Συνταγματική Αναθεώρηση: Τι αλλάζει σε AI, πανεπιστήμια, Δημόσιο, εκλογές και ευθύνη υπουργών

Στην επόμενη Βουλή μεταφέρεται ουσιαστικά η μάχη για το περιεχόμενο της Συνταγματικής Αναθεώρησης, καθώς η πρώτη ψηφοφορία επί των προτεινόμενων διατάξεων ολοκληρώθηκε χωρίς καμία από αυτές να συγκεντρώσει την αυξημένη πλειοψηφία των 180 βουλευτών.

Οι περισσότερες προτάσεις της Νέας Δημοκρατίας κινήθηκαν μεταξύ 158 και 161 θετικών ψήφων. Αυτό σημαίνει ότι, εφόσον επιβεβαιωθούν τα αποτελέσματα και στη δεύτερη ψηφοφορία που προβλέπεται να πραγματοποιηθεί σε έναν μήνα, η επόμενη αναθεωρητική Βουλή θα χρειαστεί ευρύτερες πολιτικές συναινέσεις για να καθορίσει το τελικό περιεχόμενο των αλλαγών.

Η αναθεώρηση περιλαμβάνει ένα ιδιαίτερα ευρύ φάσμα θεμάτων: από την Τεχνητή Νοημοσύνη και την προστασία των δημοσιογράφων μέχρι τα μη κρατικά πανεπιστήμια, την προσιτή στέγη, την κλιματική αλλαγή, την επιστολική ψήφο, την ευθύνη υπουργών και την αξιολόγηση των δημοσίων υπαλλήλων.

Η Τεχνητή Νοημοσύνη μπαίνει στο Σύνταγμα

Μία από τις πλέον σύγχρονες προσθήκες είναι η πρόταση για νέο άρθρο 5β, το οποίο αφορά ευθέως την Τεχνητή Νοημοσύνη.

Σύμφωνα με την προτεινόμενη διατύπωση, «η τεχνητή νοημοσύνη οφείλει να υπηρετεί την ελευθερία του ατόμου και την ευημερία της κοινωνίας ώστε να μετριάζονται οι κίνδυνοι και να αξιοποιούνται τα πλεονεκτήματα που προσφέρει».

Η διάταξη συγκέντρωσε 161 ψήφους υπέρ, 94 κατά και 39 «παρών».

Ενίσχυση της προστασίας των δημοσιογράφων

Αλλαγές προτείνονται και στα άρθρα 14 και 15, με στόχο τη διεύρυνση της προστασίας της ελευθερίας της έκφρασης στα σύγχρονα μέσα ενημέρωσης.

Ιδιαίτερη σημασία έχει η ρητή αναφορά στην προστασία του δημοσιογράφου και έναντι του εργοδότη του, ενώ προβλέπεται παράλληλα η αφαίρεση λεπτομερειακών διατυπώσεων που θεωρείται ότι δεν αρμόζουν σε συνταγματικό κείμενο.

Και οι δύο προτάσεις έλαβαν 160 θετικές ψήφους, 94 αρνητικές και 40 «παρών».

Άρθρο 16: Ιδιωτικά πανεπιστήμια και προστασία της ελληνικής γλώσσας

Στο επίκεντρο βρίσκεται αναπόφευκτα και το άρθρο 16.

Η πρόταση προβλέπει κρατική μέριμνα για την προστασία και την προαγωγή της ελληνικής γλώσσας, καθώς και προστασία της ελληνικής σημαίας ως συμβόλου του ελληνικού έθνους.

Παράλληλα, ανοίγει συνταγματικά ο δρόμος για την παροχή ανώτατης εκπαίδευσης από νομικά πρόσωπα πανεπιστημιακής εκπαίδευσης που θα μπορούν να έχουν δημόσιο ή ιδιωτικό χαρακτήρα, με πλήρη αυτοδιοίκηση, υπό κρατική εποπτεία και με την προϋπόθεση διασφάλισης υψηλού επιπέδου σπουδών.

Η πρόταση έλαβε 160 «ναι», 93 «όχι» και 41 «παρών».

Περιουσία, εγκαταλελειμμένα κτίρια και προσιτή στέγη

Στο άρθρο 17 προτείνεται η διεύρυνση της συνταγματικής προστασίας από την ιδιοκτησία συνολικά στην περιουσία, καθώς και η πρόβλεψη αποζημίωσης σε περίπτωση περιορισμού της χρήσης χωρίς απαλλοτρίωση.

Προβλέπεται επίσης δυνατότητα μεταφοράς συντελεστή δόμησης και αξιοποίησης εγκαταλελειμμένων κτιρίων για κοινωνικούς σκοπούς. Η πρόταση έλαβε 161 ψήφους υπέρ, 94 κατά και 39 «παρών».

Στο άρθρο 21 προτείνεται πλέον ρητά κρατική μέριμνα για προσιτή στέγη, αλλά και η συνεκτίμηση της διαγενεακής δικαιοσύνης και αλληλεγγύης κατά τον σχεδιασμό των δημόσιων πολιτικών. Και αυτή η πρόταση συγκέντρωσε 161 «ναι».

Κλιματική αλλαγή, νερό, ΑΠΕ και προστασία των ζώων

Στο άρθρο 24 προτείνεται να ενσωματωθεί η υποχρέωση λήψης μέτρων για την αντιμετώπιση της κλιματικής αλλαγής, την αποτελεσματική διαχείριση των υδάτινων πόρων και την ενίσχυση των Ανανεώσιμων Πηγών Ενέργειας.

Στην ίδια διάταξη περιλαμβάνονται η κατοχύρωση του περιβαλλοντικού ισοζυγίου σε κάθε κρατική παρέμβαση και η προστασία των ζώων.

Η συγκεκριμένη πρόταση συγκέντρωσε 158 «ναι», 94 «όχι» και 42 «παρών».

Νέοι κανόνες για τα πολιτικά κόμματα

Αλλαγές προτείνονται και στο άρθρο 29. Τα πολιτικά κόμματα θα καλούνται να λαμβάνουν υπόψη αρχές δημοκρατικής λειτουργίας, ενώ νόμος θα καθορίζει τις προϋποθέσεις ίδρυσης και λειτουργίας τους.

Παράλληλα, προτείνεται το Ανώτατο Ειδικό Δικαστήριο να ελέγχει εάν συντρέχουν οι προϋποθέσεις συμμετοχής ενός κόμματος στις εκλογές.

Η διάταξη έλαβε 159 ψήφους υπέρ, 96 κατά και 39 «παρών».

Μία και μοναδική εξαετής θητεία για τον Πρόεδρο της Δημοκρατίας

Σημαντική θεσμική αλλαγή προβλέπεται για τον Πρόεδρο της Δημοκρατίας.

Η πρόταση για το άρθρο 30 προβλέπει μία εξαετή θητεία, αντί του υφιστάμενου συστήματος. Η σχετική πρόταση συγκέντρωσε 158 θετικές ψήφους, 135 αρνητικές και ένα «παρών».

Παράλληλα, προτείνεται η κατάργηση της δυνατότητας διάλυσης της Βουλής για εθνικό θέμα εξαιρετικής σημασίας. Αντί αυτής, προβλέπεται δυνατότητα διάλυσης με πρόταση της κυβέρνησης και απόφαση της ίδιας της Βουλής για ανανέωση της λαϊκής εντολής. Η πρόταση έλαβε 159 «ναι», 133 «όχι» και δύο «παρών».

Νέοι κανόνες για τα δημοψηφίσματα

Για τα δημοψηφίσματα προτείνεται να θεσπιστούν συγκεκριμένοι κανόνες καλής διεξαγωγής.

Το ερώτημα θα πρέπει να είναι εύληπτο και κατανοητό για τους πολίτες, ενώ μεταξύ της προκήρυξης και της διεξαγωγής του δημοψηφίσματος θα πρέπει να μεσολαβούν τουλάχιστον 20 ημέρες.

Η πρόταση συγκέντρωσε 161 «ναι», 95 «όχι» και 38 «παρών».

Παράλληλα, προτείνεται η κατάργηση της δυνατότητας παροχής αμνηστίας για πολιτικά εγκλήματα.

Επιστολική ψήφος και για τους ψηφοφόρους εντός Ελλάδας

Στο άρθρο 51 προτείνεται να κατοχυρωθεί η δυνατότητα άσκησης του εκλογικού δικαιώματος με επιστολική ψήφο και για τους εκλογείς που βρίσκονται εντός της ελληνικής επικράτειας.

Η πρόταση συγκέντρωσε 159 ψήφους υπέρ, 95 κατά και 40 «παρών».

Για το εκλογικό σύστημα, η πρόταση προβλέπει ότι θα πρέπει να διασφαλίζει «εύλογη αναλογικότητα και κυβερνησιμότητα» της χώρας, ενώ θα μπορεί να προβλέπεται διαίρεση της επικράτειας σε μικρότερες και μεγαλύτερες εκλογικές περιφέρειες. Η πρόταση έλαβε 158 «ναι», 135 «όχι» και ένα «παρών».

Αλλαγές για βουλευτές και καλύτερη νομοθέτηση

Στα άρθρα 56 και 57 προτείνεται η μεταφορά στον νόμο του λεπτομερούς καταλόγου των κωλυμάτων και ασυμβίβαστων των βουλευτών, με το Σύνταγμα να περιορίζεται στην καθιέρωση των γενικών αρχών.

Στο άρθρο 60 προβλέπεται θωράκιση του θεσμικού ρόλου του βουλευτή κατά την άσκηση του νομοθετικού και ελεγκτικού του έργου, αλλά και αντίστοιχη υποχρέωση των μελών της κυβέρνησης να ανταποκρίνονται στον κοινοβουλευτικό έλεγχο.

Παράλληλα, στο άρθρο 73 επιχειρείται η συνταγματική κατοχύρωση αρχών καλής νομοθέτησης, όπως η επαρκής διαβούλευση πριν από την ψήφιση ενός νόμου, η αξιολόγηση της εφαρμογής του και η κωδικοποίηση της νομοθεσίας. Και οι δύο προτάσεις συγκέντρωσαν 161 θετικές ψήφους.

Προληπτικός έλεγχος της συνταγματικότητας των νόμων

Μία ακόμη σημαντική αλλαγή αφορά τη δυνατότητα παραπομπής ενός ψηφισμένου νομοσχεδίου στο Ανώτατο Ειδικό Δικαστήριο πριν από τη δημοσίευσή του, προκειμένου να εξεταστεί η συνταγματικότητά του.

Δικαίωμα παραπομπής προβλέπεται, υπό συγκεκριμένες προϋποθέσεις, για τον Πρόεδρο της Δημοκρατίας, τον πρωθυπουργό και τη Βουλή. Μέχρι την απόφαση του Ανωτάτου Ειδικού Δικαστηρίου θα αναστέλλεται η δημοσίευση του νόμου.

Η πρόταση συγκέντρωσε 160 «ναι», 133 «όχι» και ένα «παρών».

Φορολογία, επενδύσεις και κρατικός προϋπολογισμός

Στο άρθρο 78 προτείνεται να οριστεί ότι φόρος ή οποιοδήποτε άλλο οικονομικό βάρος δεν μπορεί να επιβάλλεται με νόμο αναδρομικής ισχύος. Η πρόταση συγκέντρωσε 161 θετικές ψήφους.

Παράλληλα, προτείνεται να μπορούν να παρέχονται κίνητρα για σταθερό φορολογικό καθεστώς σε ιδιωτικές επενδύσεις στρατηγικής σημασίας για την εθνική οικονομία. Η συγκεκριμένη διάταξη έλαβε 159 «ναι».

Για τον κρατικό προϋπολογισμό προβλέπεται συνταγματική υποχρέωση διασφάλισης της βιώσιμης δημοσιονομικής λειτουργίας, καθώς και ετήσιος δημόσιος απολογισμός από φορείς που χρηματοδοτούνται άμεσα ή έμμεσα από τον προϋπολογισμό.

Τι αλλάζει στην ευθύνη υπουργών

Ιδιαίτερη πολιτική βαρύτητα έχει η προτεινόμενη αναθεώρηση του άρθρου 86 για την ποινική ευθύνη των μελών της κυβέρνησης και των υφυπουργών.

Η πρόταση προβλέπει τη διενέργεια ανάκρισης, προανάκρισης ή προκαταρκτικής εξέτασης από εισαγγελέα Εφετών και την πρόταση άσκησης δίωξης από ανώτατο δικαστικό όργανο. Προβλέπεται επίσης η κατάργηση της αρμοδιότητας της Βουλής να διενεργεί προκαταρκτική εξέταση.

Η άσκηση δίωξης για αδικήματα που τελέστηκαν από υπουργούς ή υφυπουργούς κατά την άσκηση των καθηκόντων τους θα εξακολουθεί να απαιτεί απόφαση της Βουλής, με απόλυτη πλειοψηφία του συνόλου των βουλευτών και ονομαστική ψηφοφορία.

Η πρόταση έλαβε 159 «ναι», 95 «όχι» και 40 «παρών».

Αλλαγές στην επιλογή της ηγεσίας της Δικαιοσύνης

Για τους ανώτατους δικαστές προτείνεται η απομάκρυνση της κυβέρνησης από τη διαδικασία των προαγωγών στις κορυφαίες θέσεις.

Σύμφωνα με την πρόταση για το άρθρο 90, οι προαγωγές θα πραγματοποιούνται από ειδική κοινοβουλευτική επιτροπή, χωρίς κυβερνητική παρέμβαση, από κατάλογο τριών δικαστών για κάθε θέση, οι οποίοι θα προτείνονται από τις αντίστοιχες ολομέλειες.

Η πρόταση έλαβε 159 «ναι», 93 «όχι» και 42 «παρών».

Ανεξάρτητες αρχές και Εθνική Αρχή Διαφάνειας

Στο άρθρο 101 προτείνονται αλλαγές στο αποκεντρωτικό σύστημα, αλλά και συνταγματική κατοχύρωση αρχών όπως η χρηστή διοίκηση, η διαφάνεια, η λογοδοσία και η αξιοκρατία.

Προβλέπεται επίσης η συνταγματική κατοχύρωση της Εθνικής Αρχής Διαφάνειας, καθώς και κρατική μέριμνα για τη στήριξη του πρωτογενούς τομέα και την ανάπτυξη της περιφέρειας.

Για τις ανεξάρτητες αρχές προτείνεται η επιλογή προέδρων και μελών από κοινοβουλευτική επιτροπή, μέσα από κατάλογο τριών υποψηφίων που θα προτείνει Συμβούλιο Εμπειρογνωμόνων έπειτα από δημόσια πρόσκληση ενδιαφέροντος.

Τοπικοί φόροι από τους δήμους και τις περιφέρειες

Σημαντικές αλλαγές περιλαμβάνει και η πρόταση για την Τοπική Αυτοδιοίκηση.

Στο άρθρο 102 προβλέπεται ότι με αποφάσεις των αρμόδιων οργάνων των ΟΤΑ θα μπορούν να επιβάλλονται τοπικοί ή ειδικοί φόροι και βάρη, στο πλαίσιο της φορολογικής αποκέντρωσης.

Παράλληλα, οι προϋπολογισμοί των ΟΤΑ θα καταρτίζονται έπειτα από επαρκή δημόσια διαβούλευση με τους κατοίκους και θα πρέπει να διασφαλίζουν δημοσιονομική ισορροπία.

Η πρόταση συγκέντρωσε 160 «ναι», 95 «όχι» και 39 «παρών».

Αξιολόγηση στο Δημόσιο – Μέχρι και οριστική παύση

Ιδιαίτερα σημαντική είναι η προτεινόμενη αναθεώρηση του άρθρου 103 για τους δημοσίους υπαλλήλους.

Προβλέπεται υποχρεωτική αξιολόγηση με κριτήρια την αμεροληψία, την ουδετερότητα, την επαγγελματική ικανότητα και την αποδοτικότητα. Η αξιολόγηση θα είναι αμφίδρομη, δηλαδή θα γίνεται και από τους υφισταμένους προς τους προϊσταμένους.

Ο νόμος θα καθορίζει τη διαδικασία, τα κριτήρια και τις επιβραβεύσεις πέραν του βασικού μισθού που θα συνδέονται με προσόντα και απόδοση. Προβλέπονται επίσης συνέπειες από την αξιολόγηση, οι οποίες θα μπορούν να φτάνουν έως την οριστική παύση, έπειτα από απόφαση υπηρεσιακού συμβουλίου.

Η συγκεκριμένη διάταξη συγκέντρωσε 161 ψήφους υπέρ, 133 κατά και κανένα «παρών».

Η επόμενη Βουλή κρατά το «κλειδί»

Παρά το εύρος των αλλαγών, η πρώτη ψηφοφορία δεν έδωσε σε καμία από τις προτεινόμενες διατάξεις πλειοψηφία 180 ψήφων. Αυτό είναι το στοιχείο που καθορίζει πλέον και την πολιτική συνέχεια της διαδικασίας.

Με τις περισσότερες προτάσεις να συγκεντρώνουν από 158 έως 161 ψήφους, η επόμενη κοινοβουλευτική πλειοψηφία δεν θα μπορεί να καθορίσει μόνη της το τελικό περιεχόμενο των συγκεκριμένων συνταγματικών αλλαγών, αλλά θα χρειαστεί τη συνδρομή ενός ή περισσότερων κομμάτων της αντιπολίτευσης.

Η Συνταγματική Αναθεώρηση, επομένως, παραμένει ανοιχτή, αλλά το τελικό της αποτύπωμα θα εξαρτηθεί σε μεγάλο βαθμό από τους πολιτικούς συσχετισμούς που θα προκύψουν στην επόμενη Βουλή. Η δεύτερη ψηφοφορία αναμένεται σε έναν μήνα.