δεύτερος, σε χίλια χρόνια, θα είναι απλώς ένας ακόμη μέσα σ' αυτήν. Κι όμως, αν η ταινία «επιζήσει» στον χρόνο, θα είναι σαν ένα ακόμη καρέ σε ένα έπος που δεν έχει σταματήσει ποτέ να ξαναγράφεται.
Πριν βιαστούμε να τον κατηγορήσουμε για αλαζονεία, αξίζει μια πιο τίμια ερώτηση προς τον εαυτό μας. Εμείς οι Έλληνες, που θεωρούμε αυτονόητο πως κατέχουμε τα «πνευματικά δικαιώματα» πάνω σ' αυτό το έργο και διοριζόμαστε μόνοι μας φύλακες της καθαρότητάς του, πότε διαβάσαμε τελευταία φορά την Οδύσσεια στο πρωτότυπο κείμενο; Πότε ανοίξαμε έστω μία ραψωδία σε μετάφραση; Αν είμαστε πάνω από 50, μάλλον στο σχολείο. Ίσως αυτό να λέει κάτι από μόνο του για το ποιος πραγματικά υπερασπίζεται τι.
Η απόσταση που κρατά ο Νόλαν από μια πιστή, «ακαδημαϊκή» μεταφορά δεν είναι —θέλω να πιστεύω— επιδίωξη εντυπωσιασμού. Είναι προσπάθεια να χτιστεί νέο κοινό γύρω από ένα κείμενο που, όσο κι αν το τιμούμε θεωρητικά, έχουμε πάψει προ πολλού να το διαβάζουμε στην πράξη.
Κι έρχεται το ερώτημα για τον ίδιο τον ήρωα. Ο Οδυσσέας δεν ήταν ποτέ τέλειος. Ήταν ακριβώς αυτό, όμως, που τον έκανε ήρωα — και θνητό. Στην αρχαία ελληνική παράδοση ακόμα και οι θεοί κουβαλούσαν ανθρώπινες αδυναμίες· γιατί, λοιπόν, να αρνηθούμε στο ίδιο το έπος τις δικές του; Αν η Οδύσσεια δεν είχε αντιδράσεις, αμφισημίες, ακόμα και λάθη, δεν θα ήταν Οδύσσεια, θα ήταν Ευαγγέλιο.
Αυτό ακριβώς φαίνεται να επιχειρεί η ταινία μέσα από τον Οδυσσέα του Ματ Ντέιμον: έναν άνθρωπο που λειτουργεί σαν εγχειρίδιο επιβίωσης για έναν χαοτικό κόσμο. Ευφυής, σίγουρα. Αντιφατικός; Ναι. Ευάλωτος; Ναι. Καμιά φορά ακόμα και επιπόλαια παρορμητικός. Πάνω απ' όλα, όμως, βαθιά άνθρωπος —κάποιος που νοιάζεται για τους δικούς του, συναγωνιστές, φίλους, οικογένεια. Που σέβεται τους θεούς τις περισσότερες φορές, και όταν αποφασίζει να τους αμφισβητήσει, το κάνει ξανά για χάρη των ανθρώπων, βάζοντας με αυταπάρνηση σε κίνδυνο τη δική του ζωή.
Είναι αυτή η πολυπλοκότητα που τον κάνει να μιλά ακόμα σήμερα: ένας βετεράνος με τύψεις, όπου κάθε πράξη μεταφράζεται σε συναίσθημα —τι νιώθει, πώς αισθάνεται, τι καίει την ψυχή του. Η εξυπνάδα του γλιστράει, σχεδόν φυσικά, στην ενοχή.
Και το «what if» εδώ δεν είναι εντελώς δικό μας εύρημα. Η Οδύσσεια ήταν το έβδομο από τα οκτώ έπη του Τρωικού Κύκλου — τα άλλα έξι έχουν χαθεί. Ένα απ' αυτά, η Τηλεγονία, αφηγούταν ακριβώς αυτό: τα υπόλοιπα χρόνια και τον θάνατο του Οδυσσέα, τον οποίο σκότωσε —χωρίς να τον αναγνωρίσει— ο Τηλέγονος, γιος που είχε αποκτήσει με την Κίρκη και δεν γνώρισε ποτέ. Μια εικοστή πρώτη ραψωδία, δηλαδή, κάποτε υπήρξε πραγματικά. Απλώς δεν έφτασε ποτέ ως εμάς.
Η πραγματική πρόκληση, βέβαια, παραμένει ίδια για κάθε έργο που διεκδικεί θέση δίπλα σε ένα κλασικό διαχρονικό έργο: να μη μείνει ίδιο, αλλά και να μην αλλοιωθεί η ουσία του. Ο Νόλαν το έχει καταφέρει κι άλλες φορές — άλλαξε ελαφρώς τα επιφαινόμενα, φώτισε κάτι διαφορετικό, και το αποτέλεσμα παρέμεινε αναγνωρίσιμο. Αν το πετύχει ξανά με τον Οδυσσέα, αυτή η ταινία δεν θα είναι απλώς μια ακόμη διασκευή, θα είναι μια νέα ραψωδία σε μια ιστορία που δεν έπαψε ποτέ να γράφεται.
17°
