Πανδημία και άγχος θανάτου

Τι είναι η πανδημία με όρους ψυχολογίας; Είναι μια διαταραχή της κοινωνίας η οποία επηρεάζει καθοριστικά τον ατομικό ψυχισμό κάθε μέλους της. Συμβαίνει δηλαδή το αντίστροφο από εκείνο που συμβαίνει σε μια ατομική διαταραχή, π.χ. σχιζοφρενικό επεισόδιο, όπου πρωταρχικά το άτομο επηρεάζει το κοινωνικό περιβάλλον. Το βασικό ζήτημα σε μια πανδημία είναι ότι τα άτομα αισθάνονται ανήμπορα στην αντιμετώπισή της και επιπλέον το καθένα, αφού βρίσκεται σ’ ένα περιβάλλον κρίσης, θα την αντιμετωπίσει με βάση τη δική του ψυχική ισορροπία και ψυχική αντοχή. Δηλαδή ο καθένας θα εκφραστεί με βάση το δικό του ψυχισμό και μάλιστα πιθανότατα θα έρθει αντιμέτωπος με συναισθήματα τα οποία μέχρι τότε δεν είχε συναντήσει ή πάλι θα λειτουργήσει όπως λειτουργεί κάθε φορά που εμφανίζεται μια κρίσιμη κατάσταση με βάση τον ψυχικό τύπο που αντιπροσωπεύει. Π.χ. ένας ψυχαναγκαστικός τύπος θα βαλθεί να ακολουθεί υπερβολικά τις εντολές που απευθύνουν οι ειδικοί.

Υπάρχει δηλαδή ένα βασικό στοιχείο το οποίο εμφανίζεται σε μια πανδημία και αλλάζει ριζικά τη ροή των πραγμάτων σε ατομικό επίπεδο. Δηλαδή σ’ αυτού του τύπου την κοινωνική κρίση ο ατομικός ψυχολογικός τύπος, π.χ. ο ψυχαναγκαστικός, θα επηρεαστεί καθοριστικά και θα λειτουργήσει, ποσοτικά, αντίθετα και ενάντια στις εκκλήσεις των ειδικών. Θα πάει να αγοράσει στο σούπερ μάρκετ έναν ιδιαίτερα μεγάλο αριθμό αντισηπτικών, τα οποία φυσικά θα αποδειχθεί ότι θα του είναι αχρείαστα. Θα λειτουργήσει δηλαδή ενάντια και αντίθετα στις εκκλήσεις των αρχών με αποτέλεσμα να ενισχύει το σύμπτωμα της λοίμωξης αντί να το εξουδετερώνει.

Στην προκειμένη περίπτωση η κοινωνική διαταραχή μετατρέπεται σε ατομική διαταραχή και ως εκ τούτου κάθε άτομο θα αντιδράσει με βάση τη δική του ψυχική δομή και υγεία. Μια ψυχαναγκαστική προσωπικότητα λοιπόν θα παλινδρομήσει σε πρώιμα στάδια και θα λειτουργήσει πολύ περισσότερο παρορμητικά και αρχαϊκά, απ’ ότι σε μια συνηθισμένη κατάσταση, π.χ. να ψωνίσουμε οπωσδήποτε το Σάββατο για να έχουμε προμήθειες για την εβδομάδα που έρχεται. Εδώ δεν πρόκειται για την αντιμετώπιση της εβδομάδας, αλλά για την αντιμετώπιση του θανάτου κι αυτό είναι το ανοίκειο. Δεν γίνεται, δεν μπορεί να το επεξεργαστεί ψυχικά, το υπερβαίνει. Αυτό είναι το άγχος θανάτου το οποίο παρατηρούμε μέσα από ποικίλες αντιδράσεις πανικού.

Ποιο λοιπόν είναι το σημαντικό στοιχείο που αλλάζει την ισορροπία και τη δυναμική των πραγμάτων και μετατρέπει μια «υπάκοη» γενικά προσωπικότητα σε μεταδιδόμενη λοιμώδη «βόμβα»;

Είναι το έντονο άγχος θανάτου το οποίο ερείδεται σε μια απόλυτη πραγματικότητα μπροστά στην οποία κάθε άτομο αισθάνεται εντελώς αδύναμο και ανήμπορο να την αντιμετωπίσει. Πρόκειται δηλαδή για ένα έντονο άγχος το οποίο εμφανίζεται μπροστά σ’ έναν πραγματικό κίνδυνο στον οποίον το άτομο αισθάνεται αδύναμο να αντιμετωπίσει.

Πώς αντιμετωπίζεται; Κάθε ατομικό επεισόδιο αντιμετωπίζεται ατομικά, όπως οποιαδήποτε ατομική κρίση πανικού σε κανονικές κοινωνικές συνθήκες, η οποία μπορεί να πάρει και μεγάλες διαστάσεις ανάλογα με τον ψυχισμό του καθένα. Ακριβώς γι’ αυτό έχει μεγάλη σημασία ο ρόλος του κοντινού και ευρύτερου περιβάλλοντος όπου τα πιο υγιή άτομα θα χρειαστεί να μπορέσουν να στηρίξουν εκείνα τα οποία εμφανίζουν έντονα αγχώδη συμπτώματα. Φυσικά όταν οι καταστάσεις υπερβαίνουν μια στοιχειωδώς ιδιότροπη συμπεριφορά θα χρειαστεί η αναζήτηση ενός ειδικού όπως και φαρμακευτική αγωγή.

Οι παραινέσεις, οι συμβουλές, «τα πρέπει», δεν παίζουν κανέναν απολύτως ρόλο στην καταπράυνση του άγχους, αντίθετα το αυξάνουν, ενοχοποιούν τον ασθενή, τον θυμώνουν και δημιουργούν άλλου τύπου προβλήματα.

Χρειάζεται να γίνει ένας βασικός διαχωρισμός ανάμεσα στις παραινέσεις που κάνει η πολιτεία για την αντιμετώπιση της κρίσης και στο πώς εισπράττει την κρίση το κάθε άτομο ξεχωριστά. Γι’ αυτό δεν μπορεί να κατηγορούνται και να στοχοποιούνται τα άτομα που εμφανίζουν τέτοιου τύπου συμπεριφορές. Αυτά τα άτομα αντιδρούν έτσι επειδή δεν αντέχουν την συγκεκριμένη πραγματικότητα. Τείνουν να την απαρνούνται φυσικά με έναν άρρωστο τρόπο, μέσα από μια συμπτωματολογία. Ταυτόχρονα όμως αγνοούν ή αρνούνται ότι είναι και άρρωστα και αυτό είναι το κρίσιμο. Πρόκειται για ένα άλλο ψυχικό φαινόμενο, αμυντικό μηχανισμό, που εμφανίζεται σε τέτοιου τύπου έντονες καταστάσεις που είναι η απάρνηση της αρρώστιας.

Έχει σημασία λοιπόν, να γίνει γενικότερα κατανοητό ότι τα άτομα που εκδηλώνουν τέτοιου τύπου έντονες συμπεριφορές πανικού ή και αδιαφορίας (για να βάλουμε και αυτή την παράμετρο μέσα) πάσχουν ψυχικά οπότε οι παραινέσεις των ΜΜΕ ή τους αφήνουν παντελώς αδιάφορους ή ενισχύουν ακόμα περισσότερο το σύμπτωμα ή την άμυνα. Παράδειγμα ένας που φοβάται τα μικρόβια δεν θα ησυχάσει ακούγοντας τις ειδήσεις ούτε φυσικά την αυστηροποίηση των μέτρων, αντίθετα θα πανικοβάλλεται ολοένα και περισσότερο. Το καλύτερο θα ήταν να μην παρακολουθεί τις ειδήσεις και να κάνει πράγματα που τον ευχαριστούν. Το ακόμα καλύτερο όμως είναι να ασχοληθεί λίγο παραπάνω με τον εαυτό του με τη βοήθεια ενός ειδικού και στην προκειμένη περίπτωση έχει σημασία ο βαθμός ψυχικής υγείας του κοντινού περιβάλλοντος.