Έχει μέλλον το γραφείο ή μήπως ήρθε το τέλος του;

Η πανδημία άλλαξε το πώς βλέπουν οι εργοδότες τον σχεδιασμό των τόπων δουλειάς και το πώς οι εργαζόμενοι βλέπουν την αλληλεπίδρασή τους με τους συναδέλφους τους. Τις τελευταίες δεκαετίες πολλές μεγάλες επιχειρήσεις υιοθέτησαν το «open plan», αλλά δεν είναι λίγοι όσοι νοσταλγούν το κλειστό τους γραφειάκι ή το κουβούκλιο που κυριάρχησε από τη δεκαετία του 1980. Τώρα που πλησιάζει το τέλος της πανδημίας, αναρωτιόμαστε: Ποιο είναι το μέλλον του γραφείου; Μήπως ήρθε το τέλος του;

Ήδη, πριν από την πανδημία, η τηλε-εργασία βρισκόταν σε άνοδο. Μερικές επιχειρήσεις την είχαν υιοθετήσει, ενώ άλλες φοβούνταν ότι θα έχει αρνητικές συνέπειες στο εργασιακό ήθος, στην παραγωγικότητα και στις εργασιακές σχέσεις. Στη διάρκεια της πανδημίας, ακόμα και οι πιο διστακτικές επιχειρήσεις δοκίμασαν την τηλε-εργασία και τα αποτελέσματα ήταν μάλλον θετικά: ο χώρος του γραφείου άρχισε να φαίνεται αναχρονιστικός.

«Η ευέλικτη εργασία δεν είναι κάτι καινούργιο,» γράφει το περιοδικό Raconteur σε άρθρο του με τίτλο «Το τέλος της ζωής του γραφείου». «Μια έρευνα 229 επιχειρήσεων που έκανε η εταιρεία Gartner βρήκε ότι πριν από την πανδημία το 30% των υπαλλήλων εργάζονταν από το σπίτι. Το ποσοστό έφτασε το 80% κατά τη διάρκεια του 2020-21. Με λίγα λόγια, δεν ήταν η Covid-19 που δημιούργησε αυτή την τάση: η υγειονομική κρίση επιτάχυνε και ενέτεινε ένα φαινόμενο που προϋπήρχε. Οδεύουμε προς έναν κόσμο που θα δουλεύει από το γραφείο του σπιτιού του.»

Και σε τι θα χρησιμεύει ο «τόπος δουλειάς» για τους λεγόμενους χαρτογιακάδες; Οπωσδήποτε δεν μπορεί να καταργηθεί εντελώς: οι σχεδιαστές εσωτερικών χώρων κτιρίων και οι αρχιτέκτονες καλούνται να δημιουργήσουν τόπους δουλειάς για τις ανάγκες της ευέλικτης εργασίας ―αυτοί οι τόποι θα πρέπει να συνδυάζονται με γειτονιές, τοπικές κοινότητες και πόλεις που θα αντιστοιχούν σε ανθρώπους που εργάζονται από το σπίτι αλλά ταυτοχρόνως θα έχουν ως σημείο αναφοράς έναν «τόπο δουλειάς». Το Raconteur παρομοιάζει το γραφείο του (εγγύς) μέλλοντος με τα λόμπι των ξενοδοχείων: δεν θα υπάρχουν τραπέζια-γραφεία αλλά ένας ενιαίος χώρος όπου οι εργαζόμενοι θα συναντιούνται και θα ανταλλάσσουν πληροφορίες και ιδέες με τρόπο που δεν επιτρέπουν οι βιντεοδιασκέψεις.

Σύμφωνα με το Bloomberg, επιχειρήσεις σχεδιασμού γραφείων όπως το WeWork (https://www.wework.com) και τo ΗΜC (https://hmcarchitects.com) εργάζονται πυρετωδώς για να προτείνουν τον ιδανικό χώρο της ευέλικτης εργασίας της μετα-Covid εποχής. Οι συνδυασμένοι στόχοι είναι εκτός από την αύξηση της παραγωγικότητας και το καλό κλίμα μεταξύ των εργαζομένων, η εξοικονόμηση πόρων (μείωση παγίων δαπανών), η αύξηση της κινητικότητας των υπαλλήλων, η υγεία τους και η περιβαλλοντική ευθύνη. Αλλά μέχρι να επανασχεδιαστούν τα γραφεία, πολλές επιχειρήσεις ξενοίκιασαν τα κτίρια, ιδιαίτερα σε πόλεις όπως το Σαν Φρανσίσκο και η Νέα Υόρκη όπου τα ενοίκια είναι πολύ υψηλά ―και μερικές από αυτές, όπως η επιχείρηση μάρκετινγκ R/GA, είδαν την παραγωγικότητά τους να αυξάνεται κατακόρυφα. Ψηφιακές επιχειρήσεις όπως η Slack, η Reddit και το Airbnb, επίσης εγκατέλειψαν τα γραφεία τους και το προσωπικό τους σκορπίστηκε σε ολόκληρο τον κόσμο.

Τις τελευταίες τρεις δεκαετίες έγινε μια σειρά από αθόρυβες επαναστάσεις στον σχεδιασμό και στη λειτουργία των γραφείων. Η σπουδαιότερη από αυτές ήταν η επικράτηση της paperless εργασίας: τα ψηφιακά μας εργαλεία, από το e-mail, το Excel και τα Google Docs μέχρι τις βιντεοδιασκέψεις και τα chat channels όπως το Slack έκαναν τη φυσική παρουσία λιγότερο ουσιώδη. Αλλά υπάρχουν πολλές συνιστώσες σ’ αυτή την αλλαγή: εκτός από το καίριο ζήτημα της αλληλεπίδρασης μεταξύ νέων και μεγαλυτέρων, μεταξύ άπειρων και έμπειρων ―η οποία δεν ευνοείται χωρίς «γραφείο»― μπαίνουν ποικίλα προβλήματα: Ποιο είναι το μέλλον των μέσων μαζικής μεταφοράς στην πόλη; Ποιος θα είναι ο ρόλος του ΙΧ; Πού θα βρίσκει κανείς τον έρωτα; Πού θα καταφεύγει όταν θέλει να απαλλαγεί από τις πιέσεις της οικογένειας; Με ποιες αφορμές θα μπορεί να βγαίνει από το σπίτι; Η δουλειά αυτή καθευατή γίνεται κι από το σπίτι, αλλά ίσως δεν γίνονται όλα από το σπίτι.