Τα Πόκεμον γίνονται 30: Πώς τα φανταστικά τερατάκια διαμόρφωσαν την επιστήμη

Στις 27 Φεβρουαρίου 1996, ο Ιάπωνας σχεδιαστής παιχνιδιών Σατόσι Τατζίρι κυκλοφόρησε τα πρώτα παιχνίδια Πόκεμον για το Nintendo Game Boy. Αυτό που ξεκίνησε ως παιδικό πάθος για τη συλλογή εντόμων εξελίχθηκε σε μια παγκόσμια πολιτιστική αυτοκρατορία με βαθιά επιστημονικά θέματα στον πυρήνα της.

Τριάντα χρόνια μετά, ο φανταστικός κόσμος των Πόκεμον έχει αφήσει το αποτύπωμά του όχι μόνο στην ποπ κουλτούρα αλλά και στην επιστημονική έρευνα. Οικολογία, απολιθώματα, εξέλιξη, βιοποικιλότητα, εκπαίδευση, ακόμη και η καταγγελία αρπακτικών επιστημονικών περιοδικών συγκαταλέγονται στα πεδία που έχουν επηρεαστεί.

«Διαμόρφωσε την ιδέα μου για το τι είναι τα ζώα και η φυσική ιστορία, σχεδόν πριν μάθω πώς είναι τα πραγματικά ζώα», λέει ο Άρτζαν Μαν, βοηθός επιμελητής απολιθωμένων ψαριών και πρώιμων τετραπόδων στο Field Museum του Σικάγο, ο οποίος ήταν παιδί όταν προβλήθηκε η τηλεοπτική σειρά.

Με αφορμή την 30ή επέτειο, το περιοδικό Nature μίλησε με επιστήμονες από όλο τον κόσμο για το πώς η ενασχόλησή τους με τα παιχνίδια, τη σειρά κινουμένων σχεδίων, τις ταινίες και τις συλλεκτικές κάρτες επηρέασε την επαγγελματική τους πορεία.

Πόκεμον: «Gotta Catch ’Em All» — Όταν η ταξινομία ξεκινά από το παιχνίδι

Για ορισμένους ερευνητές, οι θεματικές των Πόκεμον αντικατοπτρίζουν την καθημερινή τους εργασία. Ο Σπένσερ Μόνκτον, ερευνητής στο Πανεπιστήμιο του Γκουέλφ στον Καναδά, μεγάλωσε παίζοντας τα παιχνίδια και παρακολουθώντας τη σειρά. Όπως λέει, η συλλογή Pokémon «είναι ουσιαστικά το ίδιο πράγμα που κάνει ένας εντομολόγος. Προσπαθεί να τα πιάσει όλα».

Οι παίκτες μαθαίνουν να κατηγοριοποιούν τα φανταστικά πλάσματα με βάση τα χαρακτηριστικά και τις ικανότητές τους. «Αυτό είναι ταξινόμηση. Είναι ακριβώς αυτό που κάνει ένας ταξινομιστής», προσθέτει.

Το 2013, κατά τη διάρκεια του μεταπτυχιακού του, ο Μόνκτον πέρασε μήνες στη Χιλή συλλέγοντας μέλισσες. Αναλύοντας το σχήμα και το DNA μελισσών του υπογένους Heteroediscelis του γένους Chilicola, εντόπισε οκτώ νέα είδη. Ένα από αυτά, με επιμήκη μορφή προσώπου «σαν ρύγχος αλόγου ή δράκου», το ονόμασε Chilicola charizard, από το δρακόμορφο Pokémon με την πύρινη ανάσα.

Από τα απολιθώματα στην αίθουσα διδασκαλίας

Τα απολιθώματα αποτελούν επίσης κεντρικό θέμα στον κόσμο των Pokémon. Από τις 22 Μαΐου, επισκέπτες του Field Museum στο Σικάγο μπορούν να δουν έκθεση που παρουσιάζει Pokémon δίπλα στα πραγματικά απολιθώματα που τα ενέπνευσαν. Σήμερα, το Pokédex αριθμεί 1.025 Pokémon, από τα 151 των αρχικών παιχνιδιών.

Δεκάδες Πόκεμον έχουν ονομαστεί με βάση πραγματικά ζώα, ενώ και επιστημονικά είδη έχουν πάρει ονόματα από χαρακτήρες του franchise. Το Aerodactyl, για παράδειγμα, βασίζεται στα πτερόσαυρα, όπως το Pterodactylus ή το Aerodactylus — το τελευταίο γένος ονομάστηκε το 2014 εμπνευσμένο από τον χαρακτήρα. Οι πτερόσαυροι ήταν «προϊστορικά ιπτάμενα ζώα που συγγενεύουν μακρινά με τους δεινόσαυρους, αλλά δεν είναι δεινόσαυροι», εξηγεί ο Μαν, επιστημονικός υπεύθυνος της έκθεσης.

Άλλο παράδειγμα είναι το Πόκεμον Archeops, εμπνευσμένο από τον Archaeopteryx, τον φτερωτό δεινόσαυρο ηλικίας 150 εκατομμυρίων ετών που για δεκαετίες θεωρούνταν το αρχαιότερο γνωστό πτηνό.

Η επιρροή επεκτείνεται και στην εκπαίδευση. Έρευνα του 2002 σε 109 παιδιά στο Ηνωμένο Βασίλειο, ηλικίας 4–11 ετών, έδειξε ότι μπορούσαν να ονομάσουν περισσότερους χαρακτήρες Pokémon από ό,τι τοπικά είδη άγριας ζωής. Το 2010, ερευνητές που προβληματίστηκαν από τα ευρήματα σχεδίασαν ένα παιχνίδι καρτών εμπνευσμένο από τα Πόκεμον, με τίτλο Phylo. Οι παίκτες δημιουργούν τροφικές αλυσίδες, σταθερά οικοσυστήματα και ανταγωνίζονται μεταξύ τους, μαθαίνοντας παράλληλα πώς η κλιματική αλλαγή και οι πετρελαιοκηλίδες μπορούν να τα καταστρέψουν.

Σύμφωνα με τη Μέγκι Κάλαχαν, ειδική στις σχέσεις ανθρώπου–άγριας ζωής στο Πανεπιστήμιο της Ουάσινγκτον στο Σιάτλ, το παιχνίδι έχει αξιοποιηθεί ως εργαλείο για την ενίσχυση της περιβαλλοντικής ευαισθητοποίησης και της διατήρησης της βιοποικιλότητας.

Τρεις δεκαετίες μετά την πρώτη κυκλοφορία, τα Pokémon δεν αποτελούν απλώς ένα εμπορικό φαινόμενο. Για μια ολόκληρη γενιά επιστημόνων, υπήρξαν η πρώτη επαφή με την έννοια της παρατήρησης, της συλλογής, της ταξινόμησης και της κατανόησης της φύσης — ένα παιχνίδι που λειτούργησε ως άτυπο εισαγωγικό μάθημα στη βιολογία.