Γιατί οι σημερινοί έφηβοι έχουν τόσο άγχος;

Το άγχος είναι φυσιολογικό μέρος της ζωής και μπορεί να επηρεάσει οποιονδήποτε, αλλά αν δεν υποχωρεί, μπορεί να είναι σημάδι αγχώδους διαταραχής. Τι σημαίνει αυτή η έκφραση-καραμέλα; Σημαίνει μια κατάσταση όπου οι φόβοι και οι ανησυχίες προκαλούν αγωνία και εμποδίζουν τον έφηβο να κάνει τα πράγματα που θέλει να κάνει ή που θα έπρεπε να κάνει.

Σε μια εποχή όπου μιλάμε πολύ για «διανοητική υγεία», για «τραύμα», για ψυχικές διαταραχές κατά τα άλλα λειτουργικών ανθρώπων, έχει σημασία να διαγνώσουμε αν το άγχος ενός εφήβου είναι «φυσιολογικό» ή αν πρόκειται για αγχώδη διαταραχή. Στη δεύτερη περίπτωση, απαιτεί ψυχολογική θεραπεία, αλλαγές στον τρόπο ζωής, τεχνικές χαλάρωσης και συμβουλευτική — ακόμα και φαρμακευτική αγωγή. Τα ερωτήματα είναι τα εξής: άραγε ο σημερινός έφηβος πάσχει περισσότερο από άγχος σε σύγκριση με τους εφήβους περασμένων γενεών; Ποια είναι τα συμπτώματα του άγχους στους εφήβους; Ποιες είναι οι καταστάσεις που επηρεάζουν τους εφήβους αυξάνοντας το άγχος; Πότε πρέπει οι έφηβοι να επισκέπτονται γιατρό; Πώς γίνεται η διάγνωση του άγχους στους εφήβους; Πώς αντιμετωπίζεται;

Κατ’ αρχάς χρειάζεται ψυχραιμία: όλοι οι άνθρωποι νιώθουν ένταση, νευρικότητα ή ανησυχία για μια κατάσταση στην οποία βρίσκονται ή για το τι μπορεί να συμβεί. Λίγο άγχος από καιρό σε καιρό είναι φυσιολογικό, ειδικά για τους εφήβους: τους κινητοποιεί στο σχολείο, στον αθλητισμό ή στην εργασία. Αλλά αν τα αγχώδη συναισθήματα δεν υποχωρούν, εμποδίζουν όλα όσα μπορεί να ευνοήσει το «λίγο» άγχος: τη συγκέντρωση στο σχολείο, την κοινωνικοποίηση με φίλους και την απόλαυση της ζωής. Το ζήτημα είναι αυτή η «μέτρηση», το αν δηλαδή τα αγχώδη συναισθήματα είναι δυσανάλογα με την κατάσταση: οι αγχώδεις διαταραχές δεν είναι απλώς θέμα ποσότητας —«υπερβολικού» άγχους— είναι μια συνθήκη στην οποία οι φόβοι και οι ανησυχίες προκαλούν τέτοια αγωνία ώστε το άτομο παραλύει. Τα συμπτώματα και τα σημάδια άγχους ή της αγχώδους διαταραχής στους εφήβους μπορεί να περιλαμβάνουν: αίσθημα διαρκούς ταραχής, έντασης ή ανησυχίας· υπερβολική δυσανεξία στην κριτική, σχολαστικότητα και τελειομανία· ανησυχία για πράγματα που είναι απίθανο να συμβούν· αποφυγή δύσκολων ή νέων καταστάσεων· απόσυρση και απομόνωση· δυσκολία συγκέντρωσης και διεκπεραίωσης σχολικής εργασίας· αϋπνία· διαταραχή στις διατροφικές συνήθειες (ανορεξία, υπερβολική κατανάλωση φαγητού ή γλυκών). Συχνά, το εφηβικό άγχος συνοδεύεται από σωματικά συμπτώματα όπως ταχυκαρδία, αίσθημα ζάλης, εφίδρωση, δύσπνοια, πονοκέφαλοι, πόνοι στον αυχένα, στους ώμους και στην πλάτη. Προτού αρχίσουμε να τρέχουμε τους εφήβους στον καρδιολόγο, χρειάζεται μια ψυχιατρική εκτίμηση που να ορίζει με κάποια ακρίβεια το πρόβλημα:  πρόκειται άραγε για κοινωνική αγχώδη διαταραχή, για γενικευμένη αγχώδη διαταραχή, για συγκεκριμένες φοβίες, για διαταραχή πανικού, για αγοραφοβία, για άγχος αποχωρισμού; Ανέκαθεν οι άνθρωποι, ανέκαθεν οι έφηβοι, αντιμετώπιζαν τέτοια προβλήματα: ωστόσο, οι γονείς και οι δάσκαλοι είτε δεν έδιναν σημασία, είτε έκαναν αλλοπρόσαλλες διαγνώσεις —συχνά έβγαζαν τα παιδιά «τρελά»— περιμένοντας «να τους περάσει». Αυτό που έχει σίγουρα αλλάξει είναι η «ορατότητα» του εφηβικού άγχους.

Οι αγχώδεις διαταραχές ξεκινούν κατά την εφηβεία κι αν αφεθούν χωρίς θεραπεία, έχουν μακροπρόθεσμες επιπτώσεις στην ενήλικη ζωή. Είναι απολύτως απαραίτητο ως γονείς και ως καθηγητές να ανοίξουμε ένα διάλογο ακόμα κι όταν αυτός φαίνεται ανέφικτος —ιδιαίτερα όταν φαίνεται ανέφικτος. Σήμερα, όπου το ταμπού της ψυχιατρικής έχει καταργηθεί, συνιστάται η συμβουλή των ειδικών: ενός ψυχιάτρου, ψυχολόγου και σχολικού συμβούλου. Σύμφωνα με δημοσίευμα του περιοδικού Atlantic για το εφηβικό άγχος στις ΗΠΑ οι έφηβοι, ιδιαίτερα τα κορίτσια, φαίνονται όλο και πιο λυπημένα· και παρότι τα κορίτσια μιλούν περισσότερο για όσα τα απασχολούν, η θλίψη επιδεινώνεται. Ρόλο σ’ αυτή την επιδείνωση παίζουν ορισμένα αμερικανικά φαινόμενα, όπως για παράδειγμα οι μαζικοί πυροβολισμοί στα σχολεία, καθώς και οι πολλές επιλογές της σεξουαλικότητας, η αβεβαιότητα γύρω από το φύλο. Αυτή η κατάσταση που άλλοτε έχει πραγματική βάση —πολλοί έφηβοι αναρωτιούνται αν είναι γκέι ή στρέιτ— άλλοτε είναι αποτέλεσμα της περιρρέουσας ατμόσφαιρας στα social media και στο σχολείο, δημιουργεί βασανιστικά ερωτηματικά, τα οποία δεν αντιμετώπιζαν με τον ίδιο τρόπο οι σημερινοί γονείς στη δική τους εφηβεία. Μια άλλη σοβαρή πηγή άγχους είναι η ανησυχία για τη δημόσια εικόνα τους και ο ανταγωνισμός στα social media τα οποία ενθαρρύνουν την υπερέκθεση, την κούρσα ομορφιάς και επιτυχίας, τα likes. Γενικά, η κατάρρευση της αξίας της ιδιωτικότητας έχει επηρεάσει αρνητικά τη ζωή των εφήβων. Παραλλήλως με την κρίση άγχους φαίνεται ότι αυξάνεται το κάπνισμα: μετά από είκοσι χρόνια μείωσης του καπνίσματος στους νέους, παρατηρείται αύξηση σε όλες σχεδόν τις χώρες· το τσιγάρο ξανάρχισε να θεωρείται cool.

Πάντως, σύμφωνα με τα στοιχεία του Youth Risk Behavior Survey τα οποία επικαλείται το περιοδικό Atlantic, το 57% των εφήβων κοριτσιών στις ΗΠΑ βιώνουν «απελπισία»: αν και η έρευνα που έγινε στη δεκαετία 2011-2021 εντόπισε τα υψηλότερα ποσοστά στη διάρκεια της πανδημίας, φαίνεται ότι ακόμα και χωρίς πανδημία, τα παιδιά του λυκείου ανησυχούν για μια μεγάλη γκάμα προβλημάτων μερικά από τα οποία είναι προσωπικά —σεξουαλικότητα, έρωτας, επαγγελματικός προσανατολισμός, χρήματα, ασφάλεια— ενώ άλλα έχουν πλανητική εμβέλεια: για παράδειγμα, οι έφηβοι αντιμετωπίζουν με τρόμο την κλιματική αλλαγή ενώ οι γηραιότεροι ελπίζουν ότι θα έχουν φύγει από τη ζωή προτού συμβεί κάποιου είδους ολοκαύτωμα.