Θεραπευτική άσκηση: Μέσα στο γυμναστήριο του Αττικόν όπου η άσκηση γίνεται φάρμακο

Είχα ακούσει για αυτό το «γυμναστήριο» στο Sports Excellence - Τμήμα Αθλητικής Αριστείας της Α’ Ορθοπαιδικής Χειρουργικής Κλινικής, ΕΚΠΑ, στο Πανεπιστημιακό Γενικό Νοσοκομείο Αττικόν: ένα καινοτόμο κέντρο που επιχειρεί να αλλάξει το μοντέλο φροντίδας της υγείας, εντάσσοντας την άσκηση όχι απλώς ως μέσο πρόληψης ή αποκατάστασης, αλλά ως μέρος της θεραπευτικής διαδικασίας – με εξατομίκευση, παρακολούθηση δεικτών και επιστημονική τεκμηρίωση.

Το Sports Excellence ξεκίνησε το 2017 με έμφαση στην αθλητική απόδοση, σε συνεργασία με εθνικές ομάδες και ομοσπονδίες. Το 2022, με αποκλειστική δωρεά από το Ίδρυμα Ʃταύρος Νιάρχος (ΙƩΝ), προστέθηκε ένας νέος πυλώνας: η Θεραπευτική Άσκηση, αρχικά για ασθενείς με καρκίνο και στη συνέχεια για άτομα με διαφορετικά χρόνια νοσήματα. Ʃήμερα αποτελεί ένα παράδειγμα του πώς η επιστήμη της άσκησης περνά στην καθημερινή φροντίδα της υγείας. 

Ένα διαφορετικό γυμναστήριο μέσα στο νοσοκομείο Αττικόν

Συνοδεύω την Αντιγόνη, που αντιμετωπίζει χρόνιο πνευμονολογικό πρόβλημα και χρειάζεται υποστήριξη με οξυγόνο καθημερινά, σε μία από τις συνεδρίες της θεραπευτικής άσκησης που κάνει τρεις φορές την εβδομάδα. Παρότι οι αντοχές της εκείνη την ημέρα είναι περιορισμένες, νιώθει χαρούμενη που βρίσκεται εδώ. Μας υποδέχεται η Κωνσταντίνα Καρνάρου, η προσωπική της γυμνάστρια για την επόμενη ώρα. Κάθε ασκούμενος εδώ ακολουθεί ένα δομημένο πρόγραμμα θεραπευτικής άσκησης με ιατρική επίβλεψη, με στόχο τη βελτίωση της αντοχής, της λειτουργικότητας και της ποιότητας ζωής.

Με την πρώτη ματιά, ο χώρος θυμίζει ένα σύγχρονο, πλήρως εξοπλισμένο γυμναστήριο: ποδήλατα, διάδρομοι, εργόμετρα κωπηλασίας, ski erg, μηχανήματα ενδυνάμωσης, βαράκια, λάστιχα, kettlebells. Μόνο που εδώ η τεχνολογία πηγαίνει ένα βήμα παραπέρα.

Τα περισσότερα μηχανήματα αντιστάσεων είναι «smart»: λειτουργούν με ηλεκτρομαγνητική αντίσταση, αναγνωρίζουν το προφίλ του ασκούμενου και μπορούν να ρυθμίσουν αυτόματα την αντίσταση, τον ρυθμό και το εύρος της κίνησης, καταγράφοντας παράλληλα την εξέλιξή του.

Η οδηγία προς την Αντιγόνη είναι πέντε δίλεπτα στο ποδήλατο και άλλα τόσα στον διάδρομο. Η άσκηση «σπάει» σε μικρά διαστήματα, ώστε να αποφεύγεται η απότομη πτώση του κορεσμού οξυγόνου και η υπερβολική επιβάρυνση. «Ʃε όλους ο κορεσμός μπορεί να επηρεαστεί κατά την άσκηση και επανέρχεται με την ανάπαυση. Ʃτους ανθρώπους με πνευμονολογικά νοσήματα, όμως, μπορεί να πέσει ακόμη και με ένα απλό βάδισμα». Η Κωνσταντίνα εξηγεί ότι η θεραπευτική άσκηση, πέρα από το καρδιοαναπνευστικό σύστημα, περιλαμβάνει τη μυϊκή δύναμη και αντοχή, την ισορροπία, την ευκινησία – «όλα τα στοιχεία που συνθέτουν τη συνολική φυσική κατάσταση και καθορίζουν το πόσο λειτουργικός μπορεί να είναι ένας άνθρωπος στην καθημερινότητά του».

Δίπλα μας, ο Νίκος, που έχει γεννηθεί με εγκεφαλική παράλυση, κάνει τις δικές του ασκήσεις. Μαζί του είναι η Μαριαλένα Καφραμάνη, που βρίσκεται κι αυτή καθημερινά δίπλα στους ασθενείς του Sports Excellence, τον καθοδηγεί, του δίνει ρυθμό, τον εμψυχώνει. Είναι Παρασκευή, λίγο πριν από τριήμερο, και ο χώρος είναι πιο ήσυχος από ό,τι συνήθως. Αυτό όμως που καταλαβαίνεις αμέσως είναι ότι, πέρα από τα μηχανήματα, τις μετρήσεις και την τεχνολογία, οι άνθρωποι είναι το κέντρο αυτού του χώρου.

Η Κωνσταντίνα με τη Μαριαλένα μοιάζουν να συμπυκνώνουν αυτή τη φιλοσοφία: την επιστήμη μαζί με την ανθρώπινη φροντίδα. Ανήκουν σε μια νέα γενιά επιστημόνων της άσκησης. Απόφοιτες ΤΕΦΑΑ, βρέθηκαν στο Sports Excellence Lab μέσα από την πρακτική τους εκπαίδευση στο πλαίσιο του μεταπτυχιακού προγράμματος «Άθληση και Υγεία» της Ιατρικής Σχολής του ΕΚΠΑ, που υλοποιείται στο Πανεπιστημιακό Γενικό Νοσοκομείο «Αττικόν». Το πρόγραμμα καλύπτει ένα σχετικά νέο πεδίο: τη θεραπευτική άσκηση –την εφαρμογή της σωματικής δραστηριότητας σε ανθρώπους με χρόνια, μη μεταδιδόμενα νοσήματα– αλλά και την εργομετρική αξιολόγηση και αποκατάσταση αθλητών.

Για την Κωνσταντίνα και τη Μαριαλένα, αυτή ήταν μια συνειδητή επιλογή: να δουλέψουν με την άσκηση ως εργαλείο υγείας και όχι μόνο ως μέσο βελτίωσης της φυσικής κατάστασης ή της απόδοσης. Η διαδρομή τους αποτυπώνει και μια ευρύτερη αλλαγή στον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβανόμαστε τη φροντίδα της υγείας: η κίνηση αρχίζει να αντιμετωπίζεται ως μέρος της θεραπείας, και ο εξειδικευμένος επαγγελματίας της άσκησης αποκτά θέση στη διεπιστημονική ομάδα που φροντίζει τον ασθενή.

Από ασθενείς, διά βίου ασκούμενοι

Ποιοι συμμετέχουν στο πρόγραμμα θεραπευτικής άσκησης; Άνθρωποι με πολύ διαφορετικά ιατρικά προφίλ: ασθενείς με καρκίνο, πριν ή μετά από χειρουργείο, αλλά και κατά τη διάρκεια χημειοθεραπείας ή ανοσοθεραπείας· άνθρωποι με χρόνια αναπνευστικά νοσήματα, ασθενείς που έχουν υποστεί εγκεφαλικό επεισόδιο ή αντιμετωπίζουν άλλες νευρολογικές παθήσεις, άνθρωποι με παχυσαρκία ή προβλήματα κινητικότητας, αλλά και ηλικιωμένοι που θέλουν να διατηρήσουν τη λειτουργικότητά τους και να μειώσουν τον κίνδυνο πτώσεων.

Η διάρκεια των προγραμμάτων διαφέρει ανάλογα με τις ανάγκες του κάθε ασθενούς – συνήθως από τρεις έως έξι μήνες. Το “Action for Cancer” ξεκινά ως τρίμηνο πρόγραμμα και μπορεί να επεκταθεί, ενώ υπάρχουν και περιπτώσεις, όπως ασθενείς με σοβαρά αναπνευστικά προβλήματα που χρειάζονται οξυγόνο και δεν έχουν άλλη ασφαλή δυνατότητα συστηματικής άσκησης, όπου η παραμονή μπορεί να παραταθεί.

«Ο στόχος μας δεν είναι απλώς να κάνουν άσκηση όσο βρίσκονται εδώ», εξηγεί η Κωνσταντίνα. «Αλλά να τους βοηθήσουμε να γίνουν δια βίου ασκούμενοι. Πολλοί από τους ανθρώπους που περνούν την πόρτα του κέντρου δεν έχουν γυμναστεί ποτέ στη ζωή τους. Γι’ αυτό, μεγάλο μέρος της δουλειάς που κάνουμε εδώ είναι η εκπαίδευση: να μάθουν κινήσεις και ασκήσεις προσαρμοσμένες στις ανάγκες τους, να αποκτήσουν αυτοπεποίθηση και να μπορούν να συνεχίσουν με ασφάλεια μόνοι τους – είτε στο σπίτι είτε σε έναν χώρο άσκησης».

Και μετά; Όταν τελειώνει το πρόγραμμα και φύγουν από αυτό το προστατευμένο περιβάλλον; Υπάρχει πραγματική αλλαγή; «Στην πλειονότητα των περιπτώσεων, ναι», απαντά. «Αυτό που παίζει καθοριστικό ρόλο είναι η συνέπεια — να έρχεται ο ασθενής σταθερά, ώστε να δει τα καλύτερα δυνατά αποτελέσματα. Βελτιώνονται λειτουργικά, σωματικά, αλλά και ψυχολογικά, που είναι εξίσου σημαντικό. Πολλοί βλέπουν αλλαγές και στην κλινική τους εικόνα, κάτι που επιβεβαιώνεται και από τους γιατρούς τους. Αλλά αυτό που ξεχωρίζει είναι η ψυχική ευεξία που νιώθουν μέσα από αυτή τη διαδικασία».

Η άσκηση γίνεται φάρμακο

Η Αντιγόνη, που ξεκίνησε τη μέρα εξαντλημένη, όσο περνά η ώρα ανακτά δυνάμεις. Είναι η γνώριμη εμπειρία όλων: ξεκινάς χωρίς διάθεση και φεύγεις αλλιώς. «Αυτό δείχνει πόσο ισχυρή είναι η σύνδεση σώματος και ψυχής», λέει η Μαριαλένα, που μόλις έχει ολοκληρώσει την προπόνηση του Νίκου και έρχεται κοντά μας. «Η ψυχική διάθεση μπορεί να ενισχύσει ή να επιβαρύνει τα σωματικά συμπτώματα. Και εκεί παρεμβαίνει η δέσμευση: να πηγαίνεις συστηματικά, να έχεις ένα πρόγραμμα. Αυτό είναι το κλειδί, όχι μόνο στη θεραπευτική άσκηση αλλά σε κάθε αλλαγή τρόπου ζωής. Η άσκηση μπορεί να προσαρμοστεί σε κάθε άνθρωπο, με τις δυσκολίες και τις ιδιαιτερότητές του».

Αυτή η αλλαγή δεν μένει μόνο στην αίσθηση που έχουν οι ίδιοι οι ασθενείς· Η πρόοδος παρακολουθείται με αντικειμενικούς δείκτες αλλά και με την ανατροφοδότηση των ίδιων των ασθενών. Μετά από κάθε συνεδρία καταγράφουν πώς ένιωσαν, πόσο κουράστηκαν και πόσο ευχαριστήθηκαν την άσκηση, ώστε το πρόγραμμα να προσαρμόζεται συνεχώς στις ανάγκες τους. Παράλληλα αξιολογούνται μετρήσιμοι δείκτες, όπως η καρδιακή συχνότητα.

Αυτό που θέλουμε να βλέπουμε είναι κυρίως η αύξηση της μυϊκής μάζας. Για έναν άνθρωπο που δεν έχει ασκηθεί ποτέ, ακόμη και η πρώτη ενεργοποίηση είναι σημαντική, και αυτό αποτυπώνεται στο σώμα του.

Υπάρχει όμως και κάτι που δεν αποτυπώνεται στις μετρήσεις: η επαφή με τους άλλους, η παρακίνηση, η αίσθηση ότι ανήκεις κάπου. Η Αντιγόνη το επιβεβαιώνει: «Μου δίνει μεγάλη χαρά να έρχομαι. Είναι σαν να κάνω κάτι για μένα – αυτή η μία ώρα είναι δική μου». Ένα συναίσθημα που, με τον έναν ή τον άλλον τρόπο, αναγνωρίζουμε όλοι όταν ασκούμαστε. Και που, για πολλούς συμπολίτες μας, η πρόσβαση δεν είναι αυτονόητη. «Μην ξεχνάμε», συμπληρώνει η Κωνσταντίνα, «ότι μιλάμε συχνά για ανθρώπους που δεν μπορούν να πάνε εύκολα σε έναν κοινό χώρο άσκησης. Ασθενείς ανοσοκατεσταλμένους ή ευάλωτους, που περιορίζονται στο σπίτι, φοβούνται μια λοίμωξη, την κόπωση ή ότι δεν θα τα καταφέρουν».

Ίσως γιατί έχουμε συνηθίσει να συνδέουμε τη γυμναστική μόνο με την εικόνα της υγείας — σαν κάτι που κάνεις όταν είσαι ήδη καλά. Όμως εδώ συμβαίνει ακριβώς το αντίθετο: η κίνηση μπαίνει εκεί όπου υπάρχει η δυσκολία. Η συνύπαρξη των λέξεων «θεραπεία» και «άσκηση» προτείνει έναν διαφορετικό τρόπο σκέψης.

Όταν οι ασθενείς γίνονται οικογένεια

Ρωτάω αν υπάρχει κάποια ιστορία που τις έχει σημαδέψει. «Έχουμε πάρα πολλές ιστορίες, γιατί κάθε ασθενής είναι ξεχωριστός. Όταν ολοκληρώνουν το πρόγραμμα, στεναχωριούνται πολύ. Αλλά κι εμείς στεναχωριόμαστε διπλά. Χτίζεται μια σχέση. Όταν βλέπεις έναν άνθρωπο τρεις φορές την εβδομάδα, γίνεται μέρος της ζωής σου, σχεδόν οικογένεια».

Ξεχωρίζουν την πρώτη απώλεια που διαχειρίστηκαν. Εκείνη την ασκούμενη ασθενή τους, που δεν τα κατάφερε μετά από ένα δύσκολο χειρουργείο μεταμόσχευσης πνεύμονα. «Το δικό μας επάγγελμα δεν είναι συνυφασμένο με τον θάνατο, αλλά με την υγεία, τη δύναμη, την πρόοδο. Η πρώτη απώλεια ήταν σαν κεραυνός. Οι άνθρωποι που έρχονται εδώ βρίσκονται σε μια πολύ ιδιαίτερη στιγμή της ζωής τους: μετά από μια διάγνωση, μια μεγάλη αλλαγή ή μια προσπάθεια να ξαναβρούν όσα είχαν χάσει. Και με έναν τρόπο, αφήνουν όλοι ένα αποτύπωμα. Αυτό που κρατήσαμε ήταν τα τελευταία της λόγια: “Είμαι ευτυχισμένη, γιατί ακόμη και σε αυτό το διάστημα που σας γνώρισα, ξαναστάθηκα στα πόδια μου. Μπορούσα να περνάω χρόνο με τα παιδιά μου, να νιώθω καλά, να είμαι ξανά λειτουργική”».

Δίπλα σε αυτές τις στιγμές υπάρχουν και οι άλλες – οι καθημερινές, οι ανάλαφρες. «Υπάρχει πολύ γέλιο εδώ μέσα», λέει η Μαριαλένα. «Βάζουμε μουσική, πειραζόμαστε. Γιατί τελικά δεν είναι μόνο η άσκηση, είναι κι η ανθρώπινη επαφή».

Από το γυμναστήριο στο κύτταρο

Πίσω όμως από αυτή την ανθρώπινη σχέση υπάρχει ένα πολύ συγκεκριμένο επιστημονικό πλαίσιο. Το Sports Excellence συνδυάζει το κοινωνικό σκέλος με το ερευνητικό, καθώς λειτουργεί μέσα σε ένα πανεπιστημιακό νοσοκομείο, με την επιστημονική επίβλεψη της Α ́ Ορθοπαιδικής Χειρουργικής Κλινικής, ΕΚΠΑ και τη συνεργασία των αντίστοιχων κλινικών. Με την αποκλειστική δωρεά του Ιδρύματος Σταύρος Νιάρχος για το κοινωνικό αποτύπωμα και του πανεπιστημίου για την ερευνητικό, δημιουργείται μια συνεχής γέφυρα ανάμεσα στην επιστήμη και την πράξη.

Λίγο αργότερα, στον χώρο του γυμναστηρίου περνά για να χαιρετήσει και ο Δημήτρης Θεοδωρακάκος, επιστημονικός υπεύθυνος του τμήματος και διευθυντής του προγράμματος. «Η καρδιά του προγράμματος είναι οι άνθρωποί μας», λέει χαμογελώντας για την ομάδα του. Μας μιλά για το επόμενο βήμα: ένα νέο ερευνητικό εργαστήριο, που δημιουργείται στο πανεπιστημιακό περιβάλλον του νοσοκομείου, με στόχο να μελετήσει ακόμη πιο βαθιά τι ακριβώς προκαλεί η άσκηση οργανισμό. Μέσα από βιοδείκτες –με λήψη αίματος ή σάλιου– οι ερευνητές θα μπορούν να παρακολουθούν τις προσαρμογές που προκαλεί η άσκηση σε διαφορετικές ομάδες, από ασθενείς μέχρι αθλητές.

«Μέχρι σήμερα αξιολογούμε κυρίως τους εμφανείς δείκτες: τι κιλά σήκωσε κάποιος, ποια ήταν η κόπωσή του, ποια ήταν η καρδιακή του συχνότητα. Αυτό που δεν γνωρίζουμε επαρκώς είναι τι συμβαίνει σε κυτταρικό επίπεδο – πώς αλλάζει δηλαδή η φυσιολογία του οργανισμού. Ήδη βρίσκεται σε εξέλιξη ερευνητικό πρωτόκολλο σε ασθενείς με άνοια, οι οποίοι ακολουθούν τρίμηνο πρόγραμμα Θεραπευτικής Άσκησης. Στόχος είναι σταδιακά η ίδια προσέγγιση να εφαρμοστεί και σε άλλες ομάδες ασθενών. Μέσα από τη συνεργασία με τον βιολόγο θα μπορούμε να έχουμε πιο άμεση και εξατομικευμένη εικόνα των αλλαγών που συμβαίνουν στον οργανισμό κάθε ασθενούς. Να γνωρίζουμε πώς μια συγκεκριμένη μορφή άσκησης οδηγεί σε συγκεκριμένες προσαρμογές».

Το Sports Excellence συνεχίζει παράλληλα να συνεργάζεται με εθνικές ομάδες και ομοσπονδίες, προσφέροντας εργομετρική αξιολόγηση σε αθλητές υψηλού επιπέδου. «Εδώ έχουμε ένα εξαιρετικά σύγχρονο εργαστήριο και εργαλεία που δύσκολα θα μπορούσε να βρει κανείς αλλού», εξηγεί ο Δημήτρης. Μία από τις βασικές αξιολογήσεις είναι η μέτρηση της μέγιστης πρόσληψης οξυγόνου (VO2max), ένας σημαντικός δείκτης της καρδιοαναπνευστικής ικανότητας. Το πιο ενδιαφέρον, όμως, είναι ότι σήμερα αυτοί οι δύο κόσμοι συναντιούνται. Οι αθλητές και οι ασθενείς μπορεί να βρίσκονται στον ίδιο χώρο, την ίδια ώρα. «Είναι μια συμπεριληπτική μορφή άσκησης», λένε η Κωνσταντίνα και η Μαριαλένα. «Ο ένας δίνει κίνητρο στον άλλον: οι αθλητές στους ασθενείς για να συνεχίσουν, αλλά και οι ασθενείς στους αθλητές, θυμίζοντάς τους ότι η προσπάθεια δεν μετριέται μόνο με την επίδοση».

Όπως λέει η Μαριαλένα στην Αντιγόνη, «ο δικός σας αγώνας είναι συχνά πιο μακρύς, πιο δύσβατος και απαιτεί μια άλλη μορφή δύναμης: επιμονή, αποδοχή και υποστήριξη».