Slacktivism: οι «αραχτοί» ακτιβιστές της οθόνης

Η λέξη Slacktivism είναι σύνθετη —slacker (τεμπέλης, αραχτός) και ακτιβισμός— και σημαίνει τη στήριξη πολιτικών ή κοινωνικών σκοπών μέσω των social media: δεν χρειάζεται σκληρή προσπάθεια ή δέσμευση· η συμμετοχή σε διαδικτυακές δραστηριότητες μπορεί να περιοριστεί σε σύντομα tweets, σε likes και unlikes, σε αναρτήσεις και σε  κοινοποίηση συγκεκριμένων hashtags. Aπό τον slacktivism, που είναι εύκολος, άνετος και ανέξοδος, μπορεί να προκύψει στήριξη ή απόρριψη ατόμων και υποθέσεων χωρίς την απαραίτητη σκέψη και πληροφόρηση.

Τον όρο επινόησαν το 1995 ο Dwight Ozard και ο Fred Clark στο χριστιανικό Cornerstone Festival που γίνεται κάθε χρόνο στο Ιλινόι: τότε αναφερόταν σε απλές και αβλαβείς δραστηριότητες όπως η φύτευση ενός δέντρου και αρχικά είχε θετική χροιά. Αλλά το 2001, ο Monty Phan ανήρτησε ένα άρθρο με τίτλο, «Slacktivism'/Do-Gooders Flood In-Boxes» κι από τότε άρχισε να χρησιμοποιείται για όσους κάνουν κάτι καλό χωρίς να σηκωθούν από την καρέκλα τους. Αλλά μπορεί να κάνουν και κάτι κακό, όπως το να συκοφαντούν ανθρώπους, να ασκούν κριτική χωρίς να είναι επαρκώς ενημερωμένοι και να παρασύρονται από συνωμοσιολογικά ρεύματα ή ρητορική μίσους.

Ο όρος «Slacktivism» εμφανίστηκε επίσης στο βιβλίο του Evgeny Morozov «Net Delusion: The Dark Side of Internet Freedom» (2011), όπου ο Morozov συσχετίζει τον slacktivism με το πείραμα Colding-Jørgensen. Το 2009, ένας Δανός ψυχολόγος ονόματι Anders Colding-Jørgensen δημιούργησε ως μέρος της έρευνάς του μια πλασματική ομάδα στο Facebook, όπου ανακοίνωσε ότι οι αρχές της Κοπεγχάγης θα κατεδάφιζαν ένα ιστορικό σιντριβάνι της πόλης. Μέσα στην πρώτη μέρα, 125 μέλη του Facebook εντάχθηκαν στην ομάδα του Colding-Jrgensen και σύντομα έφτασαν τα 27.500. Ο Morozov υποστηρίζει ότι το πείραμα Colding-Jørgensen αποκαλύπτει ένα βασικό συστατικό του slacktivism: «Όταν το κόστος επικοινωνίας είναι χαμηλό, οι ομάδες μπορούν εύκολα να αναλάβουν δράση» —ακόμα και με μια ψεύτικη αιτία. Πράγματι, δεν κοστίζει τίποτα να ενταχθείς σε μια ομάδα στα social media και να «αγωνιστείς» για κάποιον πραγματικό ή φανταστικό σκοπό. Οι slackactivists φαίνεται να πιστεύουν ότι όλα τα προβλήματα μπορούν να επιλυθούν στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, αλλά, η καινοτομία του διαδικτυακού ακτιβισμού εξαφανίζεται σύντομα: γίνεται φανερό ότι η συμμετοχή φέρνει πενιχρά αποτελέσματα, οδηγώντας τους ανθρώπους να χάσουν την πίστη τους σε όλες τις μορφές ακτιβισμού.

Ο Brian Dunning σ’ ένα podcast του 2014 με τίτλο «Slacktivism: Raising Awareness», υποστηρίζει ότι οι διαδικτυακές δραστηριότητες με τις οποίες συνδέεται ο slacktivism είναι χάσιμο χρόνου και τρόπος απόσπασης χρημάτων από ακτιβιστές της πολυθρόνας. «Οι περισσότερες εκστρατείες slacktivism βασίζονται σε παραπληροφόρηση, ψευδοεπιστήμη και φάρσες,» λέει. Αυτό δεν σημαίνει ότι το διαδίκτυο δεν συμβάλλει στην αφύπνιση και στην ευαισθητοποίηση των ανθρώπων, στην αλλαγή των νοοτροπιών και στην ανταλλαγή απόψεων: ο ακτιβισμός στον ψηφιακό χώρο είναι μια πραγματικότητα και μπορεί να έχει θετικά αποτελέσματα αν συνδυάζεται με άλλες δραστηριότητες. Για παράδειγμα, από το 2014, το κίνημα Black Lives Matter που ζητεί τον τερματισμό του συστημικού ρατσισμού είναι άρρηκτα συνδεδεμένο με τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, ιδιαίτερα με το Twitter με τα hashtags #blacklivesmatter και #BLM. Καθώς μεγάλο μέρος της υποστήριξης και της ευαισθητοποίησης αυτού του κινήματος κατέστη δυνατή μέσω των μέσων κοινωνικής δικτύωσης, ο slackactivism έχει συνδεθεί με θετική επίδραση στην ενεργό συμμετοχή σε αυτό. Εξάλλου, όπως γράφει δημοσιογράφος Courtney C. Radsch, ακόμη και ένα τόσο χαμηλό επίπεδο δέσμευσης παίζει σημαντικό ρόλο σε χώρες με δικτατορικά καθεστώτα όπου δεν υπάρχει δυνατότητα διαμαρτυρίας στον δρόμο ή στα θεσμικά όργανα.

Ένας άλλος συγγενικός όρος, ο «clicktivism», χρησιμοποιείται για να περιγράψει μορφές slacktivism με ένα κλικ: υπογραφές και εκκλήσεις σε πολιτικούς ή σε επιχειρήσεις. Το 2010, με ένα κλικ από τον κάθε χρήστη, ο Ερυθρός Σταυρός κατάφερε να συγκεντρώσει 5 εκατομμύρια δολάρια σε 2 ημέρες με σκοπό τη βοήθεια των Αϊτινών μετά τον καταστροφικό σεισμό, ενώ η ίδια μέθοδος χρησιμοποιήθηκε για να οργανωθεί διεθνής αντίδραση εναντίον των απαγωγών και φόνων της ισλαμιστικής οργάνωσης Μπόκο Χαράμ σε πολλές αφρικανικές χώρες. Το 2012 το hashtag #BringBackOurGirls προσέλκυσε 2,3 εκατομμύρια tweets: οι άνθρωποι που συμμετείχαν δεν θα έβγαιναν ποτέ στον δρόμο για μια αφρικανική υπόθεση· ωστόσο, με ένα κλικ συνέβαλαν στην κοινοποίηση μιας τρομερής τραγωδίας.