Τι ήταν τα «Ιουλιανά»;

Τα Ιουλιανά ήταν μια βαθιά πολιτική κρίση στην Ελλάδα - μια ακόμη - που ξέσπασε τον Ιούλιο του 1965 και διήρκεσε αρκετούς μήνες, οδηγώντας σε μακροχρόνια αποσταθεροποίηση, διάλυση του κοινοβουλευτισμού και τελικά στη δικτατορία της 21ης Απριλίου 1967.

Στις 15 Ιουλίου, ο Βασιλιάς Κωνσταντίνος Β' - ο οποίος είχε ενθρονιστεί το 1964 - ζήτησε την παραίτηση του πρωθυπουργού Γεωργίου Παπανδρέου (επικεφαλής της Ένωσης Κέντρου), λόγω διαφωνίας σχετικά με τον έλεγχο του Υπουργείου Εθνικής Άμυνας και την έρευνα για το παρακράτος. Ο Παπανδρέου ζητούσε να αναλάβει ο ίδιος το Υπουργείο Εθνικής Άμυνας, ώστε να ελέγξει τον στρατό, ενώ ο τότε νεαρός Βασιλιάς Κωνσταντίνος αρνήθηκε, κυρίως διότι ο γιος του Γεωργίου Παπανδρέου, ο Ανδρέας, είχε εμπλακεί στην υπόθεση της μυστικής στρατιωτικής οργάνωσης «ΑΣΠΙΔΑ».

Υπενθυμίζεται ότι η υπόθεση ΑΣΠΙΔΑ (Αξιωματικοί Σώζουν Πατρίδα Ιδέες Δημοκρατία Αξιοκρατία) ήταν μια υποτιθέμενη συνωμοσία νεαρών αξιωματικών του στρατού στις αρχές της δεκαετίας του 1960, η οποία προβλήθηκε ως φιλοπαπανδρεϊκός πυρήνας στο εσωτερικό των ενόπλων δυνάμεων. Αυτός ο πυρήνας - 28 αξιωματικών - είχε (υποτίθεται) σκοπό την ανατροπή της ηγεσίας του στρατεύματος, την προώθηση δημοκρατικών αρχών και την ενίσχυση της επιρροής του Ανδρέα Παπανδρέου. Το όνομα «ΑΣΠΙΔΑ» δόθηκε αργότερα από τον Τύπο, μάλλον κατ’ επίφασιν. Δεν υπήρχαν αποδείξεις οργανωμένου σχεδίου με αυτό το ακρωνύμιο. Νωρίτερα το 1965, είχε φτάσει ένας ανώνυμος φάκελος στο Υπουργείο Εθνικής Άμυνας με καταγγελίες για «φιλοπαπανδρεϊκή συνωμοσία στο στράτευμα», ενώ στη συνέχεια η υπόθεση διογκώθηκε από φιλοδεξιά έντυπα, αν και ο Ανδρέας αρνήθηκε οποιαδήποτε συμμετοχή. Από τις 16–17 Ιουλίου άρχισε η λεγόμενη «Αποστασία»: βουλευτές της Ένωσης Κέντρου (γνωστοί ως «αποστάτες») παραιτήθηκαν από το κόμμα και αναζήτησαν τη στήριξη του Παλατιού και της δεξιάς αντιπολίτευσης (της τότε ΕΡΕ). Έτσι, ο Παπανδρέου απομακρύνθηκε.

Ως αντίδραση στην παρέμβαση της βασιλικής αυλής έγιναν διαδηλώσεις, μαζικές πορείες, συγκρούσεις με την αστυνομία, ιδιαίτερα στην Αθήνα. Πρώτη φορά μετά τον Εμφύλιο πόλεμο, η λαϊκή οργή κατά του Παλατιού και της Δεξιάς εκφραζόταν τόσο ανοιχτά: το κεντρικό σύνθημα ήταν «ο λαός δεν ξεχνά τι σημαίνει Δεξιά». Σε μια από τις διαδηλώσεις σκοτώθηκε ο φοιτητής Σωτήρης Πέτρουλας.

Στη συνέχεια, οι αποστάτες (Στεφανόπουλος, Μητσοτάκης, Κόλλιας) στήριξαν κυβερνήσεις χωρίς λαϊκή εντολή και ο βασιλιάς διόριζε διαδοχικές κυβερνήσεις οιονεί παλατιανές, χωρίς εκλογές. Η μοναρχία έχασε τα ερείσματά της και επικράτησε καθεστωτική αστάθεια: οι επτά διαφορετικές κυβερνήσεις μέχρι το 1967 άνοιξαν τον δρόμο για τη Χούντα: η πολιτική αποσύνθεση διευκόλυνε την επιβολή δικτατορίας την 21η Απριλίου 1967.

Τα Ιουλιανά ήταν μια σύγκρουση μεταξύ συνταγματικής δημοκρατίας και μοναρχικού αυταρχισμού, αλλά και μια κρίση εμπιστοσύνης στον κοινοβουλευτισμό. Μέσα στο περιβάλλον της δεκαετίας του 1960, σηματοδότησε την ανάδυση της νεολαίας ως ανεξάρτητης πολιτικής δύναμης στην Ελλάδα —όπως συνέβαινε, σε διαφορετικές συνθήκες, στις περισσότερες χώρες του κόσμου.