Ο σταλινισμός μέσα από τα μάτια ενός μαθηματικού: Πώς ένα πολιτικό σύστημα αποτυγχάνει με βάση τα μαθηματικά
Έτυχε να διαβάσω δύο βιβλία που φωτίζουν την ιστορία της χώρας μας μέσα από την ιστορία του ελληνικού κομμουνισμού. Το ένα είναι της Έλλης Παππά, συζύγου του Νίκου Μπελογιάννη, με τίτλο «Μαρτυρίες Μιας Διαδρομής»· το δεύτερο είναι του Νίκου Μπελογιάννη, γιού του Μπελογιάννη και της Αγγελικής Κόττη, με τίτλο «Σταλινισμός, η τέταρτη μονοθεϊστική θρησκεία». Και μόνο από τον τίτλο του δεύτερου εύκολα συμπεραίνει κανείς ότι ο υιός Νίκος αποκήρυξε την πολιτική κοσμοθεωρία του πατρός Νίκου.
Παρά τη μικρή αυτή εισαγωγή, δεν σκοπεύω να ασχοληθώ με την πολιτική, την κοινωνιολογική, την ψυχολογική ή την θρησκειολογική πλευρά του θέματος. Θα επιχειρήσω αντίθετα μια μαθηματική προσέγγιση του κομμουνιστικού φαινομένου: το κίνητρό μου είναι μια παλιά ανάμνηση από τα χρόνια του Πολυτεχνείου, τότε που επικρατούσε η ιδέα του ΚΚΕ για το αναπόδραστο του κοκκινίσματος όλου του πλανήτη, ως ιστορικής αναγκαιότητας, λόγω της «επιστημονικής» θεμελίωσης της κομμουνιστικής ιδεολογίας. Όπως γράφει ο Νίκος Μπελογιάννης στο βιβλίο του περί Σταλινισμού και «μονοθεϊστικής θρησκείας,» αυτή η «επιστημονικότητα» της πολιτικής κοσμοθεωρίας τους βασίζεται σε «ιερά» κείμενα γραμμένα στα μέσα του 19ου αιώνα. Τι συνέβαινε λοιπόν στην επιστήμη εκείνη την εποχή και πού εδράζεται αυτή η πεποίθηση; Ο 19ος αιώνας ήταν εποχή ραγδαίας εκβιομηχάνισης και κυριαρχίας του νευτώνειου παραδείγματος για την επιστημονική προσέγγιση και την κατανόηση της πραγματικότητας.
Αυτό το επιστημολογικό «νευτώνειο» παράδειγμα», ή υπόδειγμα αν δεν θέλουμε να παραμείνουμε αυστηρά στην ορολογία του Καρλ Πόπερ, ήταν η απόλυτη αιτιοκρατία. Δηλαδή η άποψη ότι συγκεκριμένα αίτια προκαλούν συγκεκριμένα αποτελέσματα: «νομοτελειακά», τελεία και παύλα. Ο κόσμος λοιπόν, σύμφωνα με αυτήν την προσέγγιση, μοιάζει με ένα τεράστιο ωρολογιακό μηχανισμό. Καμία αβεβαιότητα ως προς αυτό. Ο Σαντί Καρνό περιέγραψε τον θερμοδυναμικό κύκλο της λειτουργίας των, κυρίαρχων τότε, ατμομηχανών, ο Λούντβιχ Μπόλτσμαν προσέγγισε στατιστικά τα μακροσκοπικά αποτελέσματα στη συμπεριφορά των αερίων από τις μικροσυγκρούσεις των μορίων τους και αυτό ήταν όλο. Υπήρξαν επίσης τότε δύο επιστήμονες, που εξέφρασαν χαρακτηριστικά αυτό το οποίο αργότερα εκφράστηκε ως βεβαιότητα, ουσιαστικά ως ύβρις, από την κομμουνιστική «παντογνωσία». Ο ένας ήταν ο Ουΐλλιαμ Τόμπσον, γνωστός ως Λόρδος Κέλβιν, περί το 1900, ο οποίος είπε ότι «Δεν υπάρχει τίποτε το νέο για ν’ ανακαλυφθεί πλέον στη φυσική. Το μόνο που απομένει είναι απλώς όλο και περισσότερο ακριβείς μετρήσεις»· ο όλλος ήταν ο Πιερ–Σιμόν Λαπλάς, ο οποίος οραματίστηκε, κάπως νωρίτερα το 1814, τον γνωστό ως «Δαίμονα του Laplace», έναν υποθετικό δαίμονα που, αν γνώριζε την ακριβή θέση του κάθε ατόμου στο σύμπαν, θα μπορούσε να χρησιμοποιήσει τους νόμους του Νεύτωνα για να αποκαλύψει όλη την πορεία των κοσμικών γεγονότων, του παρελθόντος και του παρόντος.
Έκτοτε όμως όλες οι βεβαιότητες κατέρρευσαν. Η επιστήμη άλλαξε αλλά η κομμουνιστική θεωρία, ο μαρξισμός, ο λενινισμός καθηλώθηκαν στην εποχή του άνθρακα και της ατμομηχανής, στην εποχή που «δέναμε το ατσάλι». Το 1889, λίγο πριν το γύρισμα του αιώνα, ο Γάλλος μαθηματικός Ανρύ Πουανκαρέ απέδειξε ότι η πλήρης ανάλυση της κίνησης έστω και τριών σωμάτων (π.χ. του Ήλιου, της Γης και της Σελήνης) με βάση τη νευτώνεια θεωρία αποτελούσε στην πραγματικότητα μη επιλύσιμο σύστημα. Θεμελίωσε δηλαδή τη σημαντική δυσκολία επίλυσης των προβλημάτων της φυσικής με μαθηματική ανάλυση, ακόμα και για τρία σώματα (πολύ περισσότερο για πάνω από τρία ή για εκατομμύρια) και ανέδειξε τις πρώτες ρωγμές στο Νευτώνειο σύμπαν. Το Πρόβλημα των Τριών Σωμάτων το 2008 ανέλυσε σε σειρά τριών βιβλίων ο Κινέζος Liu Cixin και μια τηλεοπτική σειρά το Netflix το 2024. Τι προκάλεσε αυτή η μαθηματική αποκάλυψη του Πουανκαρέ; Ότι στα πολυπαραμετρικά συστήματα η προβλεψιμότητα είναι επιστημονικά και μαθηματικά αδύνατη. Το γνωρίζουμε σήμερα π.χ. σχετικά με την πρόβλεψη του καιρού. Έτσι ξεκίνησε η θεμελίωση των Μαθηματικών του Χάους. Με τη μη υπολογισιμότητα, τη μη προβλεψιμότητα και με κάτι περίεργα ζώα να κυκλοφορούν στους κύκλους της, όπως οι Παράξενοι Ελκυστές (Strange Attractors).
Όλοι οι άνθρωποι, με τη νευτώνεια φυσική μας αντίληψη, αντιλαμβανόμαστε τον χώρο κάπως σαν το εσωτερικό ενός δωματίου. Αυτή η αντίληψη αντιστοιχεί σε μαθηματικό χώρο τριών διαστάσεων. Ωστόσο, στις αρχές του 20ου αιώνα ο Γερμανός μαθηματικός Ντάβιντ Χίλμπερτ επινόησε τους μαθηματικούς πολυπαραμετρικούς χώρους, με τους οποίους μπορούν να μελετηθούν πολυπαραμετρικά συστήματα με παραμέτρους πολύ περισσότερες από το μήκος, πλάτος και ύψος ενός δωματίου του γυάλινου κάστρου που έχουν στο μυαλό τους οι μαρξιστές-λενινιστές —ιδιαίτερα πολυάριθμοι ακόμα στη χώρα μας όπως φαίνεται κι από την πλούσια εκδοτική παραγωγή.
Οι ανθρώπινες κοινωνίες είναι Χώροι Χίλμπερτ με ένα αριθμό παραμέτρων που ζαλίζει και είναι δύσκολο ακόμη και να προσδιοριστούν ως προς το ποιες είναι αυτές οι παράμετροι, πόσο μάλλον το να υπολογιστούν. Όμως τα διάφορα πολιτικά γραφεία των κομμουνιστικών κομμάτων πίστευαν ότι τέτοια προβληματάκια τα παίζουν στα δάχτυλα. Έτσι εκπονούσαν ποικίλα «πενταετή προγράμματα», βασισμένα σε ονειροφαντασίες, ευσεβείς πόδθους και το δημοκρατικότατο δόγμα «έτσι είναι, αν έτσι νομίζουμε και, όποιος τολμάει ας δηλώσει διαφορετικά». Στη συνέχεια, απαιτούσαν από την κομματική ιεραρχία και την κοινωνία να τα εφαρμόσει, επιφέροντας τα συγκεκριμένα επιθυμητά αποτελέσματα, αν δεν ήθελαν τα μέλη τους να χαρακτηριστούν «προδότες» και «αντιδραστικοί». Φυσικά τα προγράμματα κατέληγαν στον κουβά αλλά στην κοινωνία και το Κόμμα κυριαρχούσε το ψέμα και η υποκρισία για λόγους επιβίωσης, οπότε ο κουβάς καθίστατο αόρατος. Η Έλλη Παππά, που έζησε ολόκληρη τη ζωή της σ’ αυτό το περιβάλλον, περιγράφει με οξυδέρκεια αυτή την αντίληψη και πρακτική και αποδέχεται ότι παρά την υποταγή και την άκρα του τάφου σιωπή ανά τις κομμουνιστικές επικράτειες, τα θύματα των «επιστημονικώς» κυβερνώντων ανήλθαν σε δεκάδες εκατομμύρια. Κυρίως όμως επικεντρώνονται στη «μεταφυσική» της σχέση με το ΚΚΕ η οποία σήμαινε αποδοχή κάθε «γραμμής» και απόρριψη κάθε εσωτερικής ή εξωτερικής κριτικής.
Ωστόσο, πέρα από αυτήν την εύκολα κατανοητή αλήθεια που σήμερα έχει φτάσει σε πολλούς ανθρώπους εξαιτίας τόσο της κατάρρευσης του «υπαρκτού σοσιαλισμού» όσο και βιβλίων όπως αυτά της Έλλης Παππά και του Νίκου Μπελογιάννη, μια κεντρικά οργανωμένη οικονομία και κοινωνία είναι καταδικασμένη σε αποτυχία, για μαθηματικούς λόγους. Η μη προβλεψιμότητα των πολυπαραμετρικών συστημάτων και η ευαίσθητη εξάρτησή τους από τις αρχικές συνθήκες (μη μετρήσιμες και αυτές) οδηγούν σε αδιέξοδο τον πολιτικό βολονταρισμό. Ένα απλό παράδειγμα, για την κατανόηση των παραπάνω, θα μπορούσε να είναι η ανάγκη για την οργάνωση ενός τυχαίου εμπορικού δρόμου σε μια οποιαδήποτε πόλη της Γης. Οι μαρξιστές-λενινιστές του Περισσού, του Κρεμλίνου ή της Απαγορευμένης Πόλης του Πεκίνου θα πρέπει, σύμφωνα με το μοντέλο που έχουν (ή είχαν), να υπολογίσουν τις ανάγκες και της επιθυμίες των κατοίκων της περιοχής, να αποφασίσουν για το είδος και τον αριθμό των καταστημάτων, για τις πηγές προμήθειας των πωλούμενων ειδών, για τις τιμές πώλησης και για έναν συνολικό αριθμό παραμέτρων. Αλλά, στην πράξη η κομμουνιστική ιδεολογία αδυνατεί να υπολογίσει ακόμη και την τιμή πώλησης ενός αγαθού, διότι υποτίθεται ότι αυτή πρέπει να διαμορφώνεται αποκλειστικά από τον κόστος των πρώτων υλών, συν το εργατικό κόστος· δεν αποδέχεται ότι η τιμή διαμορφώνεται από την επιθυμία και τη δυνατότητα των πολιτών να το αγοράσουν, δηλαδή από την καταραμένη Αγορά. Εννοείται λοιπόν με αυτή τη λογική ακόμα και η οργάνωση ενός εμπορικού δρόμου θα αποτύχει.
Τα συστήματα αυτά εξ ορισμού προορισμένα για να αποτύχουν όσο και να ανανεώνονται οι γενεές. Η ίδια η ιδεολογία, η θρησκεία όπως την περιγράφει ο Νίκος Μπελογιάννης, εμποδίζει την εξέλιξη της πολιτικής συμπεριφοράς, την οποία περιγράφει με λεπτομέρειες η Έλλη Παππά. Στο βιβλίο της η Έλλη Παππά, το οποίο εκδόθηκε μετά τον θάνατό της, αφηγείται τις εμπειρίες της από την ενδοκομματική ασυνεννοησία, την ασυνέπεια, τη δουλοπρέπεια, την υποκρισία και την απανθρωπιά, αλλά βεβαίως, εξαιτίας της προσωπικής της ιστορίας δεν μπορεί να αντιληφθεί τη δομική αποτυχία όλου αυτού του συστήματος. Ο γιός της το προχωρεί περισσότερο προσπαθώντας να δώσει εξήγηση γι’ αυτό. Επιχειρηματολογεί ότι η κομμουνιστική ιδεολογία εμφανίζει πολύ ισχυρές αντιστοιχίες με τις μονοθεϊστικές θρησκείες, ιδιαίτερα με τη χριστιανική —κάτι που φυσικά έχει διατυπωθεί ξανά και ξανά. Όπως λοιπόν συμβαίνει κάποιοι ιερωμένοι να έχουν πτυχία και διδακτορικά στις θετικές επιστήμες, που προκαλούν δέος στους κοινούς θνητούς, αλλά για λόγους ψυχολογικούς δεν αντιλαμβάνονται την αντίθεση και τη σύγκρουση μεταξύ της πίστης τους και της επιστήμης και παραμένουν χριστιανοταλιμπάν, έτσι και κάποιοι έξυπνοι άνθρωποι με εκτεταμένη εμπειρία ζωής και έντονη πολιτική δράση μπορούν να παραμένουν προσκολλημένοι σε αριστερές ιδεοληψίες, κόντρα στο καζάνι των αντίθετων ενδείξεων από την ζωντανή πραγματικότητα, που κοχλάζει.
Και για να τελειώσουμε με τα αδιέξοδα της νευτώνειας αιτιοκρατίας, ας επιστρέψουμε στα Μαθηματικά, τα οποία είναι το μόνο μας βοήθημα, ώστε να ξεφύγουμε από τη «φυσική αντίληψη» της πραγματικότητας, όπως αυτή διαμορφώθηκε στο είδος μας πριν από εκατομμύρια χρόνια, όταν εξελισσόμασταν στις εκτάσεις της Αφρικής. Η Ειδική και η Γενική Σχετικότητα, με τη βοήθεια της Ρημάνιας Γεωμετρίας, στις αρχές του 20ου αιώνα άλλαξαν εντελώς τη νευτώνεια αντίληψη μας για την αντικειμενικότητα και την παγκοσμιότητα των παρατηρήσεων παρατηρητών σε διαφορετικά συστήματα αναφοράς και επιπλέον ανέδειξαν τον χώρο και το χρόνο ως ένα εύπλαστο «υλικό» σε διάδραση με τη βαρύτητα, απορρίπτοντας πλήρως την νευτώνεια αντίληψη του απόλυτου χώρου και του απόλυτου χρόνου. Το απόλυτο των θέσεων του επίσημου κομμουνισμού έμεινε όμως αμετακίνητο, περισσότερο και από την Τορά, τα Ευαγγέλια και το Κοράνι. Η δε Κβαντική Μηχανική, με βοήθημα τη Μαθηματική Θεωρία των Τοπολογικών Μετασχηματισμών, μας οδήγησε σε απίστευτες, για τη φυσική μας διαίσθηση, αλήθειες και εξαιρετικές τεχνολογικές εφαρμογές, που διαμορφώνουν πλέον απόλυτα τον πολιτισμό μας. Μια θεωρία που ανατινάζει σε θεμελιακό επίπεδο της αιτιοκρατική προσέγγιση και κινείται στα πλαίσια μιας «μαγικής» πραγματικότητας, τέτοιας που μετέτρεψε ακόμη και τον Αϊνστάιν, από έναν από τους θεμελιωτές της, σε σφοδρό της πολέμιο. Το θέμα είναι ότι, οι παγιωμένες μας αντιλήψεις και η θεοποιημένη φυσική μας διαίσθηση μάς εμποδίζουν να προχωρήσουμε παραπέρα στην κατανόηση της φυσικής πραγματικότητας, ακόμη και αν είμαστε ο Αϊνστάιν. Έτσι προέκυψε η Αϊνστάνιος ρήση ότι «ο Θεός δεν παίζει ζάρια», ίσως και το δόγμα ότι το Κόμμα δεν κάνει ποτέ λάθος.
17°
