Ελλάδα – Βρετανία: Μια επεισοδιακή σχέση δύο αιώνων

Ας αρχίσουμε με μια κοινοτοπία: Οι σχέσεις της Ελλάδας με τη Μεγάλη Βρετανία έχουν περάσει από σαράντα κύματα – από τα Παρκερικά (όταν ο ναύαρχος Parker επέβαλε αποκλεισμό μέχρις ότου το ελληνικό βασίλειο αποζημιώσει το θύμα αντιεβραϊκού μένους, Βρετανό υπήκοο Ντον Πατσίφικο) μέχρι τη χθεσινή απρέπεια προς τον Έλληνα πρωθυπουργό. Ωστόσο, έπειτα από έναν και πλέον αιώνα ασύμμετρης βρετανικής επιρροής στην Ελλάδα, οι σχέσεις μεταξύ των δύο χωρών έχουν εξισορροπηθεί σε μεγάλο βαθμό. Έτος-σταθμός ήταν το 1947, όταν η Βρετανία εκχώρησε στις Ηνωμένες Πολιτείες την ευθύνη για την παραμονή της χώρας μας στο δυτικό στρατόπεδο. Εν συνεχεία, η δοκιμασία του Κυπριακού και η επιλογή της Αθήνας να συνδέσει το στοίχημα της ανάπτυξης με τις δυνάμεις της ευρωπαϊκής ολοκλήρωσης επιτάχυναν την «έκλειψη» της βρετανικής πολιτικής και οικονομική επιρροής, αντίστοιχα. Σήμερα, μετά το Brexit, το ειδικό βάρος της άλλοτε κραταιάς Αλβιώνος εξακολουθεί να φθίνει, καθώς το Λονδίνο αυτοεξαιρέθηκε από την κοινότητα συμφερόντων αλλά και αξιών που συνδέει την Ελλάδα με τους Ευρωπαίους εταίρους της.

Σε μια τόσο πολυκύμαντη πορεία, δεν ήταν δυνατό να λείψουν τα περιστατικά που έφεραν τις δύο πλευρές σε διπλωματική αμηχανία. Ως «επεισόδιο διαρκείας» θα μπορούσε να θεωρηθεί η μη επίσκεψη της βασίλισσας Ελισσάβετ Β’ στη γενέθλια γη του συζύγου της, πρίγκιπα Φιλίππου της Ελλάδος και της Δανίας. Δυσάρεστη ανάμνηση αποτελεί το ιδιωτικό ταξίδι της βασίλισσας Φρειδερίκης στο Λονδίνο, τον Απρίλιο του 1963. Τότε, βρέθηκε κυνηγημένη εν μέση οδώ από την Αγγλίδα σύζυγο του φυλακισμένου Έλληνα κομμουνιστή συνδικαλιστή Αντώνη Αμπατιέλου. Τρεις μήνες αργότερα, η επίσημη επίσκεψη του ελληνικού βασιλικού ζεύγους στο Λονδίνο συνοδεύτηκε από εκδηλώσεις διαμαρτυρίας, με αφορμή το ζήτημα των πολιτικών κρατουμένων και τη δολοφονία του Γρηγόρη Λαμπράκη.

Μια δεκαετία νωρίτερα, μελανή σελίδα στις ελληνοβρετανικές σχέσεις αποτέλεσε η ιδιωτική συνάντηση του Βρετανού υπουργού Εξωτερικών Anthony Eden με τον Αλέξανδρο Παπάγο, στην Αθήνα. Στην απόπειρα του Έλληνα πρωθυπουργού να θέσει το Κυπριακό, ο Eden έκοψε «ξερά» κάθε συζήτηση για το μέλλον της τότε αποικίας. Η άρνηση αυτή οδήγησε στην ακύρωση της επίσημης επίσκεψης του Έλληνα πρωθυπουργού στο Λονδίνο, τη στιγμή που περιόδευσε σε χώρες της δυτικής Ευρώπης – μεταξύ αυτών και στην Ισπανία του Φράνκο, η οποία, συμπτωματικά, διεκδικούσε μια άλλη βρετανική κτήση, το Γιβραλτάρ. Ακόμα σοβαρότερο, μερικούς μήνες αργότερα, η κυβέρνηση Παπάγου κατέθεσε στον ΟΗΕ την πρώτη ελληνική προσφυγή για το Κυπριακό.

Ακόμα πιο πίσω, το 1885, συνέβη ένα περιστατικό που έμεινε στη μνήμη (των παλαιοτέρων) ως το «επεισόδιο Νίκολσον». Μία ωραία πρωΐα, ο Βρετανός επιτετραμμένος βγήκε, μετά της συζύγου του, για περίπατο στον Λυκαβηττό. Για κακή τους τύχη, έπεσαν επάνω σε αρειμάνιο χωροφύλακα, ο οποίος περιφρουρούσε φρεσκοφυτεμένο αλσύλλιο. Τα στοιχειώδη ελληνικά του ζεύγους Nicolson και τα ανύπαρκτα αγγλικά του Αραχωβίτη οργάνου της τάξεως δεν βοήθησαν την κατάσταση. Ο δεύτερος ξυλοφόρτωσε τον Άγγλο διπλωμάτη, ο οποίος πάσχιζε να επιβεβαιώσει την περιωπή του αξιώματός του. Ακολούθησαν απειλητικό βρετανικό διάβημα, σύλληψη και δίμηνη φυλάκιση του χωροφύλακα και απόδοση τιμών στη βρετανική σημαία από άγημα της ελληνικής Χωροφυλακής. Το πολιτικό μάρμαρο το πλήρωσε η κυβέρνηση του Χαρίλαου Τρικούπη, την οποία η αντιπολίτευση και ο Τύπος κατηγόρησαν για δουλοπρέπεια. Το περιστατικό ήρθε να προστεθεί στην κατακραυγή που αντιμετώπιζε ο Τρικούπης για τη «φορομπηχτική» πολιτική του, με συνέπεια να οδηγηθεί στην παραίτηση.

Το επεισόδιο Νίκολσον ενέπνευσε στον Γεώργιο Σουρή σχετικό έμμετρο διάλογο ανάμεσα στους φανταστικούς του ήρωες, Περικλή και Φασουλή, που δημοσιεύτηκε στο περιοδικό Ρωμηός που έγραφε εξ ολοκλήρου ο ίδιος. Πιθανολογούσε, μάλιστα, ότι το ζεύγος Nicolson τριγύριζε στα πευκάκια του Λυκαβηττού όχι για αναψυχή αλλά …προς νερού του! Ο αμίμητος Σουρής εντόπιζε τη ρίζα του κακού στην έλλειψη δημόσιων αποχωρητηρίων· και ο διάλογος των ηρώων του κατέληγε: Τοιουτοτρόπως, Περικλῆ, χάριν μικρῶν πραγμάτων πίπτουν τὰ ἔθνη μπρούμητα ἐντὸς τῶν ἀποπάτων.

Ευτυχώς, η διαμάχη για τα μάρμαρα του Παρθενώνα (τα «Ελγίνεια», όπως επιμένουν να τα αποκαλούν οι Βρετανοί Συντηρητικοί) δύσκολα μπορεί να λάβει διαστάσεις ανάλογες ενός Κυπριακού· ούτε συγκρίνεται με το επεισόδιο Νίκολσον, αν και από την ειδησεογραφία για την (άνευ προηγουμένου) ακύρωση της συνάντησης Μητσοτάκη-Sunak δεν λείπει ένα στοιχείο ιλαρότητας· στοιχείο, που θα είχε σπεύσει να αναδείξει ο κορυφαίος Έλληνας σατιρικός ποιητής. Άλλωστε, από τον Σουρή μαθαίνουμε πως, το μακρινό 1883, Βρετανός επισκέπτης της Ακρόπολης κάθισε κι έγραψε στη Βασίλισσα Βικτωρία να φροντίσει να επιστραφούν «τα όσα εσουφρώθησαν απ’ τον γνωστό Ελγίνο». Προέτρεπε δε ο (πολιτικώς μη ορθός) Σουρής τον καλοθελητή εκείνο Άγγλο να ξαναγράψει στη Βικτωρία, ζητώντας νὰ στείλῃ ἀντὶ μάρμαρα κανένα κιούπι λίρα, κανένα παλῃοκάνονο, κανένα παλῃοστόλο, κι᾿ ἂν τὸ θέλῃ, τῆς χαρίζουμε τὸν Παρθενῶνα ὅλο.