Γυναίκες που άλλαξαν τον κόσμο. Οι αθέατες πρωτοπόροι της επιστήμης, των ιδεών, των τεχνών και των γραμμάτων: Αυτές είναι οι ιστορίες τους.
Η ιστορία γράφεται από άντρες, και συχνά παραλείπει τις γυναίκες εκείνες που υπήρξαν οι σιωπηλές αρχιτέκτονες της προόδου, αφήνοντας το έργο τους στο περιθώριο της συλλογικής μνήμης. Από τα εργαστήρια της πυρηνικής φυσικής και τα πεδία των μαχών έως τις κορυφές των ορέων και τις απαγορευμένες ζώνες του πνεύματος, οι γενναίες αυτές γυναίκες αψήφησαν τους περιορισμούς της εποχής τους και άλλαξαν τον ρου των γεγονότων. Η παρούσα σειρά κειμένων δεν επιχειρεί να αποκαταστήσει την ιστορική αλήθεια, αλλά να παρουσιάσει μικρά πορτρέτα με τη ζωή και τη δράση γυναικών που, παρά την καθοριστική συμβολή τους, παρέμειναν —αν όχι όλες, οι περισσότερες— επί πολύ χρόνο στην αφάνεια: μια μικρή αναδρομή σε ιστορίες γεμάτες θάρρος και ευφυΐα, που αποδεικνύουν ότι η εξέλιξη του κόσμου φέρει ανεξίτηλο, αν και συχνά αόρατο, γυναικείο αποτύπωμα.
Οι κίνδυνοι του επαγγέλματος
Η Madeleine-Sophie Armant γεννήθηκε το 1778 σε ένα μικρό χωριό της δυτικής Γαλλίας. Δεν γνωρίζουμε σχεδόν τίποτε για την παιδική και νεανική της ηλικία. Η ιστορία την παραλαμβάνει πολύ αργότερα, όταν εμφανίζεται στο πλευρό ενός από τους πρώτους αεροναύτες στην ιστορία, του Jean-Pierre Blanchard.
Ο Μπλανσάρ ήταν ο πρώτος άνθρωπος που διέσχισε από αέρος το στενό της Μάγχης: το 1785, δύο μόλις χρόνια μετά την πρώτη δημόσια μη επανδρωμένη πτήση αεροστάτου από τους περίφημους αδελφούς Μονγκολφιέ. Όπως ήταν φυσικό, το κοινό είχε δείξει τεράστιο ενδιαφέρον για τη νέα τεχνολογία. Κανείς δεν πίστευε πραγματικά πως η ίδια η εικόνα του κόσμου θα άλλαζε άρδην χάρη στις πτήσεις. Η εικόνα όμως ενός ανθρώπου που ουσιαστικά κρεμόταν από ένα μπαλόνι και μετακινούνταν από το ένα σημείο στο άλλο καβαλώντας τα σύννεφα ήταν αν μη τι άλλο εντυπωσιακή.
Η Σοφί παντρεύτηκε τον Μπλανσάρ όταν η ίδια ήταν είκοσι έξι χρονών και εκείνος ήδη πενήντα. Μάλιστα, λέγεται πως ήταν ένας γκρινιάρης, δύστροπος, και διαρκώς σε οικονομική δυσχέρεια άντρας. Ωστόσο, εκμεταλλευόταν με σχετική επιτυχία το ενδιαφέρον των ανθρώπων, κάνοντας επιδείξεις επί πληρωμή σε ολόκληρη την Ευρώπη, αλλά ακόμα και στην Αμερική.
Στην αρχή, η Σοφί δεν έπαιρνε μέρος στις πτήσεις του άντρα της. Τον παρακολουθούσε μόνο. Και μάθαινε. Όταν όμως άρχισε να τον συνοδεύει, διαπίστωσε πως ο αέρας ήταν το στοιχείο της.
Η Σοφί ξεχώριζε από τον πολύ κόσμο. Ήταν δύσκολη στη συναναστροφή, γεμάτη νευρικότητα και αμηχανία, με έντονο φόβο για τους δυνατούς ήχους και την οχλαγωγία. Την τρόμαζαν τα άλογα και οι άμαξες, η κίνηση και ο θόρυβος της καθημερινής ζωής τής προκαλούσαν αγωνία και την έκαναν να χλωμιάζει. Υπέφερε από κάτι που οι σύγχρονοί της αποκαλούσαν με διάφορους όρους — «νευρικό σύνδρομο», «ευαισθησία» και τα παρόμοια. Ό,τι κι αν σήμαιναν αυτοί οι όροι το 1800.
Υπέφερε από κάτι που οι σύγχρονοί της αποκαλούσαν με διάφορους όρους — «νευρικό σύνδρομο», «ευαισθησία» και τα παρόμοια
Στον αέρα, όμως, ήταν διαφορετική. Ο αέρας ήταν το μόνο μέρος όπου δεν αισθανόταν φόβο. Η ησυχία των μεγάλων υψομέτρων, η απόσταση από τη βουή και την αντάρα του κόσμου, η αίσθηση ότι τίποτε δεν μπορεί να σε αγγίξει — για τη Σοφί, όλα αυτά τα πράγματα που έφερναν ζάλη και δέος στον κόσμο, δεν ήταν τρομακτικά. Ίσα-ίσα, ήταν ανακουφιστικά. Στα πρώτα της αεροναυτικά ταξίδια με τον σύζυγό της, η Σοφί ένιωθε ασφαλής: ένιωθε στο στοιχείο της.
Το 1809, ο Ζαν-Πιερ Μπλανσάρ υπέστη —πιθανότατα— καρδιακό επεισόδιο κατά τη διάρκεια μιας πτήσης και έπεσε από το καλάθι. Το ύψος δεν ήταν μεγάλο, και επέζησε. Αλλά κατέληξε μερικούς μήνες αργότερα, τον Μάρτιο του 1809, αφήνοντας πίσω του πολλά χρέη — και ένα αερόστατο. Η Σοφί ήταν τριάντα ενός χρονών. Χήρα, χωρίς εισόδημα, χωρίς καμία επαγγελματική εμπειρία. Το μόνο που ήξερε να κάνει ήταν να πιλοτάρει εκείνο το αερόστατο. Κάτι βέβαια που κανείς δεν μπορούσε να πάρει στα σοβαρά. Οι γυναίκες «δεν έκαναν» για αεροναύτες. Οι μόνες γυναίκες που είχαν πετάξει μέχρι τότε με αερόστατο ήταν απλές επιβάτιδες. Ουσιαστικά, έπαιζαν τον ρόλο «ατραξιόν» σε ελεγχόμενες συνθήκες επίδειξης.
Η Σοφί είχε άλλη γνώμη. Κούνησε το κεφάλι, και αποφάσισε να κάνει εκείνη την αρχή.
Ο Ζαν-Πιερ χρησιμοποιούσε συνήθως αερόστατα με ζεστό αέρα, με μεγάλα μπαλόνια και φαρδιά καλάθια. Η Σοφί προτίμησε αερόστατα γεμιστά αποκλειστικά με υδρογόνο — ελαφρύτερα, πιο ευέλικτα, ικανά να φτάσουν σε πολύ μεγαλύτερα ύψη. Και, αντί για μεγάλο καλάθι, επέλεξε να ταξιδεύει καθισμένη σε μια μικρή βάρκα ή απλώς σε ένα κρεμαστό κάθισμα κάτω από τον όγκο του αερόστατου — εκτεθειμένη πλήρως στον αέρα και χωρίς την παραμικρή προστασία. Στα μεγάλα ύψη που έφτανε —μερικές φορές, όπως κάνουν λόγο κάποιοι, ακόμη και πάνω από τα τέσσερα χιλιόμετρα— ο αέρας ήταν τόσο αραιός που έχανε τις αισθήσεις της. Η ίδια το κατέγραφε στο ημερολόγιό της χωρίς ιδιαίτερη ανησυχία: «Λιποθύμησα πάλι, αλλά επανήλθα». Ήταν ο κίνδυνος του επαγγέλματος, όπως ένας ξαφνικός άνεμος ή μια καταρρακτώδης βροχή.
Και, αντί για μεγάλο καλάθι, επέλεξε να ταξιδεύει καθισμένη σε μια μικρή βάρκα ή απλώς σε ένα κρεμαστό κάθισμα κάτω από τον όγκο του αερόστατου — εκτεθειμένη πλήρως στον αέρα και χωρίς την παραμικρή προστασία
Ο Ναπολέων
Η φήμη της Σοφί έφτασε γρήγορα στον Ναπολέοντα Βοναπάρτη — ήδη, ως στρατηγός, είχε ενδιαφερθεί για τα αερόστατα σαν μέσο στρατιωτικής κατασκοπείας. Αλλά είχε και άλλη χρήση για αυτά: θέαμα.
Η αυτοκρατορική Αυλή ήταν μια καλοκουρδισμένη μηχανή παραγωγής εντυπώσεων. Κάθε δημόσια γιορτή, κάθε τελετή, κάθε επίδειξη δύναμης ήταν σχεδιασμένη για να εντυπωσιάσει, και για να υπενθυμίσει στο κοινό τι ήταν η Γαλλία και ποιος την κυβερνούσε. Ένα αερόστατο που ανέβαινε στον ουρανό κατά τη διάρκεια μιας αυτοκρατορικής γιορτής ήταν ακριβώς το είδος του θεάματος που ο Ναπολέων αγαπούσε. Το 1804, ανέθεσε σε έναν αεροναύτη —τον Αντρέ-Ζακ Γκαρνερέν— να πετάξει πάνω από το Παρίσι για να γιορτάσει τη στέψη του. Αλλά το αερόστατο του άτυχου Γκαρνερέν κατέληξε με έναν όχι θριαμβευτικό τρόπο στη Ρώμη — ένα επικοινωνιακό πρόβλημα που ο αυτοκράτορας δεν ξέχασε. Ήθελε κάποιον πιο αξιόπιστο. Η Σοφί Μπλανσάρ ανταποκρίθηκε στα προσδοκώμενα. Ήταν ακριβής, ήταν άψογη επαγγελματίας, και —σπάνιο χάρισμα— δεν έχανε ποτέ την ψυχραιμία της όταν τα πράγματα πήγαιναν στραβά στον αέρα. Για την ακρίβεια, οι φήμες έλεγαν πως τότε ακριβώς ήταν στο στοιχείο της.
Η Σοφί Μπλανσάρ ανταποκρίθηκε στα προσδοκώμενα. Ήταν ακριβής, ήταν άψογη επαγγελματίας, και —σπάνιο χάρισμα— δεν έχανε ποτέ την ψυχραιμία της όταν τα πράγματα πήγαιναν στραβά στον αέρα
Ο Ναπολέων τη διόρισε Αεροναυτικό Επισήμων Εκδηλώσεων και Εορτασμών — μια θέση που ουσιαστικά επινοήθηκε αποκλειστικά για εκείνη. Ήταν η πρώτη γυναίκα στην ιστορία με επίσημο κυβερνητικό ρόλο συνδεδεμένο με την αεροναυτιλία. Υπεύθυνη για τις αέριες επιδείξεις στις αυτοκρατορικές γιορτές σήμαινε ότι θα σχεδίαζε τις πτήσεις, θα επέβλεπε την προετοιμασία των αερόστατων, και θα εκτελούσε αποκλειστικά και μόνον η ίδια τις επιδείξεις — μπροστά σε χιλιάδες ανθρώπους, μπροστά στην Αυλή, μπροστά στον αυτοκράτορα.
Κι όσο γι’ αυτές τις επιδείξεις: δεν ήταν απλές ανυψώσεις του μπαλονιού με το καλάθι του από κάτω. Η Σοφί ανέπτυξε ένα ρεπερτόριο με εφέ που έκανε τις πτήσεις της ένα πραγματικό υπερθέαμα: έριχνε πυροτεχνήματα από ψηλά, άναβε «φωτοβολίδες» που τρυπούσαν τον νυχτερινό ουρανό, κρεμούσε φωτεινά φαναράκια κάτω από το αερόστατο μετατρέποντάς το σε μετέωρο για τους παρατηρητές στο έδαφος, σε κινούμενο αστέρι. Οι νυχτερινές πτήσεις ήταν η εξειδίκευσή της — και, μακράν, η πιο εντυπωσιακή πτυχή της καριέρας της. Όταν η νύχτα ήταν πραγματικά σκοτεινή, χωρίς φεγγάρι και με συννεφιά, ένα φωτεινό αερόστατο που κινούνταν αθόρυβα στον ουρανό ήταν κάτι που οι άνθρωποι δεν θα ξεχνούσαν ποτέ.
Οι νυχτερινές πτήσεις ήταν η εξειδίκευσή της — και, μακράν, η πιο εντυπωσιακή πτυχή της καριέρας της
Η φήμη της εξαπλώθηκε πέρα από τη Γαλλία, και έτσι περιόδευσε σε πολλές ευρωπαϊκές πόλεις. Όπου και να πήγαινε, γινόταν πρωτοσέλιδο στις εφημερίδες της εποχής. Η Σοφί Μπλανσάρ ήταν η γυναίκα που ανέβαινε στον ουρανό και τον φώτιζε σαν κομήτης.
Ο Ναπολέων έπεσε το 1814, αλλά η Σοφί Μπλανσάρ αναβαθμίστηκε κατά την Παλινόρθωση. Ο Λουδοβίκος ΙΗ΄ —που βέβαια είχε επίσης μεγάλη ανάγκη για θέαμα και γιορτές— την ονόμασε Επίσημη Αεροναυτικό της Παλινόρθωσης. Ήταν η πρώτη και μόνη γυναίκα που χρημάτισε σε επίσημη θέση σε δύο διαδοχικά και αντίπαλα γαλλικά καθεστώτα.
Ανάμεσα στις πτήσεις για τις επίσημες γιορτές, συνέχιζε τις δικές της επιδείξεις — πάντα επί πληρωμή. Μόνο που, με τα χρόνια, οι απαιτήσεις για ολοένα πιο εντυπωσιακά εφέ αυξάνονταν. Το κοινό του 1815 δεν ήταν πια το κοινό του 1805 — οι άνθρωποι είχαν δει αερόστατα και τα είχαν χορτάσει· ήθελαν κάτι παραπάνω. Η Σοφί ανταποκρίθηκε αυξάνοντας τα πυροτεχνήματα, τις φωτοβολίδες, τις επικίνδυνες νυχτερινές επιδείξεις. Έπαιζε με τη φωτιά —κυριολεκτικά— ενώ πετούσε σε ένα μπαλόνι γεμάτο εύφλεκτο υδρογόνο.
Η ίδια πάντως —σε αντίθεση με το κοινό, που την παρακολουθούσε με κομμένη την ανάσα— δεν ανησύχησε ποτέ. Είχε ατσάλινα νεύρα. Σε μια πτήση πάνω από το Τορίνο, το 1807, ο άνεμος την παρέσυρε και κατέληξε πολύ μακριά από το σημείο εκκίνησης, έξω από τα όρια της πόλης. Τη στιγμή που πήγαινε να προσγειωθεί, το αερόστατο ανυψώθηκε πάλι, εκείνη κρεμάστηκε από το καλάθι της με τα χέρια, και τελικά έπεσε σε έναν βάλτο. Το ατύχημα ήταν εξαιρετικά σοβαρό, αλλά εκείνη το καταγράφει στο ημερολόγιό της σε μια αράδα: «Έπεσα σε μια λίμνη· βγήκα κολυμπώντας». Σε μιαν άλλη πτήση, και πάλι ένα ισχυρό ρεύμα αέρα την παρέσυρε ψηλά στις Άλπεις. Δεν ήταν ντυμένη κατάλληλα για τόσο μεγάλο υψόμετρο, και υπέφερε από υποθερμία και έλλειψη οξυγόνου. Παρ’ όλα αυτά, κατάφερε να κατέβει. Την επόμενη ημέρα, είχε άλλη μία επίδειξη.
Τη στιγμή που πήγαινε να προσγειωθεί, το αερόστατο ανυψώθηκε πάλι, εκείνη κρεμάστηκε από το καλάθι της με τα χέρια, και τελικά έπεσε σε έναν βάλτο. Το ατύχημα ήταν εξαιρετικά σοβαρό, αλλά εκείνη το καταγράφει στο ημερολόγιό της σε μια αράδα: «Έπεσα σε μια λίμνη· βγήκα κολυμπώντας»
Δεν μπορούσε όμως να είναι πάντα τόσο τυχερή. Στις 6 Ιουλίου 1819, η Σοφί Μπλανσάρ πέταξε πάνω από τους κήπους Τίβολι των Παρισίων — ένα δημόσιο πάρκο με θέατρο, εστιατόρια, και μεγάλο χώρο για υπαίθριες εκδηλώσεις. Η βραδιά ήταν ξάστερη, και ο ουρανός πεντακάθαρος. Το κοινό ήταν πολυάριθμο και, όπως πάντα, διψασμένο για θέαμα. Όλα έγιναν μέσα σε λίγα δευτερόλεπτα. Η Σοφί εκτόξευσε δεκάδες πυροτεχνήματα, κάνοντας τη νύχτα μέρα. Ένα όμως από αυτά πήρε μια περίεργη τροχιά — και επέστρεψε στο μπαλόνι. Το υδρογόνο ανεφλέγη, και μια πύρινη μάζα πέταξε με τρομακτική δύναμη το σώμα της Σοφί δεκάδες μέτρα ψηλά στον αέρα. Έπεσε στη στέγη ενός κτιρίου μέσα στον κήπο, σαν πυροτέχνημα. Ήταν σαράντα ενός χρονών.
Στη διάρκεια της καριέρας της —από το 1805 μέχρι το 1819— η Σοφί Μπλανσάρ πραγματοποίησε τουλάχιστον εξήντα καταγεγραμμένες πτήσεις. Ήταν η πρώτη γυναίκα που έκανε την αεροναυτιλία κύριο επάγγελμα. Ήταν η πρώτη γυναίκα που έχασε τη ζωή της σε αεροπορικό ατύχημα. Ήταν επίσης μία από τις πρώτες γυναίκες που κέρδισε τη ζωή της αποκλειστικά με τεχνική εμπειρία, χωρίς να ανήκει σε κάποια οικογένεια που την υποστήριζε, χωρίς έναν σύζυγο να τη χρηματοδοτεί. Μετά τον θάνατο του Ζαν-Πιερ, δεν ξαναπαντρεύτηκε.
Είναι θαμμένη στο νεκροταφείο Père-Lachaise του Παρισιού. Η επιγραφή στον τάφο της λέει: «Victime de son art et de son intrépidité» — Θύμα της τέχνης της και της ατρομησιάς της.
Η Σοφί Μπλανσάρ σε χαρακτικό του 1859 από τον Ζιλ Πορό
Η Sophie Blanchard (25.3.1778-6.7.1819) έζησε σε μια εποχή που δεν υπήρχαν κινήματα για τα γυναικεία και τα ανθρώπινα δικαιώματα. Έκανε απλώς αυτό που ήθελε να κάνει, εντελώς απροσδόκητα. Υπήρξε πρωτοπόρος, και εντέλει αυτό αποδείχτηκε αρκετό. Οι γυναίκες που ακολούθησαν —οι πρώτες πιλότοι του 20ού αιώνα, οι πρώτες αεροναύτισσες— είχαν ένα όνομα να τους στέκεται σαν γούρι όταν πετούσαν — ένα σημείο αναφοράς. Μια ατρόμητη γυναίκα που ένιωθε στον αέρα σαν στο σπίτι της.
17°
