Είναι η Αθήνα πόλη των 15 λεπτών;

Η «πόλη των 15 λεπτών» δεν είναι σύνθημα, αλλά συγκεκριμένο μοντέλο οργάνωσης που επιχειρεί να απαντήσει σε ένα από τα πιο διαβρωτικά προβλήματα των σύγχρονων μητροπόλεων: τη σπατάλη χρόνου στις μετακινήσεις. Στον πυρήνα της βρίσκεται η αρχή ότι κάθε κάτοικος πρέπει να μπορεί να καλύπτει τις βασικές του ανάγκες μέσα σε ένα τέταρτο της ώρας από το σπίτι του, περπατώντας ή χρησιμοποιώντας ποδήλατο.

Η ιδέα συνδέεται με τον Κάρλος Μορένο, καθηγητή του Πανεπιστημίου της Σορβόννης, ο οποίος πρότεινε το μοντέλο ως απάντηση στην υπερσυγκέντρωση λειτουργιών και στη διάχυτη εξάρτηση από το αυτοκίνητο στις ευρωπαϊκές μητροπόλεις. Για τον ίδιο, το πρόβλημα των πόλεων δεν είναι τεχνικό αλλά βαθιά κοινωνικό: η καθημερινότητα εκατομμυρίων πολιτών δομείται γύρω από μεγάλες αποστάσεις, χαμένο χρόνο και γειτονιές χωρίς πραγματική ζωή.

Τι συμβαίνει όμως με την Αθήνα; Μπορεί να γίνει μια «πόλη των 15 λεπτών» ή πρόκειται για ακόμη ένα αφήγημα που σκοντάφτει στην πραγματικότητα της πολυκατοικίας, της κυκλοφοριακής συμφόρησης και των αποσπασματικών παρεμβάσεων;

Χάρης Δούκας :«Το στοίχημα είναι οι συνοικίες των 15 λεπτών»

Ο δήμαρχος Αθηναίων, Χάρης Δούκας, μιλά για μια πολιτική που ξεκινά από τις γειτονιές, με ανοιχτές συνελεύσεις, χάρτες στο τραπέζι, προτεραιοποίηση μικρών και μεγάλων έργων και με ένα φιλόδοξο σχέδιο δημοτικής συγκοινωνίας που φιλοδοξεί να ενώσει περιοχές μεταξύ τους.

Η έννοια της πόλης των 15 λεπτών, όπως την περιγράφει, γεννήθηκε ουσιαστικά με την πανδημία –σε μια περίοδο που οι άνθρωποι έμεναν στα σπίτια τους και οι μετακινήσεις περιορίζονταν σε μικρές βόλτες– επιτρέποντας στον Μορένο «να δώσει μια άλλη αίσθηση γειτονιάς».

«Στον πυρήνα της έννοιας βρίσκεται η ενίσχυση της γειτονιάς, ώστε ο πολίτης να έχει στα 15 λεπτά με τα πόδια ή με το ποδήλατο πρόσβαση στα θεμελιώδη, δηλαδή παιδεία, υγεία, πράσινο, πάρκο, ψυχαγωγία».

Θυμίζει ότι το συγκεκριμένο ζήτημα είχε τεθεί και προεκλογικά: «Πρέπει να ξεκινήσουμε από τις γειτονιές και να τις αναβιώσουμε – δεν είναι μόνο το κέντρο». Ο δήμαρχος περιγράφει το σχήμα των «ανοιχτών γειτονιών των 15 λεπτών» ως πλαίσιο όπου το ζητούμενο δεν είναι απλώς η εγγύτητα, αλλά τα θεμελιώδη και σε καλή ποιότητα. Ως παράδειγμα αναφέρει τα δημοτικά ιατρεία, 7 τον αριθμό, από τα οποία «τα 6 τα κάναμε τώρα πολυδύναμα – παλεύουμε να γίνει πολυδύναμο και το 7ο, γιατί μέχρι πρόσφατα μπορεί να είχες πρόσβαση σε μια πρωτοβάθμια υγεία που σου πρόσφερε πολύ λίγα πράγματα».

Η απάντηση, εκτιμά, είναι οι παρεμβάσεις στην ποιότητα των υποδομών: «Αυτό που κάνουμε εμείς είναι να ενισχύουμε τα πολυδύναμα ιατρεία, ενώ, όπου υπάρχει σχολείο που δεν έχει ανακαινιστεί ή ανακατασκευαστεί για πολλά χρόνια και αντιμετωπίζει προβλήματα, αναλαμβάνουμε την ανακατασκευή του». Αναγνωρίζει, ωστόσο, ότι υπάρχουν και πεδία όπου είμαστε πίσω, παραπέμποντας σε χάρτες GIS που αποτυπώνουν την πόλη ως προς το πράσινο. «Υπάρχουν περιοχές κοντά στην Αθήνα που συνορεύουν με άλλους δήμους στην εθνική οδό, όπου τα πράγματα είναι δύσκολα, ιδίως ως προς το ποσοστό πρασίνου, τα πάρκα και τον ελεύθερο χώρο. Εκεί η έμφαση δίνεται ακριβώς στην προσπάθεια να δημιουργήσουμε περισσότερες δυνατότητες πρασίνου».

Ο Χάρης Δούκας εξηγεί ότι στο σχέδιό του για τις ανοιχτές γειτονιές των 15 λεπτών, ο όρος «ανοιχτές» δεν είναι διακοσμητικός. «Πρέπει να δώσουμε πάρα πολύ μεγάλη ζωντάνια στις γειτονιές: θέλουμε να γεμίσουν οι πλατείες με γεγονότα, φεστιβάλ και κόσμο. Να έρχονται μουσικοί, νέα παιδιά, καλλιτέχνες – θέλουμε χώρο γι’ αυτούς. Στόχος μας είναι ο κάτοικος να αισθάνεται ότι ζει σε μια ζωντανή περιοχή, που έχει ορμή και δύναμη».

Αν και παραδέχεται ότι υπάρχουν γειτονιές με μεγαλύτερες ανάγκες, π.χ. τα Σεπόλια ή ο Κολωνός, επιμένει ότι κάθε περιοχή έχει διαφορετικές προτεραιότητες. Κι έτσι η λύση είναι οι ανοιχτές συνελεύσεις, στις οποίες συμμετέχει αρκετός κόσμος. «Εκεί, στις δημοτικές κοινότητες, βλέπουμε και ακούμε, απλώνουμε τους χάρτες που δείχνουν σχολεία, προσβάσεις, πράσινο». Στο ίδιο πλαίσιο εντάσσει και τις δενδροφυτεύσεις: «Έχουμε φυτέψει περίπου 8.500 δέντρα», με τη λογική ότι παρεμβαίνουν εκεί όπου τα προβλήματα είναι περισσότερα και όπου υπάρχει διαθέσιμος χώρος. «Μέσα από τις συνελεύσεις, επιχειρούμε να προτεραιοποιήσουμε τις άμεσες ανάγκες ώστε να προχωρούν με μεγαλύτερη ταχύτητα».

Οι δημοτικές συγκοινωνίες

Ο κ. Δούκας βάζει έναν αστερίσκο στο αφήγημα των «ανοιχτών γειτονιών», λέγοντας ότι αυτό που περιγράφεται αφορά πρωτίστως την καθημερινότητα των πολιτών και όχι ένα πρόγραμμα με τίτλο. Γι’ αυτό, επιμένει, το μοντέλο πρέπει να περιλαμβάνει και τα μέσα μεταφοράς.

«Από την ανάλυση που έγινε διαπιστώθηκε πολύ μεγάλο πρόβλημα στις συγκοινωνίες. Υπάρχουν πάρα πολλές γραμμές που κατευθύνουν τις γειτονιές στο κέντρο, αλλά σχεδόν καμία που να συνδέει μια περιοχή με μια άλλη. Έτσι, στο πλαίσιο των ανοιχτών γειτονιών των 15 λεπτών, σχεδιάσαμε 7 γραμμές δημοτικής συγκοινωνίας, για τις 7 κοινότητες, ακόμη και μία για το κέντρο, όπου, παρότι υπάρχουν αστικές συγκοινωνίες, διαπιστώσαμε ότι επίσης υπάρχουν θέματα».

Η εν λόγω μελέτη έγινε με συγκοινωνιολόγους και με τον κόσμο, με αναλυτική χάραξη και όλες τις επιμέρους λεπτομέρειες. Μάλιστα ο δήμαρχος συναντήθηκε και με τον υπουργό Μεταφορών, Κ. Κυρανάκη, ενώ «στον ΟΑΣΑ υπάρχει αναλυτική παρουσίαση ώστε να μπορέσουν να προχωρήσουν σε απόφαση Δημοτικού Συμβουλίου».
Χαρακτηρίζει τη δράση εμβληματική και υπογραμμίζει ότι «είναι η πρώτη φορά που γίνεται από τα κάτω, περνώντας πρώτα από αποφάσεις δημοτικών κοινοτήτων και τις ανοιχτές συνελεύσεις». Στόχος να είναι δωρεάν και να χρηματοδοτηθεί μέσω ολοκληρωμένων χωρικών επενδύσεων.

Το μεγαλύτερο εμπόδιο

Στο πεδίο της ποιότητας, επανέρχεται στα σχολεία και στην υγεία. «Πολλοί ήταν αυτοί που μου έλεγαν πως η γειτονιά των 15 λεπτών απαιτεί να έχεις πολύ καλά σχολεία, αλλά και δομές υγείας πρωτοβάθμιες». Περιγράφει μια ιδέα που προέκυψε από τις συζητήσεις: «Γιατί, όπως μου είπαν, να στέλνουν οι σχολικές επιτροπές αίτημα ακόμη και για προβλήματα στα αποχωρητήρια, με πολύ μεγάλη γραφειοκρατία, και να μη δημιουργηθεί ένα εξπρές σύστημα για μικροβλάβες; Ε, αυτό κάναμε και πλέον λειτουργεί. Υπάρχουν δύο βανάκια με υδραυλικό, μηχανικό και ηλεκτρολόγο που πηγαίνουν καθημερινά και κάνουν μικροδιορθώσεις στα 400 σχολεία – από πόρτες και καζανάκια μέχρι παράθυρα. Το μεγαλύτερο εμπόδιο όλων είναι η γραφειοκρατία».

Ο κ. Δούκας περιγράφει τι γίνεται στις ανοιχτές συνελεύσεις: «Για παράδειγμα, δείχνουμε ότι εδώ έχουμε τρεις παιδικές χαρές και ρωτάμε αν αρκούν ή αν υπάρχει ανάγκη για μία παραπάνω, πάντα με την επισήμανση ότι τα χρήματα είναι περιορισμένα». Σε μία τέτοια περίπτωση, όπως θυμάται, μια κοινότητα απάντησε ότι προτιμά να αξιοποιηθούν τα όποια χρήματα για την ενίσχυση της υπάρχουσας παιδικής χαράς.

Η συμμετοχή, επιμένει, πρέπει να γίνεται με δομημένο τρόπο. Στις «επτά ανοιχτές συνελεύσεις παρουσιάστηκαν τεράστια γραφήματα με φωτογραφίες και αναλύσεις της κοινότητας και ακολούθησε επιμέρους εξειδίκευση, από πολύ μικρά πράγματα, όπως το αν μπορεί να πεζοδρομηθεί αυτός ο δρόμος. Το πρόβλημα, όμως, είναι διπλό: οι πόροι είναι περιορισμένοι και δεν υπάρχει ιεράρχηση, ή αυτή δεν απορρέει από μια συζήτηση με τους κατοίκους αλλά από μια απομακρυσμένη αίσθηση του δημάρχου. Γι’ αυτό υπάρχει η επιθυμία το κάθε έργο να διαβουλεύεται ζωντανά, όχι με ηλεκτρονική διαβούλευση. Στη διαδικασία πρέπει να παρουσιάζονται όλες οι δράσεις και τα μέτρα και από αυτά να προχωράμε».

Το δεύτερο αγκάθι: «η γραφειοκρατία είναι εγγενές πρόβλημα. Οι ανοιχτές συνελεύσεις, ωστόσο, δίνουν στους πολίτες τη δυνατότητα να γνωρίσουν ποιες ακριβώς μικροπαρεμβάσεις κάνεις και ποιες είναι οι δυνατότητες του Δήμου».

Στο ερώτημα τι μπορεί να έχει αλλάξει σε έναν χρόνο, απαντά: «Θα πρέπει να έχει αλλάξει η αίσθηση συμμετοχής και συνιδιοκτησίας, ώστε οι κάτοικοι να νιώθουν ότι τους ακούμε, τους υπολογίζουμε, και τους λαμβάνουμε υπόψη στην απόφασή μας».

Σε επίπεδο έργων, θέλει «σε κάθε γειτονιά να έχουν προχωρήσει τρία έργα, υλοποιημένα σε τρία επίπεδα, με πρώτο το πράσινο. Σε έναν χρόνο να δείχνουμε τα τρία έργα: αυτή είναι η νέα παιδική χαρά, αυτή η πεζοδρόμηση, αυτή η βελτίωση», υπογραμμίζοντας ότι έχει δοθεί μεγάλη έμφαση στα σχολεία και ότι ήδη έχουν βελτιωθεί 80 από τα 400.

Όταν η συζήτηση επιστρέφει στο αρχικό ερώτημα, αν η Αθήνα μπορεί συνολικά να γίνει μια πόλη των 15 λεπτών, η απάντησή είναι ξεκάθαρη: «Δεν γίνεται όλος ο Δήμος να είναι των 15 λεπτών. Το στοίχημα είναι οι συνοικίες».

Θάνος Παγώνης: «Η Αθήνα είναι μια πόλη αυθόρμητη, αλλά κορεσμένη»

Η ιδέα της «πόλης των 15 λεπτών» διαδόθηκε ως μια νέα πολεοδομική σύλληψη που φιλοδοξεί να αλλάξει τον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβανόμαστε τη ζωή στις πόλεις. Όπως εξηγεί ο αναπληρωτής καθηγητής Αστικού Σχεδιασμού στο ΕΜΠ Θάνος Παγώνης, πρόκειται για μια έννοια που εντάσσεται στη μακρά παράδοση των «καθοδηγητικών ιδεών» γύρω από την αστική καινοτομία, την ανθεκτικότητα και την κλιματική προσαρμογή. «Κάθε λίγα χρόνια εμφανίζονται νέες ιδέες και συλλήψεις για την πόλη», σημειώνει, αναφερόμενος σε φυσιογνωμίες όπως ο Γιαν Γκελ ή ο Κάρλος Μορένο, οι οποίοι «βρίσκουν κάτι νέο να πουν – όχι πάντα τόσο νέο όσο φαίνεται».

Κατά τον κ. Παγώνη, η «πόλη των 15 λεπτών» θα μπορούσε να χαρακτηριστεί μια πολεοδομική ουτοπία, που ενσωματώνει έννοιες όπως η ευεξία και η αξιοβίωτη πόλη. «Η βασική ιδέα είναι η επιδίωξη των πόλεων να επιτυγχάνουν την ευτυχία των ανθρώπων, ανεξαρτήτως εισοδήματος. Πρακτικά αυτό σημαίνει ότι μέσα σε 15 λεπτά, περπατώντας ή με ποδήλατο, από το σπίτι σου να έχεις πρόσβαση σε όλα όσα χρειάζεσαι για την αστική καθημερινότητα, χωρίς μέσα μεταφοράς».

Η λογική αυτή, ωστόσο, προϋποθέτει συγκεκριμένα χαρακτηριστικά: πυκνότητα, διασπορά εξυπηρετήσεων και εγγύτητα. «Τα 15 λεπτά ισχύουν μόνο όταν μπορείς να περπατήσεις», τονίζει, εξηγώντας ότι πρόκειται για μια ιδέα που αφορά κυρίως πυκνές περιοχές, όπως ο Δήμος Αθηναίων. Υπενθυμίζει ότι ήδη από τη συζήτηση για τις «συμπαγείς πόλεις» και την αειφορία, η πολεοδομία είχε αναγνωρίσει τη σημασία της πυκνότητας. «Αυτό που ξεχωρίζει εδώ είναι η έννοια της εγγύτητας».

Η Αθήνα, ωστόσο, έχει τις δικές της ιδιαιτερότητες. «Δεν αναπτύχθηκε όπως οι βιομηχανικές πόλεις του Βορρά. Στηρίχτηκε στην παραγωγή της κατοικίας και στην αυτοστέγαση», λέει, περιγράφοντας μια πόλη μικρής κλίμακας, χωρίς σαφή οικοδομικά τετράγωνα, με ανάμεικτες χρήσεις γης. «Οδοντίατρος στον δεύτερο όροφο, μαγαζί στο ισόγειο, μικρές επιχειρήσεις παντού». Αυτή η αυθόρμητη ανάπτυξη θεωρείται από πολλούς θετική, καθώς απέτρεψε την απομόνωση προαστίων και την κοινωνική ερημοποίηση που παρατηρήθηκε σε άλλες ευρωπαϊκές πόλεις.

«Παράλληλα, όμως, το κράτος και ο επίσημος σχεδιασμός δεν επηρεάζουν ιδιαίτερα την πόλη». Δεν υπάρχει ισχυρή παρέμβαση στον σχεδιασμό των χρήσεων γης, γεγονός που καθιστά δύσκολη την εφαρμογή τέτοιων ιδεών. «Η Αθήνα έχει στοιχεία αυτής της λογικής, χωρίς να το έχει επιδιώξει, αλλά δεν μπορούμε να πάρουμε εύσημα για κάτι που προέκυψε μέσα από μη σχεδιασμό».

Ένα ακόμη ζήτημα είναι η κλίμακα. «Η πόλη δεν τελειώνει στα διοικητικά όρια του Δήμου Αθηναίων. Η συζήτηση θα έπρεπε να γίνεται τουλάχιστον σε επίπεδο λεκανοπεδίου». Επιπλέον, οι κοινωνικές συνθήκες δυσκολεύουν την εφαρμογή μιας τέτοιας πολιτικής. «Ο καθένας μένει εκεί όπου έχει σπίτι, όχι εκεί όπου επιλέγει», σημειώνει, τονίζοντας τον ρόλο της ιδιοκατοίκησης και της περιορισμένης κινητικότητας.

Για τον κ. Παγώνη, το βασικό έλλειμμα της Αθήνας δεν βρίσκεται στις χρήσεις γης, αλλά στις υποδομές. «Δεν έχει αρκετό χώρο για να περπατήσεις. Υπάρχουν στενά πεζοδρόμια, μεγάλες κλίσεις και περιορισμένος δημόσιος χώρος». Γι’ αυτό και είναι δύσκολο να εφαρμοστούν εδώ πολιτικές που υλοποιήθηκαν σε πόλεις όπως το Μιλάνο, η Νέα Υόρκη ή το Παρίσι. «Η γεωμετρία του οδικού δικτύου δεν το επιτρέπει, εκτός αν αφαιρέσεις σχεδόν τελείως τα αυτοκίνητα».

«Αντίθετα, στις εξυπηρετήσεις και στην ανάμειξη των χρήσεων είμαστε πολύ καλοί», σχολιάζει, αναγνωρίζοντας, ωστόσο, ότι στην εκπαίδευση και στην υγεία εξακολουθούν να υπάρχουν μετακινήσεις προς άλλες περιοχές. «Η Αθήνα είναι μια κορεσμένη πόλη, σε μεγάλο βαθμό αυθόρμητη, προϊόν αυτοσχεδιασμού και όχι κεντρικού σχεδιασμού». Αυτό το χαρακτηριστικό έχει πλεονεκτήματα, αλλά και όρια. «Το χάος χρειάζεται κάποια ρύθμιση».

Κατά τον ίδιο, υπάρχουν ακόμη περιθώρια βελτίωσης, κυρίως στον δημόσιο χώρο και στους χώρους όπου μπορεί να περπατήσει κανείς. «Ένα πρώτο βήμα είναι ο ουσιαστικός περιορισμός του αυτοκινήτου, ειδικά στο κέντρο». Εξίσου αναξιοποίητο πεδίο θεωρεί το εσωτερικό των οικοδομικών τετραγώνων, όπου οι ακάλυπτοι χώροι θα μπορούσαν να λειτουργήσουν ως κοινόχρηστοι πυρήνες.

«Η πόλη των 15 λεπτών λειτουργεί περισσότερο ως ενδιαφέρον σύνθημα παρά ως χειροπιαστό σχέδιο». Δεν είναι όμως άχρηστη, καθώς φωτίζει τις δύο όψεις της Αθήνας: «από τη μία τη μικρή κλίμακα και την ανάμειξη των χρήσεων κι από την άλλη τις ακαμψίες που περιορίζουν στην πράξη την εφαρμογή αυτής της ιδέας».

Μυρτώ Κιούρτη:«Η Αθήνα είναι “πόλη των 15 λεπτών”, αλλά δεν το έχουμε συνειδητοποιήσει»

Κάθε συζήτηση για την «πόλη των 15 λεπτών» στην Αθήνα χάνει το νόημά της αν δεν λάβουμε υπόψη τον ιδιαίτερο τρόπο λειτουργίας της ελληνικής κοινωνίας – έναν τρόπο που «αντανακλάται πλήρως στην πόλη», όπως υποστηρίζει η αρχιτεκτόνισσα Μυρτώ Κιούρτη.

«Έχω την εντύπωση ότι δεν μπορούμε ποτέ να βγάλουμε άκρη μιλώντας για την Αθήνα, αν δεν συνειδητοποιήσουμε πόσο διαφορετικά λειτουργεί η ελληνική κοινωνία. Αν πάμε να εξετάσουμε αυτά τα θέματα με όρους που συζητιούνται εκτός Ελλάδας, δεν μπορούμε να κατανοήσουμε την πραγματικότητα της Αθήνας, η οποία είναι δομημένη αλλιώς».

Η κυρία Κιούρτη χρησιμοποιεί το παράδειγμα του συστήματος υγείας για να δείξει πόσο διαφορετικά είναι τα πράγματα. «Στην Ελλάδα βασίζεται στους γιατρούς που έχουν προσωπικά ιατρεία. Είναι πάρα πολύ εύκολο και πάρα πολύ φθηνό για πολύ κόσμο να πάρει μια συμβουλή από έναν γιατρό που βρίσκεται σε ιατρείο μέσα σε πολυκατοικία. Αυτό στην Αγγλία δεν υπάρχει. Πρέπει να πας στο NHS. Για να πας σε γιατρό ιδιωτικά, πρέπει να είσαι πλούσιος. Αυτό σημαίνει ότι υπάρχει ήδη μια διασπορά των υπηρεσιών υγείας μέσα στην πόλη. Γι’ αυτό μου κάνει εντύπωση που συζητάμε για την “πόλη των 15 λεπτών” και πραγματικά δεν συνειδητοποιούμε ότι ήδη υπάρχει στην Αθήνα».

Προτείνει να επεκτείνουμε το πλαίσιο: «Η δική μου ατζέντα είναι η “πόλη των 30 λεπτών”. Τα 30 λεπτά περπάτημα το θεωρώ αποδεκτό. Τα 15 λεπτά είναι δεκατέσσερα τετράγωνα. Δεν πειράζει, θα περπατήσουμε λίγο παραπάνω».

Η «πόλη των 30 λεπτών», κατά την κ. Κιούρτη, περιγράφει καλύτερα τη σημερινή Αθήνα. «Μπορείς να έχεις σχεδόν τα πάντα. Και αν εντάξεις το μετρό ή τα λεωφορεία, η προσβασιμότητα αυξάνεται ακόμη περισσότερο. Στο Παρίσι, αν πάρεις το μετρό, σε 15 λεπτά πας όπου θες. Όμως η “πόλη των 15 λεπτών” μιλά για walking distance, για την κοινωνικότητα της επαφής που σου δίνει το περπάτημα».

Για την κ. Κιούρτη, η ουσία της ιδέας είναι απλή: «Η λογική πίσω από την “πόλη των 15 λεπτών” είναι να κάνει τη ζωή σου πιο εύκολη. Ότι δεν χρειάζεται να πάω κάπου πάρα πολύ μακριά, να γίνω commuter και να ζω όπως στον δυτικό κόσμο. Όμως, ενώ όλα είναι σχετικά κοντά, δεν νιώθουμε εύκολη τη ζωή μας. Νιώθουμε να μας κατακλύζει το χάος της Αθήνας, έτσι όπως είναι δομημένη».

Αναζητώντας το γιατί, η κυρία Κιούρτη κάνει μια κοινωνική παρατήρηση: «Στην Ελλάδα, αν δεν γκρινιάζεις, θεωρείσαι περίεργος. Είναι το κεκτημένο μας. Εμένα μου έχουν πει: “Μας νευριάζεις γιατί είσαι τόσο θετική”». Αντίθετα, θυμάται πως, όταν ετοίμαζε τα χαρτιά της για το Columbia, «όλοι οι καθηγητές μού έλεγαν: “Πρόσεξε, μην αρχίσεις τις γκρίνιες στο statement of purpose. Αν μιλήσεις με γκρίνια, δεν θα σε πάρουν στο Columbia”. Οι Αμερικανοί θέλουν ανθρώπους που βλέπουν τα πράγματα θετικά, που θέλουν να δημιουργήσουν».

Τέλος, προσθέτει κι έναν ακόμα ουσιαστικό προβληματισμό: «Μόνο ένα πράγμα με φοβίζει με αυτή την ιστορία των 15 λεπτών. Παρόλο που είμαι πάρα πολύ υπέρ του περπατήματος, της διασποράς των χρήσεων, της πυκνότητας, υπάρχει κάτι στην έννοια της κεντρικότητας που είναι κρίσιμο κι εγώ πιστεύω ότι δεν πρέπει να χαθεί».

«Ναι μεν να ζεις πολλά στο μικρό σου σύμπαν, αλλά να μην ξεχνάμε ότι η τέχνη παράγεται πάντα σε πολύ κεντρικές καταστάσεις. Δεν παράγεται όταν έχεις διασπορά. Σαν να απαιτείται –για να παραχθεί πραγματικά υψηλό πολιτισμικό προϊόν– κάποιου είδους υπερπυκνότητα, έστω σε κάποιο κέντρο, που ρίχνει λάδι στη φωτιά της δημιουργικότητας. Αυτό δεν μπορεί να συμβεί μέσα στη φαντασίωση των “μικρών χωριών” που είναι η “πόλη των 15 λεπτών”».