Εκατέρωθεν του φακού: Το φωτογραφικό αρχείο της οικογένειας Παύλου Μελά & Ναταλίας Δραγούμη

Ξεφυλλίζοντας τη νέα έκδοση του ΜΙΕΤ με τίτλο «Εκατέρωθεν του φακού», των Αλίκης Τσίργιαλου και Κωνσταντίνου Φιολάκη, ένα καλαίσθητο, σκληρόδετο βιβλίο 240 σελίδων, με ιδιαίτερα προσεγμένη τυπογραφική και εκδοτική παρουσία, που συνδυάζει τη μορφή του βιβλίου με την αίσθηση ενός λευκώματος, ο αναγνώστης αποκτά αρχικά την εντύπωση ότι περιηγείται σε ένα οικογενειακό άλμπουμ μιας αστικής οικογένειας των τελών του 19ου και των αρχών του 20ού αιώνα.

Μόνο που δεν πρόκειται για μια οποιαδήποτε οικογένεια, αλλά για μια οικογένεια που συνδέεται άμεσα με σημαντικές στιγμές και πρόσωπα της νεότερης ελληνικής ιστορίας. Οι ασπρόμαυρες φωτογραφίες δεν αφηγούνται μόνο τη δική της διαδρομή, αλλά ανοίγουν ένα παράθυρο στην κοινωνική και πολιτιστική ζωή της εποχής.

Εκατέρωθεν του φακού: Οι φωτογραφίες από το Αρχείο Οικογένειας Παύλου Μελά και Ναταλίας Δραγούμη

Κεντρικό πρόσωπο στην ιστορία αυτού του φωτογραφικού αρχείου είναι ο Παύλος Μελάς, του οποίου η ενασχόληση με τη φωτογραφία αποτελεί μια λιγότερο γνωστή πτυχή της προσωπικότητάς του, πέρα από τη δράση του στον Μακεδονικό Αγώνα. Υπήρξε ένας από τους πρώτους Έλληνες ερασιτέχνες φωτογράφους που ασχολήθηκαν συστηματικά με το νέο αυτό μέσο, σε μια εποχή κατά την οποία η φωτογραφία βρισκόταν ακόμη σε πρώιμο στάδιο ανάπτυξης στην Ελλάδα.

Το ενδιαφέρον του για τη φωτογραφία συνδεόταν με την αγάπη της οικογένειάς του για τις νέες τεχνολογικές και καλλιτεχνικές εξελίξεις του 19ου αιώνα. Ο πατέρας του, Μιχαήλ Μελάς (1833-1897), ο οποίος είχε σπουδάσει νομικά στο Παρίσι και δραστηριοποιήθηκε επαγγελματικά στη Μασσαλία, είχε έρθει σε επαφή με τη φωτογραφία και μετέδωσε το ενδιαφέρον του στα παιδιά του. Έτσι, ο Παύλος Μελάς εξοικειώθηκε από νεαρή ηλικία με τη φωτογραφική μηχανή και ασχολήθηκε συστηματικά με τη λήψη και την εμφάνιση φωτογραφιών. Από τις περίπου 850 φωτογραφίες που συνδέονται με τη ζωή του, σημαντικός αριθμός αποδίδεται στον ίδιο ως φωτογράφο. Οι λήψεις του, που πραγματοποιήθηκαν κυρίως από το 1888 έως τον θάνατό του, το 1904, φανερώνουν έναν άνθρωπο με παρατηρητικότητα και ευαισθησία, ο οποίος χρησιμοποιούσε τη φωτογραφία όχι μόνο ως τεχνικό μέσο, αλλά και ως τρόπο καταγραφής της προσωπικής και συλλογικής μνήμης.

Μέσα από τις φωτογραφίες του αρχείου αναδεικνύονται οι οικογενειακοί δεσμοί, οι κοινωνικές σχέσεις και η καθημερινότητα των μελών της οικογένειας Μελά: οι συγκεντρώσεις, οι περίπατοι, τα ταξίδια, οι στιγμές αναψυχής και οι δραστηριότητες των παιδιών. Ιδιαίτερα οι εικόνες της Ναταλίας Μελά και των παιδιών της, καθώς και οι φωτογραφίες από το εσωτερικό των κατοικιών, με την επίπλωση, τη διακόσμηση και την ενδυμασία, προσφέρουν μια ζωντανή εικόνα της ιδιωτικής ζωής μιας καλλιεργημένης αστικής οικογένειας στα τέλη του 19ου και στις αρχές του 20ού αιώνα. Παράλληλα, αποτελούν πολύτιμες μαρτυρίες για τις συνήθειες, τις αισθητικές προτιμήσεις και τις αξίες της ελληνικής αστικής τάξης, φωτίζοντας έναν τρόπο ζωής που σε μεγάλο βαθμό έχει πλέον αλλάξει.

Ιδιαίτερη θέση στο φωτογραφικό του έργο κατέχουν οι λήψεις που συνδέονται με τη στρατιωτική του ζωή, καθώς και εκείνες που καταγράφουν το σπουδαίο ιστορικό γεγονός της αναβίωσης των Ολυμπιακών Αγώνων στην Αθήνα το 1896, της πρώτης διοργάνωσής τους στη χώρα όπου γεννήθηκαν. Η ιστορική αυτή στιγμή συνδέεται και με τον πρώτο πρόεδρο της Διεθνούς Ολυμπιακής Επιτροπής, Δημήτρη Βικέλα, πρώτο εξάδελφο του Παύλου Μελά, ο οποίος είχε προτείνει τη διεξαγωγή τους στην Αθήνα. Ο Μελάς, με τον φωτογραφικό του φακό, κατέγραψε στιγμές από την περίοδο της προετοιμασίας και της διεξαγωγής τους, από το 1894 έως το 1896.

Εξίσου σημαντική είναι η συμβολή του αρχείου στη μελέτη της αρχιτεκτονικής και πολεοδομικής ιστορίας της Αθήνας και της εξέλιξης του αστικού τοπίου. Οι φωτογραφίες καταγράφουν κατοικίες, μέγαρα, δρόμους, δημόσια κτίρια και χώρους κοινωνικών δραστηριοτήτων, αρκετά από τα οποία δεν υπάρχουν πλέον ή έχουν υποστεί σημαντικές μεταβολές. Με τη βοήθεια των σημειώσεων που υπάρχουν στην πίσω όψη των φωτογραφιών, των πληροφοριών που διασώθηκαν από τα μέλη της οικογένειας και της συστηματικής αρχειακής έρευνας, κατέστη δυνατή η ταύτιση αρκετών κτιρίων και κατοικιών της Αθήνας, όπως το Μέγαρο Νεγρεπόντη, η οικία Συριώτη-Εμπειρίκου, η οικία Μιχαήλ Μελά επί της οδού Πανεπιστημίου.

Παράλληλα, οι φωτογραφίες αποτυπώνουν την εξέλιξη των μεταφορικών μέσων και τις αλλαγές που επέφερε ο εκσυγχρονισμός στην καθημερινή ζωή. Άμαξες, ποδήλατα, ο ατμήλατος σιδηρόδρομος από το Θησείο προς την Ομόνοια, γνωστός ως «Θηρίο», το ιππήλατο τραμ, γνωστό ως «Κωλοσούρτης», και πλοία καταγράφουν τις νέες δυνατότητες μετακίνησης και επικοινωνίας, ενώ αποκαλύπτουν πτυχές της τεχνολογικής και κοινωνικής προόδου.

Το αρχείο, ωστόσο, δεν περιορίζεται στις φωτογραφίες του Παύλου Μελά. Και άλλα μέλη των οικογενειών Μελά και Δραγούμη ασχολήθηκαν με την ερασιτεχνική φωτογραφία, συμβάλλοντας στη δημιουργία μιας εκτενούς συλλογής που αποτυπώνει τη ζωή περισσότερων γενεών.

Η αγάπη για τη φωτογραφία ήταν ιδιαίτερα έντονη και στην οικογένεια της Ναταλίας Δραγούμη, το γένος Κοντογιαννάκη. Ξεχωριστή θέση κατείχε ο θείος της, γνωστός ως «θείος Κόλας», ένας ταλαντούχος ερασιτέχνης φωτογράφος, ο οποίος έσπευσε να αποκτήσει τη φωτογραφική μηχανή Kodak με το χάρτινο ρολό φιλμ, μόλις αυτή κυκλοφόρησε. Είναι πιθανό να μετέδωσε στη Ναταλία την αγάπη του για τη φωτογραφία ή ακόμη και να της έμαθε να φωτογραφίζει. Καθώς, άλλωστε, η φωτογραφία αποτελούσε τότε προσφιλή ενασχόληση και των γυναικών, δεν αποκλείεται και η ίδια να πειραματίστηκε με κάποια από τις μηχανές που υπήρχαν στο οικογενειακό της περιβάλλον.

Καθοριστική για την κατανόηση και την αξιοποίηση του φωτογραφικού υλικού είναι η μελέτη των συνοδευτικών τεκμηρίων. Οι χειρόγραφες σημειώσεις που υπήρχαν στην πίσω όψη των φωτογραφιών, καθώς και οι επιστολές, τα ημερολόγια και άλλες γραπτές μαρτυρίες των μελών των οικογενειών, συνέβαλαν στην αναγνώριση των προσώπων, των τοποθεσιών, των ημερομηνιών και των περιστάσεων κάτω από τις οποίες πραγματοποιήθηκαν οι λήψεις.

Όπως είχε επισημάνει κάποτε ο Άγγελος Δεληβορριάς, αρκεί η έγνοια και η φροντίδα ενός ατόμου για να περισωθεί «ένα υλικό πολύτιμο, που θα θρέψει τις ερευνητικές προσδοκίες των μελετητών του μέλλοντος». Η ευαισθητοποίηση του ελληνικού κοινού απέναντι στην ιστορία της φωτογραφίας οδήγησε πολλές οικογένειες να εμπιστευτούν τα παλιά φωτογραφικά τους τεκμήρια σε ελληνικά ιδρύματα, συμβάλλοντας στον εμπλουτισμό των συλλογών και στη διαφύλαξη της συλλογικής μνήμης. Σε αυτή την προσπάθεια εντάσσεται και το ΜΙΕΤ, το οποίο, με την καταγραφή, την ψηφιοποίηση και την επιστημονική μελέτη του αρχείου των οικογενειών Μελά και Δραγούμη, διασφαλίζει τη διατήρηση και την ευρύτερη πρόσβαση σε ένα πολύτιμο ιστορικό υλικό. Η παρούσα έκδοση αποτελεί καρπό αυτής της εργασίας, συνδυάζοντας την παρουσίαση των φωτογραφιών με τη μελέτη τους στο ιστορικό και πολιτιστικό τους πλαίσιο.

Με τον τρόπο αυτό, γίνεται σαφές ότι η αξία του αρχείου υπερβαίνει τα όρια της ιδιωτικής συλλογής από την οποία προέρχεται. Η έκδοση αποτελεί ουσιαστική συμβολή στη μελέτη της ιστορίας της φωτογραφίας στην Ελλάδα και αναδεικνύει τη σημασία της διάσωσης των οικογενειακών φωτογραφικών αρχείων. Μέσα από αυτά διατηρούνται όχι μόνο εικόνες του παρελθόντος, αλλά και πολύτιμα ίχνη της συλλογικής μας μνήμης, που διαφορετικά θα κινδύνευαν να χαθούν.

Λίγα λόγια για την οικογένεια του Παύλου Μελά

Η οικογένεια του Παύλου Μελά υπήρξε μία από τις πιο επιφανείς, εύπορες και ιστορικές οικογένειες της Ελλάδας, με καταγωγή από την Ήπειρο και τεράστια προσφορά στο έθνος, τα γράμματα και την παιδεία.

Γονείς του ήρωα του Μακεδονικού Αγώνα ήταν ο μεγαλέμπορος και πολιτικός Μιχαήλ Μελάς και η Ελένη Βουτσινά (1840-1907). Στο αστικό και έντονα πατριωτικό περιβάλλον όπου μεγάλωσε ο Παύλος, ξεχώρισαν επίσης τα αδέλφια του: η Άννα Μελά-Παπαδοπούλου (γνωστή ως «Μάνα του Στρατιώτη» για την εθελοντική της προσφορά στους πολέμους), ο Γεώργιος Μελάς (σύμβουλος του βασιλιά Κωνσταντίνου), καθώς και ο δικηγόρος και βουλευτής Λέων Μ. Μελάς, ο οποίος παντρεύτηκε την Ανδρομάχη Σλήμαν, κόρη του διάσημου αρχαιολόγου Ερρίκου Σλήμαν.

Η προσφορά της οικογένειας στην πνευματική ζωή του τόπου είχε ξεκινήσει ήδη από την προηγούμενη γενιά. Ο θείος του Παύλου, Λέων Μελάς (ο πρεσβύτερος) (1812-1879), υπήρξε διακεκριμένος νομικός, υπουργός και συγγραφέας του περίφημου παιδαγωγικού βιβλίου «Ο Γεροστάθης». Παράλληλα, ο άλλος θείος του, ο μεγάλος εθνικός ευεργέτης Βασίλειος Μελάς (1819-1884), άφησε τη μνημειώδη διαθήκη με την οποία ιδρύθηκε το Ίδρυμα Βασιλείου Μελά. Χρηματοδοτούμενο από τα έσοδα του εμβληματικού Μεγάρου Μελά στην πλατεία Κοτζιά —έργου του αρχιτέκτονα Ερνέστου Τσίλλερ—, το ίδρυμα αυτό έχτισε και εξόπλισε εκατοντάδες νηπιαγωγεία σε όλη την Ελλάδα.

Το 1892, ο Παύλος Μελάς συμπεθέριασε με ακόμα μία σπουδαία οικογένεια, όταν παντρεύτηκε τη Ναταλία Δραγούμη, κόρη του μετέπειτα πρωθυπουργού Στέφανου Δραγούμη και αδελφή του στοχαστή Ίωνα Δραγούμη, με την οποία απέκτησε τον Μιχαήλ (Μίκη) (1894-1950) και τη Ζωή (1898-1996). Η βαθιά αυτή παράδοση στην ιστορία και τις τέχνες συνεχίστηκε μέχρι τις μέρες μας, με πιο χαρακτηριστική σύγχρονη εκπρόσωπο την εγγονή του, τη σπουδαία και διεθνώς αναγνωρισμένη γλύπτρια Ναταλία (Νάτα) Μελά (1925-2019).