Σεξουαλικές φαντασιώσεις: Πώς λειτουργούν στον ψυχισμό μας

Οι ιστορίες σε αυτή τη στήλη αντλούν στοιχεία από αληθινά γεγονότα και από ανθρώπους που έχω συναντήσει κυρίως στον ψυχοθεραπευτικό χώρο. Όλες τους έχουν υποστεί λογοτεχνική επεξεργασία για την προστασία των εμπλεκομένων, τόσο που πια έχουν μετατραπεί σε ξέχωρες υπάρξεις. Καλή ανάγνωση! — Σ.Π.

Τι σημαίνει στ’ αλήθεια το να φαντασιωνόμαστε κάτι «παράξενο»; Γιατί φοβόμαστε τις φαντασιώσεις μας και πώς μπορούν να μας αποκαλύψουν τον πιο βαθύ, αληθινό μας εαυτό;

Όταν αρχίζουμε να μιλάμε για τις φαντασιώσεις μας

Σε μια συνάντηση φίλων, η συζήτηση κυλούσε χαλαρά: σχέσεις, εμπειρίες, απογοητεύσεις. Ώσπου κάποια στιγμή, χωρίς μεγάλη σκέψη, κάποιος ρώτησε: «Έχετε ποτέ φαντασιωθεί στο κρεβάτι κάτι που σας ξάφνιασε; Που δεν ξέρετε αν επιτρέπεται να το σκέφτεστε;» Αρχικά κανείς δεν μίλησε. Υπήρχε μια σιωπή, ανακατεμένη με αμηχανία. Τελικά η Χ. είπε: «Έχω φαντασιωθεί ότι έχω αντρικό σώμα. Ότι παίρνω τον ρόλο του άντρα στο σεξ. Όχι για να “γίνω άντρας”, απλά… έτσι λειτουργεί μέσα μου κάποιες φορές».

Η γενναία αποκάλυψη άνοιξε τον δρόμο. Ο Θ. παραδέχτηκε πως εκείνος είχε φαντασιωθεί πως ήταν γυναίκα, πως ένιωθε διαφορετικά σε εκείνη την εικόνα, χωρίς να αμφισβητεί τη δική του ταυτότητα. Ακολούθησαν κι άλλοι. Κάποιος φαντασιώνεται να είναι αόρατος παρατηρητής. Μία άλλη να είναι υποταγμένη. Άλλος να κάνει σεξ με πολλούς συντρόφους ταυτόχρονα.

Δεν ήταν έκπληξη ότι όλοι είχαν φαντασιώσεις· η έκπληξη ήταν ότι κανείς δεν τολμούσε να τις πει φωναχτά — μέχρι εκείνη τη στιγμή.

Γιατί οι φαντασιώσεις είναι ακόμη ταμπού;

Οι φαντασιώσεις παραμένουν ένα από τα πιο παρεξηγημένα πεδία της ανθρώπινης εμπειρίας. Αν και είναι κοινές, φυσιολογικές και ψυχολογικά υγιείς, κουβαλούν ενοχή, φόβο και ντροπή. Αυτό οφείλεται σε διάφορους λόγους:

1. Η ιστορική και θρησκευτική κληρονομιά. Για αιώνες, οι σκέψεις γύρω από τη σεξουαλικότητα —και ιδιαίτερα οι «ανώμαλες», οι επιθυμίες που δεν οδηγούσαν στην αναπαραγωγή— θεωρούνταν ανήθικες, αμαρτωλές, ακόμη και επικίνδυνες. Το να φαντασιώνεσαι κάτι πέρα από τη νόρμα ήταν σχεδόν «ψυχικό αμάρτημα».

2. Η ταύτιση της φαντασίας με την πράξη. Πολλοί άνθρωποι πιστεύουν ότι, αν σκέφτονται κάτι, κρύβεται μέσα τους η πρόθεση να το κάνουν. Όμως η φαντασίωση δεν είναι πρόθεση, είναι εσωτερικό σενάριο, όχι σχέδιο δράσης.

3. Ο φόβος ότι «είμαι κάτι άλλο». Όταν κάποιος φαντασιώνεται κάτι έξω από την κανονικότητα που έχει χτίσει για τον εαυτό του (π.χ. αλλαγή φύλου, υποταγή, ομαδικό σεξ), συχνά τρομάζει. Σκέφτεται: «Μήπως τελικά είμαι κάτι άλλο από αυτό που νομίζω ότι είμαι;» Στην πραγματικότητα, η φαντασίωση δεν ορίζει την ταυτότητα: ανοίγει χώρο για αυτοπαρατήρηση και εξερεύνηση.

Πώς λειτουργούν οι φαντασιώσεις στον ψυχισμό μας

Οι φαντασιώσεις είναι σαν μια νοητική σκηνή, όπου το μυαλό μπορεί να προβάλλει ρόλους, επιθυμίες και σενάρια χωρίς συνέπειες. Είναι ένας ιδιωτικός χώρος, απόλυτα ασφαλής, στον οποίο μπορούμε να γίνουμε όποιοι θέλουμε, να βιώσουμε ό,τι φοβόμαστε, ή να δοκιμάσουμε καταστάσεις που δεν θα αγγίζαμε ποτέ στην πραγματικότητα. Μέσα στις φαντασιώσεις:

• Επεξεργαζόμαστε καταπιεσμένες ανάγκες.
• Εξισορροπούμε το άγχος, την πίεση και τον κοινωνικό έλεγχο.
• Βιώνουμε μια ελευθερία που αλλιώς δεν θα είχαμε.

Πολλές φορές, οι φαντασιώσεις λειτουργούν σαν αντιστροφή του ρόλου που παίζουμε στην καθημερινότητα:

• Ο ισχυρός φαντασιώνεται πως παραδίνεται.
• Ο παθητικός φαντασιώνεται πως κυριαρχεί.
• Εκείνος που τα έχει όλα σε τάξη φαντασιώνεται το χάος.

Το μυαλό μας, όπως και το σώμα μας, βρίσκει τρόπους να ισορροπήσει — ακόμα κι αν αυτοί οι τρόποι μοιάζουν ασυνήθιστοι.

Οι φαντασιώσεις στην ψυχοθεραπεία: Το σημείο καμπής

Δεν παρατηρείται μόνο στην καθημερινότητα η συστολή. Και στην ψυχοθεραπεία, ατομική ή ομαδική, οι φαντασιώσεις συχνά δεν εμφανίζονται εύκολα. Οι άνθρωποι διστάζουν να μιλήσουν γι’ αυτές, ακόμη και στον θεραπευτή. Όταν όμως το κάνουν, και όταν ανακαλύψουν ότι δεν θα κριθούν, κάτι βαθύ μετατοπίζεται μέσα τους. Η αποκάλυψη των φαντασιώσεων συχνά γίνεται καταλύτης για προσωπική αλλαγή. Ο θεραπευόμενος νιώθει:

• Ελεύθερος από την εσωτερική σύγκρουση.
• Κατανόηση για πλευρές του εαυτού του που δεν είχε αποδεχτεί.
• Αποσυμπίεση από το βάρος της ντροπής.

Δεν είναι τυχαίο πως πολλοί λένε: «Μόλις το είπα, δεν είχε πια δύναμη πάνω μου». Η απομυθοποίηση της φαντασίωσης δεν την εξαφανίζει, της δίνει χώρο, και συχνά την καθιστά λιγότερο επείγουσα, λιγότερο φορτισμένη, πιο «φυσιολογική» για εμάς.

Οι άνθρωποι φαντασιώνονται πέρα από το φύλο, την ηλικία ή τη σεξουαλική ταυτότητα. Οι φαντασιώσεις είναι προσωπικές, μπορεί να αλλάζουν με τον χρόνο και με τις εμπειρίες. Πάνω απ’ όλα, όμως, δεν υπακούν σε νόρμες — απλώς συμβαίνουν.

Οι φαντασιώσεις δεν είναι ασθένεια. Δεν είναι προδοσία του εαυτού. Είναι μέρος της ανθρώπινης πολυπλοκότητας.

• Αν τις δούμε με επίγνωση, γίνονται πηγή δύναμης.
• Αν τις καταπιέσουμε, μετατρέπονται σε άγχος, ντροπή και αποξένωση.
• Αν τις αποδεχτούμε, καταλαβαίνουμε τελικά κάτι θεμελιώδες: ότι η επιθυμία μας δεν χρειάζεται άδεια για να υπάρχει.

Για παράδειγμα, η φαντασίωση της Χ.: Η φαντασίωση μιας γυναίκας να έχει ανδρικό μόριο στο σεξ είναι μια πολύ πιο συχνή φαντασιακή εικόνα απ’ όσο νομίζουμε και δεν συνδέεται απαραίτητα με τρανς ταυτότητα, ομοφυλοφιλία ή διαταραχή. Μπορεί να εξηγηθεί με διάφορους ψυχολογικούς, συμβολικούς και υπαρξιακούς τρόπους, ανάλογα με το άτομο, τη συγκυρία και τη βιωματική του ιστορία. Το ανδρικό μόριο, από μικρή ηλικία, συχνά φορτίζεται πολιτισμικά με έννοιες όπως:

• ενεργητικότητα,
• κυριαρχία,
• εισβολή,
• «το να κάνεις κάτι στον άλλον».

Η γυναίκα που φαντάζεται να έχει ανδρικό μόριο μπορεί να θέλει ασυνείδητα να πάρει ρόλο οδηγού στο σεξ, να δοκιμάσει την αίσθηση του να έχει τον έλεγχο, του να κατευθύνει την πράξη, αντί να είναι το «αντικείμενο». Δεν σημαίνει ότι θέλει να γίνει άντρας. Σημαίνει ότι η φαντασία της αναζητά έναν ρόλο που της δίνει αυτονομία, πρωτοβουλία και επιρροή.

Προσοχή!

Παρότι οι σεξουαλικές φαντασιώσεις είναι φυσιολογικό και υγιές κομμάτι της ψυχικής ζωής, υπάρχουν περιπτώσεις όπου μπορεί —και πρέπει— να μας απασχολήσουν πιο σοβαρά, όχι με σκοπό τον πανικό ή την καταστολή, αλλά την κατανόηση και τη φροντίδα του εαυτού. Ακολουθούν οι κύριες ενδείξεις ότι μια φαντασίωση μπορεί να αξίζει διερεύνηση με ψυχοθεραπευτικό προβληματισμό:

1. Όταν γίνεται εμμονική ή «μονόδρομος». Αν μια συγκεκριμένη φαντασίωση:

• επανέρχεται εξαναγκαστικά, χωρίς τη θέλησή σου
• σε απασχολεί επίμονα σε ακατάλληλες στιγμές (π.χ., στη δουλειά, στον ύπνο, στην καθημερινή σου λειτουργία)
• είναι η μόνη πηγή διέγερσης που σε ικανοποιεί (π.χ., χωρίς αυτή δεν μπορεί να υπάρξει διέγερση ή οργασμός)

… τότε ίσως είναι ένδειξη ότι κάτι ξεδιπλώνεται ψυχικά πίσω από τη φαντασίωση, και αξίζει να το δεις σε βάθος.

2. Όταν σχετίζεται με πρόκληση βλάβης σε εσένα ή σε άλλους. Αν η φαντασίωσή σου:

• περιλαμβάνει μη συναινετικές πράξεις (π.χ., βία χωρίς συναίνεση, εξαναγκασμό, κακοποίηση),
• εμπλέκει ανήλικα άτομα, ζώα ή ευάλωτες ομάδες
• δημιουργεί άγχος ή ενοχή επειδή είναι ηθικά ή νομικά επικίνδυνη
• συνοδεύεται από επιθυμία πραγματοποίησης χωρίς συνείδηση των επιπτώσεων

…τότε είναι πολύ σημαντικό να μην την αγνοήσεις. Δεν σημαίνει ότι είσαι «κακός άνθρωπος», αλλά ότι χρειάζεσαι υποστήριξη, κατανόηση και παρέμβαση πριν γίνει επικίνδυνη.

3. Όταν φέρνει έντονη ντροπή, αυτοαπέχθεια ή ενοχή. Αν μετά από μια φαντασίωση:

• νιώθεις αηδία με τον εαυτό σου
• σε κατακλύζει ντροπή ή φόβος για το τι σημαίνει αυτό «για σένα»
• απομονώνεσαι ή αποφεύγεις σχέσεις επειδή πιστεύεις ότι είσαι «ανώμαλος»

…τότε δεν φταίει η φαντασίωση — αλλά η σχέση σου μαζί της. Σε αυτή την περίπτωση, η ψυχοθεραπεία μπορεί να βοηθήσει να επαναδιαμορφώσεις το πλαίσιο, να αποφορτιστεί η ενοχή και να δεις την εμπειρία ως μέρος της ψυχικής σου πολυπλοκότητας, όχι ως απειλή.

4. Όταν επηρεάζει αρνητικά τις σχέσεις ή τη σεξουαλική σου ζωή.

• αν δεν μπορείς να συνδεθείς με τον σύντροφό σου επειδή συγκρίνεις τα πάντα με το σενάριο της φαντασίωσής σου
• αν η φαντασίωση οδηγεί σε αποφυγή οικειότητας, σεξουαλικής πράξης ή επικοινωνίας
• αν δημιουργεί ανισορροπία στην επιθυμία με τον σύντροφό σου

…τότε αξίζει να αναρωτηθείς: χρησιμοποιείται η φαντασίωση ως καταφύγιο από τον φόβο της οικειότητας ή ως υποκατάστατο αληθινού δεσίματος; Αν ναι, ίσως είναι ώρα για εσωτερική επεξεργασία.

5. Όταν περνά από το φαντασιακό στο παρορμητικό (και ανεξέλεγκτο). Η διαφορά ανάμεσα στη φαντασίωση και την παρόρμηση είναι σημαντική:

• Η φαντασίωση παραμένει στο μυαλό και μπορείς να επιλέξεις τι θα κάνεις με αυτή.
• Η παρόρμηση αρχίζει να ωθεί προς πράξη, παρά τη βούληση ή τη λογική σου.

Αν νιώθεις ότι δεν έχεις έλεγχο, ότι «σε τραβάει» να κάνεις κάτι που εσύ θεωρείς επικίνδυνο ή επιζήμιο, αυτό είναι ξεκάθαρο σήμα ότι χρειάζεσαι υποστήριξη — χωρίς ντροπή, χωρίς στιγματισμό, αλλά αναζητώντας ασφάλεια.

Πότε ΔΕΝ χρειάζεται να ανησυχούμε:

• Όταν η φαντασίωση παραμένει φαντασία.
• Όταν δεν προκαλεί πρόβλημα στη λειτουργικότητα ή στις σχέσεις σου.
• Όταν σε διεγείρει ή σε εκφράζει, χωρίς να αισθάνεσαι εξαναγκασμένος να την υλοποιήσεις.
• Όταν σού προσφέρει χαρά, φαντασία, παιχνίδι — όχι φόβο και ενοχή.

Το κριτήριο

Δεν είναι το «περιεχόμενο» το πρόβλημα, είναι η σχέση μας με αυτό. Μια φαντασίωση που για κάποιον είναι «ανώδυνη» ή απλώς παιχνιδιάρικη, μπορεί για κάποιον άλλο να είναι πηγή βασανιστικής σύγκρουσης. Δεν υπάρχει «κανόνας». Υπάρχει μόνο το πώς νιώθεις εσύ με αυτό που σκέφτεσαι. Αν νιώθεις ελευθερία, περιέργεια, αυτοαποδοχή: προχώρα. Αν νιώθεις φόβο, πίεση, παγίδευση: μίλα γι’ αυτό.

Βασική προϋπόθεση: να μην προκαλέσεις βλάβη σε εσένα ή στους άλλους γύρω σου. Όσο μένουν στο μυαλό σου, τα πάντα μπορούν να χωρέσουν και να συγχωρεθούν.

Μερικές φορές, το πιο θαρραλέο πράγμα είναι να κοιτάξουμε με καλοσύνη αυτό που φοβόμαστε μέσα μας.