Γιαννούλης Χαλεπάς στο Τελλόγλειο στη Θεσσαλονίκη

Η ζωή του μυθιστορηματική σμιλεύτηκε από τον πόνο και την απομόνωση που του κλήρωσε η ψυχική ασθένεια, σε μια εποχή και ένα περιβάλλον που δεν μπορούσαν να την διαχειριστούν. Η τέχνη του γεμάτη σφρίγος, αποδείχθηκε αναπάντεχα ώριμη από την νεοκλασική έκφραση της νιότης του κιόλας και τολμηρή στα γυμνάσματα της ωριμότητάς του. Δύσκολο να προσπεράσεις ραντεβού που φέρει το όνομά του Γιαννούλη Χαλεπά (1851-1938), πόσο μάλλον όταν μιλάμε για μια μεγάλη έκθεση που διατρέχει όλη του την πορεία και μας υπόσχεται συναντήσεις με περισσότερα από 150 έργα, ορισμένα από τα οποία δεν έχουν εκτεθεί ξανά.

Δεκαπέντε χρόνια μετά το αφιέρωμα στο έργο του στην Εθνική Πινακοθήκη στην Αθήνα, η έκθεση με τίτλο «Γιανούλης Χαλεπάς: ΔΟΥΝΑΙ και ΛΑΒΕΙΝ» στο Τελλόγλειο Ίδρυμα Τεχνών Α.Π.Θ., σε συμπαραγωγή με το Onassis Culture, εγκαινιάζεται στις 18 Φεβρουαρίου και είναι μια καλή αφορμή για να φτιάξουμε βαλίτσα για τη Θεσσαλονίκη.

Αφετηρία της είναι η πρόσφατη απόκτηση ενός μεγάλου συνόλου γλυπτών και σχεδίων από το Ίδρυμα Ωνάση. Πρόκειται για έργα που ανήκαν στα ανίψια του καλλιτέχνη Ειρήνη και Βασίλειο Χαλεπά, οι οποίοι τον Αύγουστο του 1930 τον έφεραν από την Τήνο στην Αθήνα, όπου δημιούργησε περισσότερα από 40 έργα και πάρα πολλά σχέδια στα τελευταία οκτώ χρόνια της ζωής του (πέθανε στις 15 Σεπτεμβρίου 1938). Μια συλλογή με ιδιαίτερη αξία, μια και διέσωσε σημαντικές δημιουργίες της πρώτης (1870-1878), της δεύτερης (1918-1930) και, κυρίως, της τρίτης (1930-1938) περιόδου της καλλιτεχνικής του παραγωγής.

Γιαννούλης Χαλεπάς: η εξέλιξη του έργου του

«Ανασκαλεύουμε όλο του το έργο προκειμένου να δούμε την εξέλιξη της τέχνης του ανά περίοδο πάνω στα θέματα που πραγματεύεται σταθερά», μου λέει η γενική διευθύντρια του Τελλογλείου και επιμελήτρια της έκθεσης Αλεξάνδρα Γουλάκη-Βουτυρά. Οι Μήδειες, ο Σάτυρος και ο Έρωτας, το παραμύθι της Πεντάμορφης, ο Ερμής, η Αφροδίτη, πορτρέτα και θέματα με τύπους της καθημερινής ζωής, αλλά και θρησκευτικές σκηνές συγκροτούν την θεματική διαδρομή στην έκθεση που θα επιδιώξει μεταξύ άλλων, να αναδείξει πώς με την άφιξή του στην Αθήνα ο Τήνιος γλύπτης εξελίσσει τα αρχαία πρότυπα με τις πλαστικές λύσεις που δίνει αλλά και αναπάντεχες εκπλήξεις που έκρυβαν τα γλυπτά του. Χαρακτηριστική είναι η περίπτωση του πήλινου Εκατόγχειρα που, σπάζοντας στον σεισμό του 1981 στην Αθήνα, αποκάλυψε στα σπλάχνα του μια άλλη μικρή κεφαλή.

Έμφαση δίνεται στα πρώιμα έργα του, ιδίως αυτά που δεν είναι ευρύτερα γνωστά, όπως τα δύο ταφικά μνημεία που σώζονται στο νεκροταφείο Μπέλου στο Βουκουρέστι. Σημαντικά για το επιμελητικό αφήγημα θα σταθούν, όμως, και τα σχέδια του καλλιτέχνη και τα λογιστικά κατάστιχα της επιχείρησης μαρμαρογλυπτικής του πατέρα του που παρουσιάζονται για πρώτη φορά στο κοινό όλα μαζί, με αναφορές και συνδέσεις -όπου υπάρχουν- με έργα της έκθεσης και όχι μόνο. Μέσα από αυτά μαθαίνουμε για τη σχέση του Γιαννούλη με την πατρική επιχείρηση, όπου εργάστηκε ως νέος πριν εκδηλωθεί η ψυχική ασθένεια που οδήγησε στον 12ετή εγκλεισμό του στο Ψυχιατρείο της Κέρκυρας και σε δεκαετίες καλλιτεχνικής σιγής, για τη συνεργασία του με άλλους γλύπτες (π.χ. με τον Δημήτριο Φιλιππότη), τις παραγγελίες έργων (όπως η περίφημη «Κοιμωμένη» του Α΄ Νεκροταφείου), αλλά και για την ζωή της οικογένειας (τις προμήθειές τους σε ρούχα και τροφή).

Το δούναι και λαβείν στην τέχνη του Γιαννούλη Χαλεπά

Από τις σελίδες τους προέρχεται ο τίτλος ΔΟΥΝΑΙ-ΛΑΒΕΙΝ, που ταιριάζει με την παραγωγική διαδικασία στη γλυπτική του. «Σε όλο το έργο του Γιαννούλη, το “αμφίδρομο” δίνω-παίρνω, μοιάζει μοιραία να καθορίζει τη διαδικασία της δημιουργικής του πορείας, αποδεικνύοντας τη δύναμη της αμοιβαιότητας στον καλλιτεχνικό τομέα» αναφέρει η επιμελήτρια. «Λαβείν», δηλαδή δάνεια, αναφορές, επιδράσεις από έργα του πατρικού εργαστηρίου ή άλλους συνεργαζόμενους καλλιτέχνες (π.χ. αναφορές στον Ξυλοθραύστη του Φιλιππότη ή στο ανάγλυφο Καλλιβούρσου), ή από έργα της αρχαιότητας (προτομή Δημητρίου Πολιορκητή, μικρό κεφάλι κόρης από αττικό επιτύμβιο, Αφροδίτη Άργους κ.ά.), στα οποία στηρίζει συχνά το δικό του νέο δημιούργημα. Αλλά και «Δούναι», δηλαδή νέα δική του δημιουργία, παραγωγή, στο πατρικό εργαστήριο, όπως η Κοιμωμένη, ο Σάτυρος και ο Έρωτας, το Άγαλμα κόρης (Πύργος Τήνου), το επιτύμβιο της οικογένειας Β. Φωτίου και η σημασία τους για τον Άγγελο στο Βουκουρέστι, τον Άγγελο στο Λεωνίδιο κ.ά. Επίσης, αυτοαναφορές σε έργα της πρώτης περιόδου, αλλά και, αργότερα στην Αθήνα, επιστροφές σε θέματα της Τήνου αναδεικνύουν –παρ’ όλους τους περιορισμούς που επιβάλλουν οι εξωτερικές δύσκολες συνθήκες της ζωής του– μια έντονη δημιουργικότητα με πληθωρικούς ρυθμούς, ιδιαίτερα στα τελευταία χρόνια της ωριμότητας, χωρίς σκοπιμότητες, εξωτερικούς συμβιβασμούς σε μόδες, μοντερνισμούς ή τεχνοτροπίες. Στο έργο του μοιάζει τελικά να αποτυπώνονται συμπυκνωμένα οι εσωτερικές διεργασίες ελευθερίας επιλογών και έκφρασης που χαρακτηρίζουν τη γνήσια δημιουργία στην τέχνη».

Για την Αλεξάνδρα Γουλάκη-Βουτυρά ο Γιαννούλης Χαλεπάς «είναι ένα σύμβολο της αναγέννησης, καθώς χάνεται και ξαναβγαίνει στην επιφάνεια». Αυτή τη διαδρομή έρχονται να αναδείξουν τα έργα της έκθεσης –τα οποία, πέρα από τις συλλογές του Ιδρύματος Ωνάση και του Τελλογλείου, προέρχονται από την Εθνική Πινακοθήκη Μουσείο Αλεξάνδρου Σούτσου, το Ίδρυμα Τηνιακού Πολιτισμού (ΙΤΗΠ) Τήνου, το Μουσείο Γιαννούλη Χαλεπά Πύργου Τήνου και από ιδιωτικές συλλογές–, μια καινούργια έκδοση για το έργο του αλλά και οι παράλληλες εκδηλώσεις της έκθεσης (θεατρικά και μουσικά δρώμενα, διαλέξεις, ξεναγήσεις και εκπαιδευτικά προγράμματα).

Γιαννούλης Χαλεπάς: η διαδρομή του

Ο Γιαννούλης Χαλεπάς γεννήθηκε το 1851 στον Πύργο της Τήνου, στο κυκλαδονήσι που γέννησε σημαντικούς καλλιτέχνες τον 19ο αιώνα (Φιλιππότης, Χαλεπάς, Βιτάλης, Σώχοι κ.ά.). Ήταν το πρώτο από τα έξι παιδιά του Ιωάννη Χαλεπά (ακολούθησαν ο Νικόλαος, ο Αριστοκλής, ο Πραξιτέλης, η Κατερίνα και η Αννεζούλα), ο οποίος ήταν αρχιτέκτονας-μαρμαρογλύπτης και δημιούργησε ένα από τα σημαντικότερα εργαστήρια μαρμαρογλυπτικής στο δεύτερο μισό του 19ου αιώνα.

Ο Γιαννούλης σπούδασε γλυπτική στη Σχολή Καλών Τεχνών στην Αθήνα με τον Λεωνίδα Δρόση (1869-1872). Το 1873 με υποτροφία του Ιερού Ιδρύματος της Ευαγγελιστρίας Τήνου συνέχισε τις σπουδές του στην Ακαδημία του Μονάχου με καθηγητή τον Max Windmann. Το 1876 επέστρεψε στην Αθήνα, όπου άρχισε να εργάζεται στο πατρικό εργαστήριο. Το 1877, χρονιά δημιουργίας της Κοιμωμένης, εμφανίστηκαν τα πρώτα συμπτώματα της ψυχικής αρρώστιας του. Ταξίδεψε στη Ιταλία μαζί με τον αδελφό του Νικόλαο το 1878-79 σε μια προσπάθεια να βελτιωθεί η υγεία του. Η σταδιακή επιδείνωση οδήγησε στον εγκλεισμό του στο Ψυχιατρείο της Κέρκυρας το 1888. Μετά τον θάνατο του πατέρα του (τέλη του 1900) η μητέρα του τον έφερε στον Πύργο όπου έζησε στο πατρικό του σπίτι από το 1902 έως το 1930. Συνδέοντας την τρέλα του με τη γλυπτική, κατέστρεφε τα έργα που εκείνος δημιουργούσε. Η μητέρα του πεθαίνει το 1916 και από το 1918 σώζονται χρονολογημένα δημιουργήματά του. Το 1925 έγινε έκθεση έργων του στην Ακαδημία Αθηνών, από την οποία βραβεύτηκε το 1927 με το Αριστείο των Τεχνών. Το 1928 πραγματοποιείται δεύτερη έκθεσή του στην Αθήνα, από τον Βέλμο στο Άσυλο Τέχνης. Στις 24 Αυγούστου του 1930 η ανεψιά του Ειρήνη B. Χαλεπά (σύζυγος του Βασίλη) τον έφερε στην Αθήνα στο σπίτι της οδού Δαφνομήλη, όπου ο καλλιτέχνης έζησε τα τελευταία χρόνια της ζωής του σε ζεστό οικογενειακό περιβάλλον, δουλεύοντας με άνεση και έχοντας κερδίσει τη γενική αναγνώριση. Πέθανε στις 15 Σεπτεμβρίου του 1938.

---

INFO:
Γιαννούλης Χαλεπάς, Δούναι και λαβείν
Τελλόγλειο Ίδρυμα Τεχνών του ΑΠΘ
Αγ. Δημητρίου 159Α, Θεσσαλονίκη, 2310247111
Διάρκεια έκθεσης: 18 Φεβρουαρίου-5 Ιουνίου 2022
Ωράριο λειτουργίας: Τρίτη, Πέμπτη, Παρασκευή 9.00-14.00, Τετάρτη 9.00-14.00 & 17.00-21.00, Σάββατο και Κυριακή 10.00-18.00