Γιατί το τσιγάρο πρωταγωνιστεί και πάλι στις ταινίες
Η φωτιά δεν άνηκε ποτέ στ’ αλήθεια στον άνθρωπο. Ήταν κλεμμένη. Ο Προμηθέας την άρπαξε από τους θεούς, την προσέφερε στους ανθρώπους και πλήρωσε γι’ αυτό με ένα αιώνιο μαρτύριο, αλυσοδεμένος σε έναν βράχο, με έναν αετό να του τρώει το συκώτι καθημερινά. Κανείς όμως δεν θυμάται τον Προμηθέα για το μαρτύριο, αλλά για την κλοπή. Για την ανυπακοή. Την αντίσταση στο κατεστημένο. Γιατί η φωτιά ήταν δώρο και παράβαση μαζί, δανεικό θείο, που το «κλέψαμε» χωρίς άδεια. Σκεφτείτε το αυτό την επόμενη φορά που θα δείτε κάποιον να ανάβει τσιγάρο. Κρατάει μια μικρή φλόγα, την πιο σύγχρονη εκδοχή εκείνης της κλεμμένης φωτιάς, και την αφήνει να καίει αργά. Δεν είναι τυχαίο που μοιάζει με πράξη ανυπακοής. Είναι. Και κρατήστε αυτή την εικόνα, θα μας χρειαστεί. Φέτος στις Κάννες, ο Σουόν Αρλό ανέβηκε τα σκαλιά με ένα στριφτό τσιγάρο στο στόμα. Φορούσε ένα άψογο σμόκιν και κάπνιζε σαν να μην όφειλε εξήγηση σε κανέναν. Αν το σκεφτεί κανείς, ο Αρλό τήρησε πιστά τον άγραφο κανόνα των Καννών, που λέει ότι οι άντρες έρχονται en smoking (γαλλιστί): με σμόκιν. Απλώς, το πήρε κυριολεκτικά.
Δύο χρόνια πριν, έξω από την αίθουσα των Όσκαρ η παρέα του «Ανατομία ενός εγκλήματος» και του «May December», η Ζιστίν Τριέ, ο Αρλό, η Κίρστεν Ντανστ, ο Τζέσι Πλέμονς κ.ά. είχαν φωτογραφηθεί ενώ κάπνιζαν, την ίδια στιγμή που μέσα μοιράζονταν τα αγαλματίδια. Ένας δημοσιογράφος έγραψε τότε: «Σόρι, αλλά οι πιο cool διάσημοι καπνίζουν». Το τσιγάρο δεν ήταν ποτέ απλώς μια κακή συνήθεια, αλλά μια τελετή για τους λίγους, αυτούς που συνδέονται με κάτι μεγαλύτερο, για τα cool kids.
Γιατί, ας είμαστε ειλικρινείς, αν το σινεμά μάς έπεισε να καπνίζουμε, ο λόγος δεν ήταν η νικοτίνη – κανείς δεν στράφηκε στο κάπνισμα για την ίδια την ουσία βλέποντας μια ταινία. Σε μελέτη που δημοσιεύθηκε πέρυσι στο ακαδημαϊκό περιοδικό κινηματογράφου του Πανεπιστημίου της Βρετανικής Κολομβίας, η ερευνήτρια Νατάλια Μπελ παρατηρεί ότι η γοητεία του τσιγάρου στην οθόνη δεν είναι χημική αλλά τελετουργική: ο ηθοποιός που καπνίζει στο πλάνο εστιάζει στην ανάσα του, παίρνει μια στάση σχεδόν διαλογιστική και αφήνει τον καπνό να βγει αργά. Είναι η ίδια εκείνη κλεμμένη φωτιά που καίει ξανά μπροστά μας. Γι’ αυτό, όσες αντικαπνιστικές εκστρατείες κι αν γίνουν, η εικόνα δεν πεθαίνει.
Ο Μπόγκαρντ, η Μπακόλ, ο Τζέιμς Ντιν, η Ντίτριχ, όλοι τους άναβαν τσιγάρο μπροστά στην κάμερα, με μια αδιαφορία που δεν ήταν τυχαία. Πίσω τους υπήρχε ολόκληρος μηχανισμός: συμφωνίες ανάμεσα στα στούντιο και τις καπνοβιομηχανίες, ηθοποιοί πληρωμένοι να ποζάρουν με μάρκες, σενάρια που συμπεριλάμβαναν το τσιγάρο επειδή κάποιος είχε πληρώσει γι’ αυτό. Ο καπνός, με άλλα λόγια, ήταν χορηγούμενος. Και κάθε φορά που ο Μπόγκαρντ άναβε τσιγάρο σε κάποιο πλάνο, η βιομηχανία ήξερε ότι δεν πουλούσε νικοτίνη. Πουλούσε το δικαίωμα να μοιάζεις σε κάποιον που μπορεί να πει «Here’s looking at you, kid» με τον πιο cool τρόπο.
Όταν κάποτε το σινεμά θέλησε να ξεμπερδέψει μ’ αυτό, το έκανε υποδειγματικά. Το 1999 ο Μάικλ Μαν γύρισε το «The Insider», με τον Ράσελ Κρόου ως στέλεχος καπνοβιομηχανίας, που αποκαλύπτει πως η βιομηχανία ήξερε και έκρυβε, και τον Αλ Πατσίνο ως τον δημοσιογράφο που παλεύει να βγει η αλήθεια στη φόρα. Η πιο δυνατή αντικαπνιστική ταινία που έγινε ποτέ και το πέτυχε σχεδόν χωρίς να ανάψει τσιγάρο.
Κάπου στη μέση αυτής της μεγάλης απόσυρσης, μετά τις εκστρατείες, τους νόμους, τα disclaimers, ήρθε μια στιγμή που, για μένα, τα λέει όλα. Ο Φρανκ και η Κλερ Άντεργουντ του «House of Cards» –το πιο υπολογιστικό ζευγάρι της τηλεόρασης– είχαν μια συνήθεια. Στο τέλος κάθε μέρας, μετά τις ίντριγκες και τα πισώπλατα μαχαιρώματα, κάθονταν δίπλα στο ανοιχτό παράθυρο και μοιράζονταν ένα τσιγάρο. Το μοιράζονταν με τον τρόπο που άλλα ζευγάρια μοιράζονται το κρεβάτι τους. Μάλιστα, υπάρχει μια στιγμή στη δεύτερη σεζόν, όπου ο Φρανκ έχει περάσει στο ηλεκτρονικό τσιγάρο και η Κλερ τού λέει ότι θα ήθελε ένα πραγματικό τσιγάρο. Τότε εκείνος βγάζει ένα που είχε κρυμμένο, εκείνη το ανάβει και παραδέχονται ότι τους είχε λείψει. Δεν μιλάνε όμως για το τσιγάρο. Μιλάνε για την ιεροτελεστία που κατέληξε «παράνομη» και την ελευθερία που πάει μαζί της. Αυτή η σκηνή ήταν ολόκληρη η εποχή της σε μικρογραφία. Το θέλαμε ακόμα το τσιγάρο, μας έλειπε, αλλά το είχαμε κρύψει. Ήταν η εποχή που ακόμα και ο πόθος ζητούσε άδεια.
Τι άλλαξε, λοιπόν; Σχεδόν τα πάντα. Το τσιγάρο ξαναγύρισε στην οθόνη: πάνω από τις μισές κορυφαίες ταινίες του 2024 είχαν σκηνές που οι πρωταγωνιστές κάπνιζαν και στα Όσκαρ η αναλογία έγινε σχεδόν καθολική, από το «Oppenheimer» μέχρι το «Anora» και το «The Brutalist». Και όπως πάντα, ό,τι ανάβει στην οθόνη, αργά ή γρήγορα, ανάβει και στο χέρι. Δεν μιλάμε για επιστροφή στα νούμερα των περασμένων δεκαετιών, αλλά κάτι έχει αρχίσει ν’ αλλάζει. Δεν είναι τυχαίο που τόσοι influencers και διάσημοι –από την Κάιλι Τζένερ μέχρι τη Σαμπρίνα Κάρπεντερ– φωτογραφίζονται με τσιγάρα. Η Ντούα Λίπα, μάλιστα, πόζαρε με τσιγάρο μπροστά σε πινακίδα απαγόρευσης καπνίσματος, με λεζάντα «you gotta know the rules to break them», κάνοντας τη δική της ανταρσία.
Εν μέρει είναι η ίδια νοσταλγία που έφερε πίσω τα βινύλια και τις φωτογραφικές μηχανές με φιλμ. Σε έναν κόσμο ολοένα και πιο ψηφιακό και άυλο, το τσιγάρο είναι κάτι που βαραίνει στα δάχτυλα, μυρίζει, ζεσταίνει, καίει· κάτι σωματικό και αληθινό. Αλλά πιο βαθιά, είναι ακριβώς εκείνη η ανυπακοή της Λίπα. Όσο η Βρετανία ψηφίζει νόμους που απαγορεύουν για πάντα την πώληση καπνού σε όποιον γεννήθηκε μετά το 2009, τόσο το τσιγάρο αποκτά ξανά την αίγλη του απαγορευμένου. Για τον ίδιο λόγο που ο Προμηθέας έκλεψε τη φωτιά και ο Αδάμ έφαγε το μήλο: ό,τι μας απαγορεύεται, το θέλουμε διπλά.
Τίποτα από αυτά, βέβαια, δεν αλλάζει αυτά που πλέον, ευτυχώς, γνωρίζουμε. Η έκθεση σε εικόνες celebrities που καπνίζουν μπορεί να τριπλασιάσει τις πιθανότητες ενός νέου να γίνει καπνιστής. Όταν οι διάσημοι γίνονται, χωρίς να πληρώνονται, ιερείς ενός βωμού που χρηματοδοτείται πάντα από αλλού, χάνεται έδαφος που κερδίστηκε με κόπο δεκαετιών. Γιατί το cool και το επικίνδυνο μοιάζουν περισσότερο απ’ όσο διαφέρουν κι, αν δεν βρεθεί τρόπος να σκοτωθεί η γοητεία του καπνίσματος, ο κύκλος θα επαναλαμβάνεται επ’ άπειρον. Υποψιάζομαι όμως ότι η γοητεία δεν σκοτώνεται. Άλλωστε όλο αυτό δεν ήταν ποτέ για το τσιγάρο. Ήταν πάντα για τη φωτιά και για τον άνθρωπο που τολμά να την κρατήσει ξέροντας ότι καίει.
Κι όμως, ας μην ξεχνιόμαστε. Όση μυθολογία κι αν του φορτώσουμε, όσους Προμηθείς κι αν επικαλεστούμε, το τσιγάρο παραμένει αυτό που ήταν πάντα: μια μπόχα που σκοτώνει. Η φωτιά μπορεί να είναι κλεμμένη από τους θεούς, αλλά ο καπνός της καταλήγει πάντα στα ίδια πνευμόνια. Και το χρήμα πάντα στις ίδιες τσέπες.
Μια συζήτηση για το «Αλλού ο δρόμος», την πρώτη μεγάλου μήκους ταινία της, την τέχνη ως ανάγκη, τη φωτογραφία, την ανθεκτικότητα και εκείνο το «αλλού» που εξακολουθούμε να αναζητούμε.
Η νευρώδης σκηνοθεσία, η μείξη μαύρης κωμωδίας-ψυχολογικού θρίλερ και η παρουσία πρωτοκλασάτων ερμηνευτών χαρακτηρίζουν την πρώτη αγγλόφωνη δημιουργία του Ρομέν Γαβρά
Ο Άαρον Σόρκιν επιστρέφει στο Facebook δεκαέξι χρόνια μετά με μια αξιοπρεπή μεν ταινία, που δεν καταφέρνει όμως να ξεφύγει από τη μεγαλειώδη σκιά του προκατόχου της
13°
