Ο «αρχαϊκός μοντερνισμός» του Fabrizio Loschi

Η συνάντησή μου με τον Fabrizio Loschi ήταν απρόσμενη —και, κατά έναν τρόπο, μαγική. Πρόκειται για μια ξεχωριστή περίπτωση καλλιτέχνη, με μια ιδιαίτερα σημαντική πορεία στην Ιταλία, ο οποίος προσεγγίζει τη δημιουργία με μια σπάνια καθαρότητα πρόθεσης. Θα τολμήσω να πω πως βλέπει την τέχνη μέσα από ένα ελληνικό βλέμμα: στα ζωγραφικά και γλυπτικά του έργα μοιάζει να κατοικεί η κυκλαδική λιτότητα και, μαζί της, μια βαθιά μεσογειακή αίσθηση του μέτρου και της ύλης.

Για τον Loschi, η αρχαία Ελλάδα δεν λειτουργεί ως αισθητικό λεξιλόγιο ούτε ως πολιτισμικό άλλοθι, αλλά ως τρόπος πρόσληψης—ως μέθοδος, συνέπεια και στάση απέναντι στη μορφή. Τα έργα του δεν αναπαράγουν το αρχαίο• το επανενεργοποιούν, μεταφέροντάς το από την αναφορά στη δομή στο υλικό ενός διαρκούς παρόντος.

Σε μια εποχή υπερπαραγωγής εικόνων και γρήγορης κατανάλωσης νοήματος, η πρακτική του Loschi μοιάζει σχεδόν ανυπάκουη. Η επιλογή του μοναδικού έργου, η αργή διαδικασία, η αφοσίωση στη μορφή ως ηθική απόφαση και όχι ως στυλ, συγκροτούν αυτό που θα αποκαλούσα «αρχαϊκό μοντερνισμό»: μια τέχνη που δεν αναζητά το καινούργιο ως εντύπωση, αλλά το διαρκές ως αναγκαιότητα —αρχέγονη και αιώνια.

Η συζήτηση που ακολουθεί δεν επιχειρεί να «εξηγήσει» το έργο του Fabrizio Loschi. Αντίθετα, επιδιώκει να σταθεί δίπλα του και, ταυτόχρονα, να συστήσει στο ελληνικό κοινό έναν καλλιτέχνη με διακριτή γλώσσα και σπουδαία συμβολή στον ιταλικό πολιτισμό. Παρακάτω παρουσιάζονται για πρώτη φορά έργα του από ιδιωτικές συλλογές και σελίδες από τα προσωπικά του ημερολόγια.

Fabrizio Loschi: Συνέντευξη του Ιταλού καλλιτέχνη

—Για όσους σας γνωρίζουν πρώτη φορά στην Ελλάδα: πώς θα συστηνόσασταν ο ίδιος και ποια θεωρείτε τα καθοριστικά σημεία στη μέχρι τώρα πορεία σας ως καλλιτέχνης;

Το πρώτο που θα έλεγα, για να γίνει αμέσως ξεκάθαρο, είναι ότι εκτός από Ευρωπαίος και Ιταλός, είμαι ένας άνθρωπος της Μεσογείου. Η Μεσόγειος αποτελεί την ίδια την αφετηρία του τρόπου με τον οποίο υπάρχω και σκέφτομαι· το να ζω, να ταξιδεύω και να εργάζομαι μέσα σε αυτό το αρθρωμένο και πολυφωνικό σύστημα μού επέτρεψε να αναγνωρίσω τις απαρχές του «αισθήματός» μου.

Ήμουν πάντοτε ένα κοντό, παχουλό και πολύ ντροπαλό παιδί. Στα τέσσερά μου προσπάθησα να το σκάσω από το σπίτι· κατάλαβα αμέσως ότι το πλάνο μου ήταν σωστό, αλλά ο χρόνος δεν ήταν ακόμη ώριμος. Για δέκα χρόνια κατέφυγα μέσα στον εαυτό μου, παρέα με τα αγαπημένα μου παιχνίδια: το σχέδιο, τα τουβλάκια Lego και τα μουσικά παραμύθια. Η Τέχνη, η Αρχιτεκτονική και η Μουσική με συνόδευαν πάντα. Ολόκληρη η δεκαετία του 1980 ήταν μια εξερεύνηση και μια αναζήτηση του κόσμου γύρω μου. Καθοριστική, χρόνια πριν από την εκ νέου ανακάλυψή του, υπήρξε η συνάντησή μου με τον Φουτουρισμό και τις συνέπειές του. Ακόμη και σήμερα λέω ότι το «οπτικό μου γυμναστήριο» βρίσκεται μέσα στα πρώτα σαράντα χρόνια του ιταλικού 20ού αιώνα. Η αγάπη μου για τις τεχνικές της τυπογραφίας (είμαι ένας αναλογικός άνθρωπος του 20ού αιώνα) μού επέτρεψε να αναπτύξω, αφενός, ένα γούστο για τη σύνθεση και, αφετέρου, να ξεκινήσω εκείνη την επιλογή συμβόλων και θεμάτων –σε αργή, συνεχή εξέλιξη– που χρησιμοποιώ ακόμη σήμερα και που αποτελεί τον πυρήνα της οπτικής μου γλώσσας.

Το καλοκαίρι του 2000 ήμουν φιλοξενούμενος φίλων στο Αγκίστρι, αλλά πέρασα περισσότερο χρόνο σε καΐκια πηγαίνοντας στην Αθήνα και την Αίγινα παρά στην παραλία. Στο Αρχαιολογικό Μουσείο της Αθήνας συνάντησα «το Κυκλαδικό» και, για πρώτη φορά, έκλαψα δημόσια. Σε όσους με ρώτησαν γιατί κλαίω, απάντησα: βρήκα τον δρόμο για το σπίτι. Η κυκλαδική γλυπτική και οι τοιχογραφίες στις ελληνορθόδοξες εκκλησίες παραμένουν, μέχρι σήμερα, τα μεγάλα δώρα εκείνων των διακοπών που μετατράπηκαν σε ταξίδι. Στην Ελλάδα κατάλαβα ότι θα είμαι πάντα ταξιδιώτης και ποτέ τουρίστας. Λίγο αργότερα, θα συναντούσα και τη νουραγική γλυπτική της Σαρδηνίας, μέσα σε ακόμη περισσότερα δάκρυα χαράς και τη συνηθισμένη ευγνωμοσύνη όποιου έχει επίγνωση αυτού που λαμβάνει.

—Ποια είναι η εσωτερική αναγκαιότητα που σας οδηγεί να δημιουργήσετε;

Ο καλλιτέχνης είναι αιώνια ανικανοποίητος, και το να φτιάχνει τέχνη είναι το καλύτερο κομμάτι αυτού του ανεκπλήρωτου. Αφού, βαθιά μέσα μας, κανείς δεν αγαπά αρκετά τον εαυτό του ώστε να είναι αυτάρκης, και όλοι χρειαζόμαστε έναν μάρτυρα της ύπαρξής μας, φτιάχνω τέχνη. Γιατί τα έργα μου είναι μάρτυρες για μένα· φέρνουν στην επιφάνεια όλα όσα έχω βρει στα ακίνητα ταξίδια μου. Είναι ορόσημα μιας διαδρομής εν μέρει διανυμένης και εν μέρει ακόμη απολύτως άγνωστης. Τα έργα μου μαρτυρούν το πείσμα με το οποίο αντιμετωπίζω την ύλη της τέχνης. Τα έργα μου, ακριβώς όπως κι εγώ, κοιτούν γύρω τους εξερευνώντας τον χώρο, αλλά είναι πιο κομψά και γερνούν καλύτερα.
Μέσα από τα έργα μου προσπαθώ να σώσω τον εαυτό μου, γιατί στη μοναξιά, κάποιες φορές, κοιταζόμαστε στον καθρέφτη και, γυμνοί, προσπαθούμε να καταλάβουμε τι είδε ο Θεός σε εμάς.

—Πότε αποφασίζετε για ένα έργο σας ότι θα γίνει γλυπτό και όχι ζωγραφικό; Τι είναι για εσάς αυτό που δεν “χωρά” στο επίπεδο και απαιτεί όγκο;

Ποτέ δεν βιώνω έναν απολύτως καθορισμένο διαχωρισμό ανάμεσα στη δεύτερη και την τρίτη διάσταση. Κάποιες φορές ξεκινώ ένα σχέδιο αλλά καταλήγω να φτιάχνω ένα γλυπτό, επειδή έχω περιέργεια να δω πώς θα μπορούσε αυτό το θέμα να «ζήσει» στον χώρο. Άλλοτε, είναι τα γλυπτά που νιώθουν την ανάγκη για περαιτέρω διερεύνηση μέσω του σχεδίου. Το ίχνος, ως τέτοιο, λειτουργεί ως γέφυρα ανάμεσα σε αυτές τις δύο διαφορετικές μορφές έκφρασης. Η πράξη τού να σχεδιάζεις ή να χαράζεις πάνω στην ύλη είναι πάντα ένα σημάδι της βούλησης για δράση.
Σε κάθε περίπτωση, συχνά είναι το ίδιο το έργο που, κάποια στιγμή, σε πιάνει από το χέρι και αποφασίζει μέσα από ποιο μέσο θα πάρει μορφή. Ζω κάθε έργο σαν να είναι μια ιστορία. Κάθε ιστορία χρειάζεται μια γραμματική. Κάθε γραμματική αποτελείται από λέξεις, οι οποίες με τη σειρά τους αποτελούνται από χαρακτήρες. Όταν έχω την ιστορία, αποφασίζω σε ποια μορφή θα την αφήσω να ζήσει. Υπάρχουν, έπειτα, θέματα που απαιτούν αυστηρά μια εμπειρία 360 μοιρών, και αυτά είναι προορισμένα να γίνουν γλυπτά.

—Βλέπετε τα γλυπτά και τα ζωγραφικά σας έργα ως δύο διακριτές γλώσσες ή ως δύο καταστάσεις της ίδιας ενιαίας πρακτικής; Επειδή, πέρα από εικαστικός, αρθρώνετε και ισχυρό θεωρητικό λόγο μέσα από τη γραφή σας, πώς θεωρείτε ότι συνυφαίνονται η γραφή και η ποίηση με το εικαστικό σας έργο;

Ζω μέσα σε ένα ισόπλευρο τρίγωνο, μια μορφή τόσο απλή όσο και αμετάβλητη, που αποτελείται από: Γραφή – Ίχνος – Ύλη. Γράφω πολύ, κρατώντας σημειώσεις για να στερεώνω γρήγορα έννοιες, σκέψεις και συνειρμούς που αλλιώς θα μου ξέφευγαν· μέσα από ό,τι γράφω, συγκροτώ μια προσωπική μνημονική βάση. Πρόκειται για σημειώσεις που μπορεί να είναι χρήσιμες στα προκαταρκτικά στάδια ενός οπτικού έργου, αλλά μπορούν να εξελιχθούν σε κανονικά κείμενα που χρησιμοποιούνται στο ηχητικό πρότζεκτ που έχω, Black Bocciofila Combo, ή σε άλλες μορφές πεζογραφίας. Από αυτές τις γραπτές λέξεις γεννιούνται συχνά σχέδια και ιχνογραφίες, που συγχωνεύονται τόσο με νέους συνειρμούς όσο και με παλαιά, εδραιωμένα στοιχεία.

Άλλοτε, ενώ δουλεύω πάνω σε ένα γλυπτό, σταματώ και το παρατηρώ υπό ένα νέο φως –ένα φως που εκείνη τη στιγμή μου φαίνεται ιδιαίτερα όμορφο– και το αποτυπώνω με ένα σχέδιο. Αυτό το σχέδιο μπορεί να με βοηθήσει να ορίσω καλύτερα την ύλη που επεξεργάζομαι, αλλά και να γεννήσει νέα θέματα. Η ύλη, πλέον ζωντανή, εκδηλώνεται στον χώρο ζητώντας προσοχή, και εγώ την ακούω.
Υπάρχουν, όμως, και γλυπτά που γεννιούνται γρήγορα, σαν να ήταν παιδιά μιας επείγουσας ανάγκης που δεν είχα ακόμη διαισθανθεί. Είναι θέματα που μπορεί να χρειάστηκαν μήνες ή χρόνια για να εκδηλωθούν· φέρνουν τα πάντα στην επιφάνεια ξαφνικά, και τότε γίνεται αναγκαίο για μένα να σταματήσω και να γράψω την ιστορία τους. Είμαι μάρτυρας των έργων μου, όπως ακριβώς είναι εκείνα μάρτυρες της ύπαρξής μου και του αισθήματός μου. Το να δουλεύω πάνω στο ίχνος, την ύλη και τη γραφή είναι μία ενιαία, αδιαίρετη πρακτική, μέσα από την οποία προσπαθώ να ορίσω τη σχέση μου με το Απόλυτο, την οποία στοχάζομαι καθημερινά.

—Έχετε εκφράσει επιφυλάξεις για τον όρο «σύγχρονη τέχνη». Εγώ στην προσπάθεια να περιγράψω τη στάση και τη μέθοδό σας, προτείνω τον όρο «αρχαϊκός μοντερνισμός». Τι είναι αυτό που κάνει, κατά τη γνώμη σας, το «μοντέρνο» πιο ακριβές από το «σύγχρονο» ως περιγραφή της δουλειάς σας;

Επαναλαμβάνω αυτή τη φράση εδώ και χρόνια: «Πάντα είχα τη φιλοδοξία να είμαι Μοντέρνος καλλιτέχνης· ποτέ δεν με ενδιέφερε να είμαι σύγχρονος». Αυτό δεν είναι ένα μανιφέστο αφηρημένων προθέσεων, ούτε μια φθηνή πρόκληση· είναι απλώς η κατάσταση των πραγμάτων. Για μένα, όλη η τέχνη –όταν μιλάμε για αληθινή Τέχνη και όχι απλώς για τη φήμη και την αγορά– είναι οριζόντια. Είναι χωρίς χρονικές διακρίσεις, χωρίς κεφάλαια, ένας ενιαίος πλατύς ορίζοντας από τον οποίο αναδύονται οι μεγάλοι δάσκαλοι και τα θεμελιώδη έργα. Στον κόσμο μου, ο Μπρανκούζι συνομιλεί κάθε μέρα με την κυκλαδική γλυπτική, ενώ ο Τζιότο και ο Σιρόνι συζητούν τη σημασία του ίχνους. Ο Τσάντγουικ και ο Αρνόλντι ακούν τις αφηγήσεις των αρχαίων Σαρδηνίων· τα Μοάι και ο Νιβόλα συναντούν σήμερα τη μεσαιωνική γλυπτική ανάμεσα στην προκολομβιανή τέχνη και τις σιωπές του Ρόθκο.

Παρατηρώντας αυτό το πανόραμα γιγάντων, η φυσική μου κλίση προς την αρχαϊκή παραστατικότητα εστίασε στην ανάγκη να ενώσω τη μέγιστη αισθητική σύνθεση με τη μεγαλύτερη επικλητική δύναμη. Γιατί η μεγάλη τέχνη δεν εξαντλείται στον χρόνο μέσα στον οποίο παράχθηκε· αντίθετα, ενώ αποτελεί μάρτυρά του, αυξάνει τη δύναμή της και την ιστορικοπολιτισμική της εμβέλεια μέσα από το πέρασμα του χρόνου. Επομένως, Μοντέρνο είναι αυτό που διασχίζει τον χρόνο αλώβητο, ενώ σύγχρονο είναι αυτό που αναπαριστά τον χρόνο που το γεννά. Στην καλλιτεχνική μου έρευνα συγκρούστηκα πάντοτε με μόδες και ιδεολογικές επιλογές, γιατί δεν είμαι καταγραφέας της επικαιρότητας, ούτε στυλίστας, αλλά ποιητής.

—Βλέποντας τη στιβαρότητα και αφαιρετικότητα των μορφών σας, αισθάνομαι ότι σε αυτές κατοικεί μια ενέργεια αρχέγονη και πρωτόγονη. Αν υπάρχει ένα στοιχείο που παραμένει αιώνιο στα έργα σας και αποτελεί τη ψυχή τους, ποιο είναι αυτό και γιατί;

Ξεκινώντας από τις σπηλαιογραφίες της Αλταμίρα και του Λασκώ, η ανθρωπότητα έδειξε πάντα μια επιθυμία να βρει τη θέση της στον κόσμο, ακολουθώντας μια επίπονη πορεία χειρωνακτικών πρακτικών και τεχνικών, με στόχο να διαφυλάξει τη μνήμη της ύπαρξής της. «Εγχειρίδια επιβίωσης» και «Προσευχές επιβίωσης» είναι τα δύο μεγάλα θέματα μέσα στα οποία, κατά τη γνώμη μου, διαιρούνται οι αφηγήσεις που μας έχουν πλέξει όλους μαζί από την αυγή του κόσμου.

Διάλεξα να με διαλέξει, και κοιτάζοντας πίσω σε όλο το έργο μου, μπορώ να πω ότι πάντοτε εστίασα στο θέμα του Ιερού. Ο όρος Ιερό δεν πρέπει να συγχέεται με το θρησκευτικό, αλλά να νοείται ως μια εσωτερική αναγκαιότητα να δοθεί φωνή σε μια πνευματική θέαση της ζωής. Οι προσπάθειές μου να ενώσω μια επικλητική αφήγηση και μια κατακόρυφη ένταση μέσα στη σιωπή είναι πιθανότατα η κοινή μήτρα αυτών των πρώτων σαράντα χρόνων δουλειάς.

—Πώς εμπνέεστε και τι αντλείτε από την αρχαία ελληνική παράδοση;

Δεν αναζητώ ποτέ έμπνευση· αναπνέω, και μερικές φορές τα πράγματα συμβαίνουν. Σίγουρα, το διάβασμα και η μελέτη αποτελεί μεγάλη βοήθεια. Το ελληνικό θέατρο και η λογοτεχνία δίδαξαν σε μένα και σε ολόκληρο τον δυτικό κόσμο τον αδιάκοπο διάλογο ανάμεσα στον άνθρωπο και το Θείο. Ο πόλεμος, η προσευχή, η ειρωνεία και η ατυχία συγχωνεύονται σε ένα φαντασιακό που ο Οδυσσέας συνθέτει τέλεια, καθιστώντας τον μία από τις πιο επαναλαμβανόμενες μορφές στην ιστορία των τεχνών.

Αν και όλοι είμαστε σαν τον Οδυσσέα, δεν έχουμε όλοι μια Ιθάκη για να επιστρέψουμε· όταν δεν έχεις έναν ακριβή προορισμό και είσαι χαμένος, γίνεσαι το ίδιο το ταξίδι. Το ταξίδι, στην πιο πλατιά και αφηρημένη του έννοια, είναι ένα από τα νήματα που με καθοδηγούν. Το δικό μου ταξίδι είναι εσωτερικό, προς τα «βάθη της καρδιάς»· ένα ακίνητο και πολύ επικίνδυνο ταξίδι, από το οποίο ποτέ δεν ξέρω τι θα φέρω πίσω. Δεν μπορώ να κάνω τίποτε άλλο παρά να αφηγούμαι αυτό το ταξίδι χρησιμοποιώντας ό,τι χρειάζομαι: όπως τις πιο μαύρες σκιές που αφήνει το φως της Ελλάδας πάνω στην πέτρα, εμφανιζόμενες σαν χαραγμένες από το δάχτυλο ενός θεού· ή, όπως έκανα πρόσφατα, κλέβοντας ένα φτερωτό άλογο για να το θυσιάσω στον βωμό της ποίησης.

Κατά την επίσκεψή μου στον ναό της Αφαίας στην Αίγινα, βρήκα ένα επίγραμμα που αποδίδεται στον Πλάτωνα (και θεωρείται ότι γράφτηκε για τα εγκαίνια του ναού), το οποίο έλεγε: «Εφόσον ο Θεός είναι κάτι υπερβολικά αφηρημένο και μακρινό για εσάς, επινοήσαμε τους Θεούς». Τον εμπιστεύτηκα.

—Κατά τη γνώμη μου στην αρχαία Ελλάδα έγινε η πρώτη προσπάθεια να βρεθεί «το Ένα», η ιδανική ολότητα, πίσω από την πολλαπλότητα. Αυτή ακριβώς η ανάγκη γέννησε τη φιλοσοφία. Στη δική σας πρακτική –ανάμεσα στη γλυπτική, τη ζωγραφική και τη γραφή– ποιο είναι το «Ένα» που κυνηγάτε σε κάθε έργο: η ενότητα της μορφής, μια ενότητα εμπειρίας, ή μια ενότητα νοήματος; Και πώς καταλαβαίνετε ότι την έχετε πλησιάσει;

Η Μορφή, η Ενότητα, η Εμπειρία και το Νόημα, μαζί με τις πολλαπλές εκβλαστήσεις των Σημαινόντων, είναι στοιχεία μιας αδιάσπαστης διαστρωμάτωσης, σαν να παρατηρεί κανείς έναν πυρήνα γεώτρησης από ένα φαινομενικά ομοιόμορφο έδαφος.
Δεν κυνηγώ ένα αποτέλεσμα· δεσμεύομαι να το αναγνωρίσω όταν το δω. Έχω τη συνήθεια να απομακρύνομαι από κάθε ολοκληρωμένο έργο· το παρατηρώ προσεκτικά μόνο αφού έχω αποκοπεί από αυτό, αφού έχω ξεκουράσει τα χέρια, τα μάτια και την καρδιά μου. Ύστερα από ένα μεταβλητό χρονικό διάστημα επιστρέφω στο στούντιο για να το κοιτάξω με καθαρό βλέμμα, σαν να μην το είχα φτιάξει εγώ, σαν να ήταν έργο κάποιου άλλου. Αυτό μου επιτρέπει να χρησιμοποιώ την ίδια κριτική ανάλυση απέναντι στον εαυτό μου που θα αφιέρωνα στην παρατήρηση οποιουδήποτε άλλου έργου τέχνης.

Σε συνάρτηση με αυτή την «Ενότητα», που διαρκώς αναζητείται, η κριτική μου γίνεται σκληρή· γιατί υπάρχουν λάθη που διορθώνονται, αλλά άλλα καταστρέφονται· και αυτός ο κανόνας ισχύει για κάθε μορφή της έκφρασής μου. Όταν ένα έργο περιέχει όλα αυτά τα στοιχεία, μπορεί να θεωρηθεί έργο τέχνης, άξιο να αγαπηθεί και να υπερασπιστεί.

—Αν έπρεπε να μείνει στον θεατή μία και μόνο φράση μετά την επαφή με τα έργα σας–όχι ως μήνυμα, αλλά ως εσωτερικό ίχνος– ποια θα θέλατε να είναι;

«Μόνος, επέστρεψα με ό,τι βρήκα».