Πρόληψη του καρκίνου του τραχήλου της μήτρας

Ο ιός HPV ευθύνεται για το 5% όλων των καρκίνων παγκοσμίως, συμπεριλαμβανομένων των καρκίνων του τραχήλου της μήτρας, της κεφαλής & τραχήλου, του πέους, του πρωκτού και των γεννητικών κονδυλωμάτων, επηρεάζοντας σημαντικά και τα δύο φύλα. Τα παραπάνω επισημαίνει ο Θεόδωρος Αγοραστός, Καθηγητής Μαιευτικής-Γυναικολογίας Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης, Πρόεδρος της Ελληνικής HPV Εταιρείας, ο οποίος απαντάει στα ερωτήματα που μας απασχολούν, σχετικά με τον ιό HPV.

Τι είναι ο ιός HPV, πώς μεταδίδεται και τι προκαλεί;
Ο ιός των ανθρωπίνων θηλωμάτων (Human PapillomaVirus - HPV) είναι ένας μικρός DNA ιός, με υψηλό επιπολασμό (συχνότητα ανίχνευσης) σε ενήλικες και των δύο φύλων. Υπάρχουν πάνω από 150 υπότυποι του ιού και ~40 απ’ αυτούς προσβάλλουν συνήθως την πρωκτογεννητική περιοχή και στα δύο φύλα (συχνά δε και τη στοματοφαρυγγική κοιλότητα, τον λάρυγγα, το δέρμα κλπ.). Μερικοί απ’ αυτούς (όπως οι τύποι 6 και 11) αναφέρονται ως «χαμηλού κινδύνου», διότι συνήθως προκαλούν τα γνωστά καλοήθη κονδυλώματα. Αντίθετα, περίπου 14 τύποι (με συνηθέστερο τον 16) αναφέρονται ως «υψηλού κινδύνου» ή «ογκογόνοι» («καρκινογόνοι»), διότι μπορεί να προκαλέσουν κυτταρικές αλλοιώσεις, που, εάν εξελιχθούν, μπορεί να οδηγήσουν μετά από χρόνια σε καρκίνο του τραχήλου της μήτρας (συνηθέστερα) ή και άλλων οργάνων.

Η μόλυνση από κάποιον τύπο του HPV είναι πάρα πολύ συνηθισμένη. Περίπου το 80% των σεξουαλικά ενεργών γυναικών και το 60% των ανδρών υπολογίζεται πως θα προσβληθούν σε κάποια στιγμή της ζωής τους από κάποιο τύπο HPV! Η χρήση προφυλακτικού μειώνει τον κίνδυνο μόλυνσης, δεν προστατεύει όμως απόλυτα, επειδή ο HPV μπορεί να μεταδοθεί και με τη δερματική επαφή στην περιοχή των γεννητικών οργάνων. Πρέπει βέβαια να τονισθεί ιδιαίτερα ότι η συντριπτική πλειοψηφία των γυναικών που θα προσβληθούν από κάποιον τύπο HPV δεν θα παρουσιάσει ποτέ κάποια σοβαρή αλλοίωση στα κύτταρα του τραχήλου. Στο 75% περίπου των περιπτώσεων η λοίμωξη, καταπολεμούμενη από την άμυνα του κάθε οργανισμού, θα υποχωρήσει από μόνη της, συνήθως σ’ ένα διάστημα 1-2 ετών. Στις υπόλοιπες περιπτώσεις η HPV-λοίμωξη θα παραμείνει επί χρόνια και σε ένα πολύ μικρό ποσοστό (1-5%) μπορεί να οδηγήσει σε προκαρκινικές ή καρκινικές αλλοιώσεις στον τράχηλο της μήτρας. Αν η γυναίκα ελέγχεται τακτικά, αυτές οι αλλοιώσεις θα αναγνωριστούν έγκαιρα και θα θεραπευθούν από τον γιατρό.

Πώς μπορεί κανείς να προστατεύσει τον εαυτό του;
Σε άτομα που είναι σεξουαλικά ενεργά, δεν υπάρχει τρόπος προστασίας από την μόλυνση με κάποιον ή κάποιους από τους τύπους του HPV, είτε «χαμηλού» είτε «υψηλού κινδύνου». Έτσι, την μόνη δυνατότητα προστασίας από την HPV-μόλυνση και λοίμωξη προσφέρει το εμβόλιο εναντίον του HPV. Εδώ και 14 περίπου χρόνια υπάρχουν προφυλακτικά εμβόλια εναντίον της μόλυνσης από τον HPV. Αυτά περιέχουν μόνο ανασυνδυασμένες στο εργαστήριο πρωτεΐνες της κάψας του ιού και όχι γενετικό υλικό (DNA). Σήμερα κυκλοφορούν στην αγορά δύο μορφές HPV εμβολίων, τα οποία προκαλώντας τη δημιουργία ειδικών αντισωμάτων παρέχουν υψηλή προστασία εναντίον των πλέον επικίνδυνων για καρκινογένεση τύπων του HPV. Ένα2δύναμο εμβόλιο προστατεύει κατά κύριο λόγο από τους καρκινογόνους τύπους 16 &18 του HPV, και ένα9δύναμο εμβόλιο προστατεύει τόσο από 7 καρκινογόνους τύπους του HPV (16, 18, 31, 33, 45, 52, 58), υπεύθυνους για το ~90% των καρκίνων τραχήλου, όσο και από τους 2 πιο συχνούς «χαμηλού κινδύνου» τύπους, τους 6 και 11, υπεύθυνους για το ~90% των κονδυλωμάτων. Είναι σημαντικό να τονισθεί ότι μια γυναίκα που έχει εμβολιαστεί πριν την έναρξη των σεξουαλικών της επαφών, δεν έχει πλήρη προστασία, δηλ. μπορεί αργότερα να μολυνθεί από κάποιον άλλο καρκινογόνο τύπο, εκτός αυτών των 7 από τους οποίους προστατεύει το 9δύναμο εμβόλιο, και έτσι να κινδυνεύσει να εμφανίσει προκαρκινικές αλλοιώσεις στον τράχηλο. Η πιθανότητα αυτή, βέβαια, είναι μικρή (~10% του συνολικού κινδύνου).Παρ’ όλα αυτά και για τον λόγο αυτό πρέπει η εμβολιασμένη γυναίκα να συνεχίζει να ελέγχεται ή με τεστ Παπανικολάου ή με το νέο HPV DNA test ή και με τα δύο.

Είναι εφικτό να εξαλειφθεί ο καρκίνος του τραχήλου της μήτρας και άλλοι καρκίνοι που σχετίζονται με τον ιό ΗPV και με ποιο τρόπο;
Ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας θεωρεί ότι ο καρκίνος τραχήλου της μήτρας θα έχει εξαλειφθεί ως παγκόσμιο πρόβλημα δημόσιας υγείας εντός των επόμενων 100 ετών εάν εφαρμοσθεί η Παγκόσμια Στρατηγική του για την εξάλειψη της νόσου και επιτευχθούν, μέχρι το 2030, οι εξής στόχοι:

• 90% των κοριτσιών μέχρι 15 ετών να έχουν εμβολιαστεί πλήρως εναντίον της HPV μόλυνσης
• 70% των γυναικών να εξετασθούν προληπτικά με ένα τεστ υψηλής ακριβείας (HPV test) σε ηλικία 35 ετών και ξανά σε ηλικία 45 ετών 
• 90% των γυναικών με (προ)καρκίνο τραχήλου μήτρας να τύχουν ενδεδειγμένης θεραπευτικής αντιμετώπισης και υποστηρικτικής φροντίδας.

Παράλληλα, η Ευρωπαϊκή Ένωση ανακοίνωσε το 2021 το «Ευρωπαϊκό Σχέδιο κατά του Καρκίνου», στο οποίο οι κυριότερες δράσεις πρόληψης είναι ο HPV- εμβολιασμός τουλάχιστον του 90% του πληθυσμού-στόχου της ΕΕ για τα κορίτσια και η σημαντική αύξηση του εμβολιασμού των αγοριών, καθώς και η εφαρμογή Εθνικών Προγραμμάτων Προσυμπτωματικού Ελέγχου, με νέες, ποιοτικά διασφαλισμένες κατευθυντήριες οδηγίες για τον καρκίνο τραχήλου μήτρας. Ο εμβολιασμός και των δύο φύλων θα επιφέρει σημαντική ελάττωση της συχνότητας εμφάνισης και των άλλων HPV-σχετιζόμενων καρκίνων.

Τι γίνεται στη χώρα μας με τους εμβολιασμούς;
Στην Ελλάδα ο HPV-εμβολιασμός συμπεριλαμβάνεται μεν στο Εθνικό Πρόγραμμα Εμβολιασμών, αλλά με χαμηλή μέχρι σήμερα εμβολιαστική κάλυψη του πληθυσμού-στόχου, στον οποίο δεν συμπεριλαμβάνονται και τα αγόρια. Παρότι ο καρκίνος του τραχήλου της μήτρας φέρει το μεγαλύτερο φορτίο, ο HPV συσχετίζεται με νοσήματα που επηρεάζουν και τον ανδρικό πληθυσμό, όπως ο καρκίνος του πρωκτού, του πέους, της κεφαλής & τραχήλου καθώς και τα πρωκτογεννητικά κονδυλώματα, με σταθερά αυξητική πορεία στην Ευρώπη και στις ΗΠΑ.