Πρωτοβάθμια πρόληψη και κοινότητα

Μια κοινωνία λειτουργεί, δυνάμει, ομαλά όταν λειτουργούν οι αρχές της δημοκρατίας, της κοινωνικής αλληλεγγύης και της κοινωνικής δικαιοσύνης. Αυτό επιτυγχάνεται όταν οι κυβερνώντες αντιλαμβάνονται τις ανάγκες και τις ελλείψεις πρωταρχικά σε θεσμικό και σε κοινωνικό επίπεδο. Συνεπώς το πρωταρχικό είναι η κατανόηση της κάθε φορά τρέχουσας πραγματικότητας. Με βάση αυτή την κατανόηση θα τεθούν οι πολιτικοί στόχοι και προτεραιότητες. Αυτοί οι στόχοι και προτεραιότητες για να είναι αποτελεσματικοί χρειάζεται να ενταχθούν σ’ ένα συγκεκριμένο επιστημονικό πλαίσιο αναφοράς. Ένα απ’ αυτά και ίσως το σημαντικότερο κι εκείνο που κάνει να διαφέρει ποιοτικά ένα δημοκρατικό πολίτευμα από ένα άλλο, αντίστοιχο, είναι η αέναη ανάπτυξη δύο τομέων: α) της πρωτοβάθμιας πρόληψης, β) της ανάπτυξης του τομέα της υγείας σε τομεακό επίπεδο.

Αυτές οι δύο πρακτικές αναδείχτηκαν και εφαρμόστηκαν σε χώρες της Δ. Ευρώπης τη δεκαετία του 1950, τόσο στην υγεία όσο και στην ψυχική υγεία και την κοινωνική πρόνοια και είναι μεταξύ τους αλληλένδετες. Στη χώρα μας έγινε μια μεγάλη προσπάθεια να εφαρμοστεί αυτό το μοντέλο τις δεκαετίες του 1980-90, μαζί με την εφαρμογή του ΕΣΥ, αλλά το όλο σύστημα κατέρρευσε με τη χρεοκοπία του δημοσίου το 2009. Το ίδιο δυστυχώς παρατηρούμε να συμβαίνει τώρα και σε χώρες πρωτοπόρες στην εφαρμογή αυτών των μοντέλων (Σουηδία, Γαλλία, Μ. Βρετανία, Ιταλία).

Τι σημαίνουν αυτοί οι δύο τομείς στο χώρο της υγείας γενικότερα: α) η πρωτοβάθμια πρόληψη, δηλαδή, η συστηματική ενημέρωση, ευαισθητοποίηση και εκπαίδευση, ειδικών και πληθυσμού στα ζητήματα υγείας, ψυχικής υγείας και κοινωνικής πρόνοιας, αποτελεί το άλφα και το ωμέγα ενός κράτους δικαίου που μεριμνά για την υγεία και την κοινωνική φροντίδα των πολιτών του, πάντα φυσικά με βάση τις οικονομικές αντοχές του δημοσίου. Είναι αναπόσπαστο κομμάτι του δημοκρατικού θεσμικού πλαισίου, αλλά και της οικονομικής ανάπτυξης. Για παράδειγμα, όταν εφαρμόζεται ένα πρόγραμμα πρωτοβάθμιας πρόληψης σε παιδικούς σταθμούς που περιλαμβάνει την ενημέρωση και την ευαισθητοποίηση των παιδαγωγών σε θέματα ψυχικής υγείας και τους εκπαιδεύει έτσι ώστε να μπορούν κατ’ αρχήν να διακρίνουν, περιπτώσεις παιδιών ή οικογενειών, με ενδείξεις ψυχικής διαταραχής και στη συνέχεια να μαθαίνουν να τις διαχειρίζονται χωρίς να πανικοβάλλονται και να προωθούν την παραπομπή τους στους ειδικούς, αυτό, είναι ένα μεγάλο άμεσο και κυρίως μελλοντικό κέρδος. Προλαβαίνοντας ήπιες περιπτώσεις παθολογίας σήμερα, κερδίζουν, εκτός φυσικά του αρρώστου, η κοινωνία και η οικονομία, που θέλουν για να αναπτυχτούν, υγιείς πολίτες. Κάτι τέτοιο γίνεται σήμερα με αφορμή την αντιμετώπιση της πανδημίας του κορονοϊού, στο επίπεδο της ενημέρωσης και ευαισθητοποίησης.

Η τομεοποίηση αφορά σ’ ένα γεωγραφικό διαχωρισμό σε τομείς, π.χ. ένα δημοτικό διαμέρισμα, ή ένας μικρός δήμος. Έτσι επιτυγχάνεται ο ειδικός να είναι «μέσα στην κοινότητα, να γίνεται ο δικός τους άνθρωπος». Ταυτόχρονα και στο επίπεδο της επιδημιολογίας ή της πρωτοβάθμιας φροντίδας, μπορούμε να γνωρίζουμε τις ανάγκες, τα ελλείμματα και τις παθολογίες σε μια συγκεκριμένη περιοχή, γεωγραφικά οριοθετημένη. Έτσι και στον τομέα της κοινωνικής πρόνοιας, γνωρίζουμε ποιες οικογένειες έχουν ανάγκη και ποια παιδιά χρήζουν προστασίας μιας συγκεκριμένης περιοχής.

Όταν, λοιπόν, ένα από τα δύο δεν λειτουργεί όπως πρέπει, τότε τα πράγματα μπλέκουν, γιατί υπάρχει βασική έλλειψη γνώσης και άρα αδυναμία στόχευσης. Κάτι που θα φανεί σε μια κρίση, όπως π.χ. σε μια πανδημία, αλλά και σε ηπιότερες μορφές κρίσεων. Αυτό έχει συμβεί, στις χώρες που ανέφερα προηγουμένως οι οποίες για δικούς τους λόγους η κάθε μια, μείωσαν τα κονδύλια στην πρωτοβάθμια πρόληψη.

Στη χώρα μας, όπως ανέφερα το συγκεκριμένο μοντέλο, «μπουσούλησε αλλά δεν περπάτησε ποτέ». Τώρα είναι η πρόκληση να ξαναστηθεί όλο αυτό που γκρεμίστηκε για διάφορους λόγους, από την αρχή, και κυρίως σε υγιείς βάσεις.