Στον καιρό της πανδημίας

«Υπάρχουν δεκαετίες μέσα στις οποίες δε συμβαίνει τίποτα, και εβδομάδες μέσα στις οποίες συμβαίνουν δεκαετίες» έλεγε ο Λένιν. Οι μέρες που διανύουμε ανήκουν σίγουρα στη δεύτερη κατηγορία˙ ο χρόνος τους είναι πυκνός, πρωτόγνωρα πυκνός, κι οι επόμενες εβδομάδες δείχνουν πιο κρίσιμες από ό,τι οι επόμενοι μήνες.       

Από την ιστορία αυτή έχει γραφτεί μόνο ο πρόλογος. Στην πορεία της ανθρωπότητας δεν έχει υπάρξει ποτέ πριν περίπτωση όπου όλες οι χώρες του πλανήτη – από την Κίνα και τις Ηνωμένες Πολιτείες, μέχρι την Ινδία και τη Βραζιλία, την Ιαπωνία ή την Ιταλία –  να είναι ταυτόχρονα αντιμέτωπες με μια τόσο μεγάλη υγειονομική και οικονομική απειλή. Δεν γνωρίζουμε τι πρέπει να γίνει ή πώς θα μοιάζει ο κόσμος μετά από αυτή. Το μόνο που γνωρίζουμε είναι ότι η ζημιά που θα ακολουθήσει θα είναι τόσο μεγάλη, ώστε το κύμα που έφερε η Lehman Brothers μετά το 2008 θα μοιάζει με βόλτα στο πάρκο μπροστά της. 

Στην Ευρώπη η Ένωση καλείται να ξεπεράσει τον δυσκίνητο συνήθως εαυτό της και να πάρει γρήγορες και γενναίες αποφάσεις στήριξης προς τα κράτη-μέλη της. Ο Μάριο Ντράγκι, πρώην τιμονιέρης της ευρωπαϊκής οικονομίας μέχρι πριν λίγες μέρες, έγραψε πως ζούμε σε «συνθήκες πολέμου» και μια βαθιά αλλαγή στην οικονομία πρέπει να γίνει τώρα, αλλιώς «το κόστος του δισταγμού ίσως να είναι μη αντιστρέψιμο»˙ το ίδιο ζητούν επιτακτικά όλες οι χώρες που ασθενούν. Η πανδημία φέρνει στην Ευρώπη έτσι μια κρίση που είναι όχι μόνο υγειονομική ή οικονομική αλλά και βαθιά υπαρξιακή. Πώς θα μπορέσει να σταθεί όρθια εάν τα μέλη της καταρρεύσουν; Ποιος λαός θα ξεχάσει μια έλλειψη αλληλεγγύης από τους συμμάχους του μπροστά σε μια τέτοια βιβλική καταστροφή; Η ΕΕ ήταν και παραμένει η πιο προοδευτική και προνομιακή γειτονιά που έχει υπάρξει στον πλανήτη, αλλά, αν θέλει να συνεχίσει να υφίσταται και μέσα στις επόμενες δεκαετίες του 21ου αιώνα, οφείλει να λάβει άμεσα γενναίες αποφάσεις.

Ένα νέο είδος παγκοσμίου πολέμου απλώνεται μπροστά μας. Οι χώρες δεν παλεύουνε πια η μια την άλλη, αλλά αναμετρώνται με έναν κοινό εχθρό: τον Covid 19. Κι ένας κοινός απτός εχθρός συχνά οδηγεί τους ανθρώπους σε συνένωση. Η πανδημία ίσως σφυρηλατήσει τον προθάλαμο ενός διεθνούς δικτύου πολιτικής μας συνύπαρξης. Τη δημιουργία ενός παγκόσμιου πλέγματος αλληλοϋποστήριξης και διακυβέρνησης. Δεν υπονοείται κάποια ουτοπική επίκληση ανθρωπιάς ή πόσο μάλλον κάποια ζοφερή πολιτική δομή. Δε θα τραγουδήσουμε το Imagine του Λένον από τα μπαλκόνια μας ραίνοντας με τριαντάφυλλα ο ένας στον άλλο. Ούτε θα προβούμε σε απεμπόληση των εθνικών και δημοκρατιών μας ταυτοτήτων μέσα σε μια διεθνή κοινότητα (ο Έλληνας π.χ. ή ο Ιρλανδός δεν έγινε λιγότερο Έλληνας ή Ιρλανδός επειδή συμμετέχουν στη διακρατική Ένωση της Ευρώπης). Μιλάμε για μια απλή διαπίστωση που λέει ότι τα παγκόσμια προβλήματα απαιτούν και μια παγκόσμια διαχείριση και άρα μια παγκόσμια δημοκρατική ενορχήστρωση.

Αν η Ιστορία έχει μια τάση εξάλλου, αυτή είναι η δικτύωση των ανθρώπων σε ολοένα και μεγαλύτερες ομάδες: από τις πρωτόγονες οικογένειες πήγαμε στις αρχαϊκές φυλές, απ’ τις αρχαϊκές φυλές περάσαμε στις πόλεις-κράτη, από αυτές στα έθνη-κράτη και από εκεί στις διακρατικές ενώσεις του 20ού αιώνα. Η οργάνωση σε ολοένα και μεγαλύτερα πλέγματα είναι η νόρμα της πολιτικής μας φύσης. Τούτο δεν αποτελεί μια διαπίστωση ή μια ευχή μόνο, αλλά και μια αδήριτη ανάγκη: μια παγκόσμια κρίση υγείας και οικονομίας, όπως η πανδημία, μπορεί να μεταμορφωθεί εύκολα σε παγκόσμια κρίση ειρήνης. Και μια παγκόσμια κρίση ειρήνης με την τεχνολογία που πλέον διαθέτουμε δεν είναι δύσκολο να αποβεί εντελώς μοιραία για οποιαδήποτε χώρα – ακόμα και για τις πλέον πλούσιες για τις οποίες αυτό σήμερα φαντάζει αδιανόητο.               

Η επιδημία ταρακουνάει όμως πολλές από τις βεβαιότητές μας. Όπως τη μεταφυσική μας αίσθηση ότι οι άνθρωποι είμαστε οι θεοί του πλανήτη κι ελέγχουμε πάνω του τα πάντα: τα φυτά, τα ζώα, τους μικροοργανισμούς, το κάθε τι. Προσγειωνόμαστε πια απότομα σε μια πραγματικότητα που μας θυμίζει ότι δεν είμαστε παρά μια εύθραυστη ικμάδα από τον χείμαρρο ζωής που διατρέχει τη Γη. Ότι δεν μπορούμε καν να επιβιώσουμε αν δεν έχουμε μια καλοκουρδισμένη συνύπαρξη κι ότι παρά την πρωτόγνωρη δύναμή μας σήμερα φλερτάρουμε ακόμη πιο έντονα με το χάος. Η θεωρία του χάους άλλωστε είναι σε πλήρη εξέλιξη αυτές τις μέρες˙ μόνο που αντί για πεταλούδα στην Κίνα αυτή τη φορά πέταξε μια νυχτερίδα κάπου πάνω της, κι έφερε καταιγίδα σε ολόκληρο τον πλανήτη˙ μπορούμε όμως να ελπίζουμε˙ οι φωτεινότερες ακτίνες βγαίνουνε πάντα μετά τις καταιγίδες.