Η «Τελευταία πνοή» του Κώστα Γαβρά: Μια πνοή αλήθειας και στοχασμού στη Σίφνο

Καλεσμένος του Bring Your Chair – Cozy Festival, ο μεγάλος δημιουργός Κώστας Γαβράς ήταν το πρόσωπο που όλοι ανυπομονούσαμε να συναντήσουμε. Παρότι προσωπικοί λόγοι τον κράτησαν μακριά, βρέθηκε κοντά μας, μέσω βιντεοκλήσης, απευθύνοντας έναν θερμό χαιρετισμό και μιλώντας για την ταινία του «Τελευταία πνοή», που άνοιξε έναν φωτεινό διάλογο για τη ζωή, τον θάνατο και την αξιοπρέπεια.

Όπως τον ακούσαμε να λέει, αφορμή για αυτήν υπήρξε το ομώνυμο βιβλίο των Ρεζίς Ντεμπρέ και Κλοντ Γκρανζ και η προσωπική του ανάγκη, άμεσα συνδεδεμένη με την ηλικία του, να προσεγγίσει με ειλικρίνεια το μυστήριο του τέλους της ζωής.

Η «Τελευταία Πνοή» του Κώστα Γαβρά

Παρά τις αντιρρήσεις φίλων και συνεργατών για το «δύσκολο» θέμα, που η κοινωνία αποφεύγει να συζητά, ο Γαβράς τόλμησε να μιλήσει γι’ αυτό στην κινηματογραφική γλώσσα, γιατί, όπως λέει, είναι κάτι που αφορά όλους μας, είναι η κοινή ανθρώπινη μοίρα.

Μπορεί ο τίτλος και μόνο της ταινίας να μην ακούγεται ελκυστικός –και μάλιστα εν μέσω κατακαλόκαιρου, σε ένα νησί–, κι όμως η εμπειρία της προβολής στο επετειακό Bring Your Chair – Cozy Festival απέδειξε ακριβώς το αντίθετο.

Όλοι όσοι την παρακολουθήσαμε φύγαμε με τις καλύτερες εντυπώσεις για την ποιότητά της, για το εξαιρετικό καστ ηθοποιών και ταυτόχρονα συγκινημένοι, προβληματισμένοι αλλά και με μία αίσθηση ελπίδας και γαλήνης.

Η ταινία είναι ουσιαστικά ένας φιλοσοφικός διάλογος ανάμεσα στον Ογκιστέν, γιατρό και επικεφαλής μονάδας παρηγορητικής φροντίδας, και τον Φαμπρίς, έναν συγγραφέα που βρίσκεται αντιμέτωπος με μια πιθανή διάγνωση καρκίνου. Οι δυο τους αναπτύσσουν φιλία και ο Φαμπρίς ακολουθεί τον γιατρό στις ιατρικές επισκέψεις στη μονάδα, όπου του δίνεται η ευκαιρία να συζητήσει με ασθενείς στο τελικό στάδιο της ασθένειας. Ακούει τις αγωνίες και τους φόβους τους, εκπλήσσεται από τον τρόπο που κάποιοι τις αντιμετωπίζουν και αρχίζει σταδιακά –όσο είναι δυνατόν– να εξοικειώνεται με τη δική του θνητότητα.

Μέσα από τις ιστορίες των ασθενών, που παρουσιάζονται σε μικρές βινιέτες, αναδύονται ερωτήματα γύρω από τον τρόπο που αντιμετωπίζουμε το τέλος μας ή την απώλεια ενός αγαπημένου: πώς μπορούμε να προετοιμαστούμε, πώς να αποδεχθούμε και, το πιο σημαντικό, πώς να φύγουμε με αξιοπρέπεια, αφήνοντας πίσω μας αγάπη και γαλήνη. «Φιλοσοφώ σημαίνει να μαθαίνω να πεθαίνω», έλεγε ο Σωκράτης.

Παράλληλα θίγονται και αναδεικνύονται ευρύτερα κοινωνικά, ηθικά και πολιτικά ζητήματα, αλλά και ταμπού: το αναφαίρετο δικαίωμα του ανθρώπου στον τρόπο που θα ολοκληρωθεί η ζωή του, η επιθυμία του να φύγει όρθιος και με αξιοπρέπεια· οι κυκλοθυμικές, ανθρώπινες αντιδράσεις μπροστά στο αναπόφευκτο τέλος· η ανάγκη για δομές που θα προσφέρουν ποιοτική φροντίδα σε ανθρώπους στο τελικό στάδιο, ανακουφίζοντάς τους από τον πόνο, την αγωνία ή την εγκατάλειψη, ενώ παράλληλα θα ενθαρρύνουν την αποδοχή του τέλους με τρόπο αξιοπρεπή και συνειδητό.

Η «Τελευταία πνοή» χαρακτηρίζεται από μια «ελαφριά βαρύτητα»: το βαρύ θέμα προσεγγίζεται με ευαισθησία, τρυφερότητα, απλότητα και ειλικρίνεια, χωρίς μελοδραματισμούς και υπερβολές, με μια υποδόρια δόση χιούμορ, που ελαφρύνει την ατμόσφαιρα.

Ο θεατής δεν βγαίνει συντετριμμένος, αλλά πιο συνειδητοποιημένος. Συγκινείται με τον αποχαιρετισμό ενός ζευγαριού που έζησε μαζί μια κοινή ζωή γεμάτη ευτυχία, εμπνέεται από τα λόγια της γυναίκας που, γνωρίζοντας ότι το τέλος πλησιάζει, λέει στον γιατρό: «Για μένα κάθε μέρα είναι μια κερδισμένη μέρα», κατανοεί τις κυκλοθυμικές συμπεριφορές που γεννά η απελπισία του αναπόφευκτου, παρασύρεται από τον ρυθμό του τραγουδιού «Δύο σαλιγκάρια ξεκινούν για την κηδεία ενός νεκρού φύλλου», με το οποίο οικογένεια και φίλοι αποχαιρέτησαν μια τσιγγάνα-αρχόντισσα, χαμογελά με τον ιδιαίτερο τρόπο που μια παρέα είπε το δικό της αντίο στον μηχανόβιο φίλο της, συμμερίζεται την επιθυμία μιας γυναίκας να υπογράψει και να φύγει από το νοσοκομείο για να περάσει τις τελευταίες της μέρες στο σπίτι της, απολαμβάνοντας στρείδια και ένα ποτήρι λευκό κρασί.

Όταν έπεσαν οι τίτλοι τέλους, κανείς δεν σηκώθηκε αμέσως από τη θέση του. Για λίγα λεπτά επικράτησε απόλυτη σιωπή· όλοι έμοιαζαν να προσπαθούν να αφομοιώσουν τα συναισθήματα που γεννήθηκαν. Κάποιοι ήταν δακρυσμένοι, κάποιοι χαμογελούσαν, όλοι όμως έφυγαν πιο πλούσιοι σε σκέψη και συναίσθημα.

Ίσως, όπως εύστοχα παρατήρησε ένας θεατής, αν βλέπαμε αυτή την ταινία πριν από τριάντα χρόνια, να μην μας έλεγε και πολλά. Τώρα όμως, μας άγγιξε βαθιά, γιατί μας έφερε αντιμέτωπους με τους φόβους μας, αλλά ταυτόχρονα μας πρόσφερε ελπίδα, ανθρωπιά και μια υπενθύμιση: η ζωή έχει αξία ως το τελευταίο της δευτερόλεπτο.