50 χρόνια Μεταπολίτευση: Αφορμή για εορτασμό ή αναστοχασμό;

Ήδη από την περασμένη άνοιξη, οι δράσεις, τα αφιερώματα και οι ειδικές εκδόσεις γύρω από τα 50 χρόνια Μεταπολίτευσης έχουν εμπλουτίσει τη δημόσια ζωή και συζήτηση. Ιστορικές αναδρομές, πολιτικές και κοινωνικές αναλύσεις, συνεντεύξεις και ντοκουμέντα των προηγούμενων δεκαετιών βρέθηκαν και πάλι στην επιφάνεια της δημοσιότητας για να γιορτάσουν το ορόσημο μισού αιώνα αδιάλειπτης Δημοκρατίας. Η «Βελούδινη Μετάβαση» από τη Δικτατορία στη Δημοκρατία, ο εξαιρετικός όρος που ανήκει στον ομότιμο καθηγητή Πολιτικής Επιστήμης Γιάννη Βούλγαρη, συνοψίζει επιτυχώς τη σημασία αυτού του σημείου καμπής για την ελληνική Ιστορία. Ένα σημείο καμπής που δεν περνάει απαρατήρητο, αφού μεγάλο μέρος των δημόσιων τοποθετήσεων αφορά τα χρόνια της Χούντας και την ανατροπή του καθεστώτος. Εύλογα λοιπόν θα πει κανείς, η μετέπειτα αποτύπωση της πορείας της χώρας γίνεται μέσα από ένα φίλτρο ευφορίας και αίσθησης επιτυχούς κατάκτησης: μισός αιώνας δημοκρατίας σημαίνει οριστική κάμψη όλων των αντιστάσεων εναντίον της εύρυθμης λειτουργίας ενός ολοκληρωμένου δημοκρατικού πολιτεύματος. Πού τελειώνει όμως ο καλώς καμωμένος έπαινος και αρχίζει ο δυσανάλογος εξωραϊσμός καταστάσεων, προσώπων και γεγονότων;

Η Μεταπολίτευση στην Ελλάδα μπορεί να ιδωθεί και ως μια σειρά επίπονων μαθημάτων, τα οποία τελικά εμπεδώθηκαν –στο βαθμό που εμπεδώθηκαν– με τρόπο σκληρό και αργόσυρτα βασανιστικό. Η δεκαετία της κρίσης και των μνημονίων έφερε μαζί της προφανείς οικονομικές δυσχέρειες για την ελληνική κοινωνία, οι οποίες, εκτός του ότι έδρασαν με τρόπο ακραίως τιμωρητικό για όσους δεν είχαν «αμαρτήσει» την εποχή των παχιών αγελάδων, προκάλεσαν αναπόφευκτα και την ολοκληρωτική αποσάθρωση των Δημοσίου, το οποίο μέχρι τότε υπνοβατούσε χωρίς μεταρρυθμίσεις ή εκσυγχρονιστικές πρωτοβουλίες, αφημένο στη δίνη της κατασπατάλησης του δημοσίου χρήματος σε πελατειακές συναλλαγές και κομματικά συμφέροντα. Πριν από την κρίση, κυριαρχούσαν ο ανορθολογισμός, ο άκρατος λαϊκισμός, η αρτηριοσκληρωτική προσκόλληση σε πολιτικές και διοικητικές πρακτικές που καταστρατηγούσαν την αξιοκρατία και τη διαφάνεια, η οπαδικού τύπου περιχαράκωση σε ένα σύστημα παραδοσιακού δικομματισμού, που μετά χαράς υιοθέτησε τη μονομερή ετικετοποίηση «εμείς εναντίον των άλλων». Οι λειτουργικές παθογένειες που αντιμετωπίζει έως σήμερα η δημόσια διοίκηση, η δυσανεξία στην απρόσωπη αξιολόγηση, η δυσκολία στην αναδιάρθρωση διοικητικών και οικονομικών πόρων είναι πληγές που άνοιξαν στη Μεταπολίτευση και κακοφορμίζουν έως σήμερα. Το παραγόμενο προϊόν τους έχει αποδειχτεί πως δεν είναι απλώς μερικές ενοχλητικές δυσλειτουργίες δημόσιων υπηρεσιών, αλλά η ολοκληρωτική τους κατάρρευση, απόρροια της οποίας μπορούν να είναι αληθινά τραγικά γεγονότα, όπως το Μάτι και τα Τέμπη. Βέβαια, για όλες τις παραπάνω συμφορές σημαντικό κομμάτι της ελληνικής κοινωνίας στράφηκε στον αντι-ευρωπαϊσμό και τον αντι-ελιτισμό για να ξεσπάσει το μένος της, αισθανόμενο ότι δικαιούταν να εξεγερθεί, να φωνάξει και να σπάσει. Η έκρηξη πολιτικής βίας τον Δεκέμβριο του 2008 ήταν η αρχή μιας περιόδου βουτηγμένης στην τοξικότητα, τον διχασμό και την πόλωση. Η ασύμμετρη έκρηξη αντικαθεστωτισμού και αντιευρωπαϊσμού, που μας έφερε στο χείλος της εξόδου από την Ε.Ε., γιγαντώθηκε μέσα από μια σειρά κουτοπόνηρων λεονταρισμών από ένα κόμμα της ριζοσπαστικής Αριστεράς, που σήμερα αποσυντίθεται μπροστά στα μάτια μας, έχοντας μείνει μετέωρο χωρίς κάποιον διαβόητο «εχθρό» να αναθεματίζει, όπως έκανε όλη την περίοδο 2012-2018.

Πού βρισκόμαστε σήμερα ως χώρα έπειτα από μια σειρά περιπετειών; Οι περιπέτειες δεν έχουν τελειώσει. Η Ελλάδα έχει ακόμη πολύ δρόμο να διανύσει, τόσο στο πεδίο των μεταρρυθμίσεων και των αλλαγών (μερικές πλατφόρμες ψηφιακής εξυπηρέτησης δεν αποτελούν «επανάσταση»), της εκπαίδευσης και της παιδείας, που συνεχώς υστερούν και υπονομεύονται, όσο και της πολιτικής κουλτούρας πολιτικού προσωπικού και εκλογικού σώματος. Η απαισιοδοξία σαφώς και «δεν αποτελεί δείγμα ευφυΐας», όπως έχει γράψει η Σώτη Τριανταφύλλου, ωστόσο η σκληρή κριτική, η απογυμνωμένη από κομματικές παρωπίδες ματιά στις πραγματικές χρόνιες παθογένειες, στις χαμένες ευκαιρίες αλλά και στις προοπτικές που ανοίγονται μπροστά μας είναι τα συστατικά στοιχεία για μια νέα αρχή, εν μέσω βέβαια και νέων κρίσεων. Μετά την οικονομική κρίση βρεθήκαμε αντιμέτωποι με την πανδημία, την εισβολή της Ρωσίας στην Ουκρανία, την ενεργειακή κρίση, ενώ σήμερα παρακολουθούμε τη Μέση Ανατολή να φλέγεται στα πρόθυρα καθολικής σύρραξης. Ας μην αποτυπωθεί λοιπόν στη συλλογική μνήμη η επέτειος της Μεταπολίτευσης ως μια αφορμή για εορτασμούς και ωραιοποιημένες αναπολήσεις, αλλά ας γίνει το εναρκτήριο λάκτισμα για την εμπέδωση σκληρών διδαγμάτων, την κατανόηση των παλαιών σφαλμάτων και των σοβαρών ελλείψεων, ώστε πλέον να μην αναζητά κανείς εχθρούς στο πεδίου του φαντασιακού, αλλά αποτελεσματικές λύσεις, την ευθύνη υλοποίησης των οποίων θα φέρουμε εμείς οι ίδιοι.