Αντίπαρος: Πέρα από το τζετ σετ, η άγνωστη ιστορία του νησιού

Όλοι μιλούν για την Αντίπαρο το νησί των Κυκλάδων που έχει γίνει της μόδας τα τελευταία χρόνια κι έχει εξελιχθεί σε έναν από τους πιο δημοφιλείς προορισμούς για το διεθνές και για το εγχώριο τζετ σετ. Πολλοί διάσημοι επιχειρηματίες, εφοπλιστές, συλλέκτες τέχνης, καλλιτέχνες έχουν εξοχικές κατοικίες όπως ο ηθοποιός του Χόλιγουντ, Τομ Χανκς. Άλλοι πάλι περνούν τις διακοπές του εκεί όπως ο πρώην πρόεδρος των ΗΠΑ Μπαράκ Ομπάμα, o Παύλος ντε Γκρες με την οικογένεια του, ο Στίβεν Σπίλμπεργκ, ο Τζεφ Μπέζος, η Μαντόνα κι άλλοι πολλοί.

Το νησί είναι «in» όπως λένε. Εκτοξεύτηκε παγκοσμίως και μαζί εκτοξεύτηκε και η αξία της γης (ξεπέρασε κι αυτή της Μυκόνου). Υπάρχει οργασμός ανοικοδόμησης αλλά και μεγάλος αριθμός τουριστών τη καλοκαιρινή σεζόν. Η Αντίπαρος όμως δεν είναι μόνο αυτά που διαβάζουμε σε κοσμικές στήλες και σε life-style περιοδικά. Δηλαδή o κεντρικός δρόμος του χωριού «η περαντζάδα», τα παγωτά, το ηλιοβασίλεμα, οι παραλίες, τα γκουρμέ εστιατόρια, τα beach bars και τα club της πλατείας.

Πίσω απ’ όλα αυτά που αναμφισβήτητα συνθέτουν το καλοκαιρινό σκηνικό του νησιού υπάρχει και μία άλλη Αντίπαρος που αξίζει τον κόπο να εξερευνήσουμε. Η δικιά μου Αντίπαρος που αγάπησα και δέθηκα με το πέρασμα του χρόνου εξελίχτηκε αλλά έχει και μία ιστορία πίσω της. Δεν θα γράψω με νοσταλγία για το παρελθόν της αλλά θα αναφέρω πράγματα που δίνουν αξία στο νησί και αποκαθιστούν μία ίσως πιο εφήμερη φήμη. Δεν είναι ένα απλό (αν τολμούσα να πω ότι υφίσταται κάτι τέτοιο) Κυκλαδίτικο θέρετρο. Eξ΄ άλλου κάθε νησί των Κυκλάδων έχει και την ιστορία του.

Όλα ξεκίνησα τον Αύγουστο του 1995 που επισκέφτηκα για μία ημέρα το νησί προερχόμενη από την Πάρο όπου περνούσα τις διακοπές μου. Εκτός από τη ταινία του Ελληνικού κινηματογράφου Μανταλένα, είχα ακούσει πολλά γι αυτό το νησάκι. Ήταν γνωστό στους κύκλους των Εξαρχείων κι όλα τα φρικιά έκαναν αποβίβαση το καλοκαίρι γιατί σε αντίθεση με τη Πάρο ήταν πιο original. Υπήρχε ένα καφενείο στη πλατεία, το φοβερό κάμπινγκ που υφίσταται μέχρι σήμερα κι εξακολουθεί να είναι φοβερό, χωματόδρομοι κι απάτητες παραλίες. Peace and love!

Μία μοιραία συνάντηση εκείνη την εποχή θα μου άλλαζε για πάντα τη ζωή και θα μου έδινε το έναυσμα να μάθω περισσότερα.

Οι φίλοι μου Ίων και Λένα με καλέσανε να μείνω στο σπίτι τους στο Σωρό. Η αλήθεια είναι ότι η πρώτη εντύπωση από την επίσκεψη μου στο χωριό δεν προμήνυε αυτά που θα συναντούσα αργότερα. Ξεκίνησα λοιπόν από το χωριό να ακολουθώ ένα παλαιό πράσινο Λαντ Ρόβερ σ ένα κακοτράχαλο χωματόδρομο που μετά βίας χωρούσε ένα αμάξι.

Η πίσω πλευρά του νησιού ήταν αποκάλυψη για μένα, δεν είχα φανταστεί ότι μπορούσε να κρύβεται ένα τέτοιο μέρος.

Προορισμός η παραλία Σωρός που σήμερα είναι η νούμερο ένα στο νησί. Πήρε τ΄ όνομα της από ένα γεωλογικό σχηματισμό που έμοιαζε με μικρό λοφάκι κι αποτελείτο από Μπετονίτη, πράσινο αργιλώδες χώμα που συναντάς και στη παραλία. Σχηματίστηκε στη συμβολή τριών χειμάρρων. Δυστυχώς σήμερα δεν υπάρχει πια.

Εδώ λοιπόν εκπονήθηκε ένα φιλόδοξο αρχιτεκτονικό project στις αρχές της δεκαετίας του 1980 που περιελάμβανε 16 βίλες (Sixteen Villas on the Island of Antiparos) από το ΟΜΑ (Οffice for Metropolitan Architecture) ένα από τα πιο πρωτοποριακά αρχιτεκτονικά γραφεία στον κόσμο. Ιδρύθηκε το 1975 στο Ρότερνταμ της Ολλανδίας από τον αρχιτέκτονα και θεωρητικό Ρεμ Κούλχαας, τον έλληνα αρχιτέκτονα Ηλία Ζέγγελη που πέθανε πρόσφατα, τη Ζάχα Χαντίντ στα πρώτα της βήματα και πολλούς άλλους.

Να ’μαι λοιπόν φιλοξενούμενη στο House Siotis ένα από τα σπίτια που υλοποιήθηκε γιατί δεν υλοποιήθηκαν όλα, αλλά μόνο κτίσματα σε 3 χωράφια. Πλήρως ενσωματωμένα στο φυσικό τοπίο της Αντιπάρου ανάμεσα στο μοντερνισμό και την παραδοσιακή Κυκλαδίτικη Αρχιτεκτονική. Σήμερα, τα σχέδια αυτά αποτελούν μέρος της μόνιμης συλλογής του διάσημου Μουσείου Μοντέρνας Τέχνης της Νέας Υόρκης.

Η επόμενη στάση νοτιοδυτικά του νησιού είναι ο Αϊ Γιώργης ένας γραφικός κόλπος με τις πιο φημισμένες ψαροταβέρνες πάνω στο κύμα και τον οικοδομικό συνεταιρισμό των χρυσοχόων με μεγάλη ανοικοδόμηση σήμερα. Απέναντι ακριβώς βρίσκεται το ακατοίκητο νησί Δεσποτικό. Ο θαλάσσιος χώρος ανάμεσα στα δύο χρησιμοποιήθηκε τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο σαν ένα στρατηγικό κρησφύγετο, μυστική βάση και σημείο ανεφοδιασμού για συμμαχικά υποβρύχια. Στο άκρο της παραλίας βρίσκεται το γραφικό εκκλησάκι του Αϊ Γιώργη και το μνημείο της Εθνικής Αντίστασης για τους Αντιπατριώτες που έδωσαν τη ζωή τους.

Στα δυτικά βρίσκεται το ακατοίκητο νησάκι Δεσποτικό, ένας τόπος με τεράστια αρχαιολογική αξία. Από το 2001 διεξάγεται εκεί ανασκαφή υπό τη διεύθυνση του αρχαιολόγου Γιάννου Κουράγιου, η οποία έφερε στο φως ένα σπουδαίο αρχαίο λατρευτικό ιερό αφιερωμένο στον Απόλλωνα. Το Δεσποτικό θεωρείται σήμερα η «δεύτερη Δήλος» των Κυκλάδων. Το 2014, ξεκίνησε ένα πρόγραμμα αναστήλωσης των λατρευτικών κτισμάτων του αρχαϊκού ιερού που είχε σαν στόχο τη προστασία του μνημείου και την ανάδειξη του χώρου. Tους καλοκαιρινούς μήνες διοργανώνονται ξεναγήσεις για το κοινό και καλλιτεχνικές εκδηλώσεις.

Στο δρόμο μας προς το χωριό, κάνουμε μια παράκαμψη για να επισκεφθούμε το περίφημο Σπήλαιο της Αντιπάρου. Βρίσκεται περίπου στο μέσο της ανατολικής πλευράς του νησιού, σε υψόμετρο 171 μέτρων από την επιφάνεια της θάλασσας, με εντυπωσιακή ιστορία εκατομμυρίων ετών. Η ύπαρξη του ήταν γνωστή ήδη από την Αρχαιότητα. Η κατάβαση σε αυτό γίνεται μέσω 411 σκαλοπατιών. Αποτελείται από σταλακτίτες και σταλαγμίτες. Ανάμεσά τους ξεχωρίζει ένας τεράστιος σταλαγμίτης ο οποίος θεωρείται ο παλαιότερος στην Ευρώπη, με την ηλικία του να υπολογίζεται στα 45 εκατομμύρια έτη.

Στο υπέδαφός της Αντιπάρου υπήρχαν πλούσια κοιτάσματα σιδήρου, ψευδαργύρου και άλλων μεταλλευμάτων. Οι πρώτες συστηματικές μεταλλευτικές εργασίες ξεκίνησαν το 1873 από την Ελληνική Μεταλλευτική Εταιρεία, η οποία επικεντρώθηκε στην εξόρυξη ψευδαργύρου . Το 1900 ανέλαβε η Γαλλική Εταιρεία Λαυρίου. Δημιούργησε σημαντικές εγκαταστάσεις στο νησί, κτίρια, γραφεία, καθώς και ένα σιδηροδρομικό δίκτυο για την άμεση μεταφορά των μεταλλευμάτων έως τη θάλασσα. Οι τελευταίες εργασίες στο νησί διεξήχθησαν μεταξύ 1952 και 1956. Σήμερα, τα «νεκρά» πλέον μεταλλεία είναι επισκέψιμα. Οι επισκέπτες μπορούν να περιηγηθούν ανάμεσα στα κατάλοιπα των παλαιών κτισμάτων, τις ράμπες φόρτωσης και τις στοές.

Τέλος επιστρέφοντας πίσω στο χωριό μέσω κάμπου, από μία μη παραθαλάσσια εξαιρετική διαδρομή, φτάνουμε και στο κέντρο του όπου βρίσκεται το Κάστρο της Αντιπάρου και κάνουμε μία βόλτα στο εσωτερικό του. Χτίστηκε το 1440 από τους Ενετούς και ήταν ένας ενιαίος αυτόνομος οικισμός. Αποτελείται από ένα Κεντρικό πύργο με γύρω - γύρω διάταξη διώροφων κατοικιών που κατοικούνται σήμερα. Η πρόσβαση γίνεται από μια γοτθική πύλη.

Αυτή είναι μια μικρή αναφορά στην πλούσια ιστορία της Αντιπάρου που την καθιστά ιδιαίτερη και που αξίζει να ξέρει όποιος την επισκέπτεται. Δεν είναι μόνο ένας απλός προορισμός για διακοπές.

→ Η Φωτεινή Ζιώγα είναι αρχιτέκτονας με πολυετή επαγγελματική εμπειρία στον χώρο της αρχιτεκτονικής και των κατασκευών. Παράλληλα, ενδιαφέρεται για ζητήματα που αφορούν την αρχιτεκτονική, τον πολιτισμό, την πόλη και τη σύγχρονη καθημερινότητα. Το 2025 συμμετείχε στη σειρά podcast «Failing Forward» της ATHENS VOICE και του Storymentor.