Περεστρόικα

H ρωσική λέξη «περεστρόικα», που σημαίνει ανασυγκρότηση, αναδιάρθρωση, περιέγραψε τα τελευταία χρόνια του «υπαρκτού σοσιαλισμού». Σήμερα περιγράφει με σχετική ακρίβεια τις οικονομικές και κοινωνικές μεταρρυθμίσεις που χρειάζεται η χώρα μας για να επιζήσει, αν συμφωνήσουμε στο ότι το σοσιαλγραφειοκρατικό σύστημα καταρρέει –όπως ο «υπαρκτός σοσιαλισμός»– υπό το βάρος των εγκλημάτων του και της διεθνούς κατακραυγής. Δεν συμφωνούμε όλοι σ’ αυτή την ανάλυση. Η Ελλάδα, που αυτοδιαφημιζόταν ως η Δανία του Νότου, απεδείχθη «μπογιά και σκουριά»: όπως οι χώρες του Συμφώνου της Βαρσοβίας που πάσχιζαν να επιτύχουν, μέσω της προπαγάνδας, ισοτιμία με τις δυτικές δημοκρατίες, το ελληνικό καθεστώς πάσχιζε να επιτύχει ισοτιμία με την Ευρώπη. Η προσπάθεια δεν ήταν ουσιαστική· τοποθετείτο στο χώρο του φαντασιακού: ανάμεσα στις βασικές αιτίες αυτής της καθυστέρησης ήταν η ακραία γραφειοκρατικοποίηση της οικονομίας, η έλλειψη οποιασδήποτε ατομικής πρωτοβουλίας και η εκτεταμένη διαφθορά. 

 Στη δεκαετία του 1960, ο Σοβιετικός οικονομολόγος Γ.Γ. Λίμπερμαν, αναγνωρίζοντας το πρόβλημα της οικονομίας στην ΕΣΣΔ, πρότεινε την αυτονόμηση των επιχειρήσεων, την ελευθερία καθορισμού της παραγωγής και της διαχείρισής τους: το 1964, ο Αλεξέι Κοσίγκιν, πρόεδρος του Συμβουλίου των Υπουργών, φάνηκε να καταλαβαίνει την αναγκαιότητα της μεταρρύθμισης – σκόνταψε όμως στα προνόμια και στις εξουσίες που είχαν τα στελέχη του Κόμματος ως τεχνοκράτες διαχειριστές. Κι ενώ, από το 1978, η Λαϊκή Δημοκρατία της Κίνας εφάρμοσε «επαναστατική» οικονομική πολιτική με στοιχεία ελεύθερης αγοράς και μάλιστα χωρίς εργατικό δίκαιο δυτικού τύπου, η Σοβιετική Ένωση βρέθηκε  σε δυσμενή θέση: η Ιαπωνία και η Δυτική Γερμανία είχαν ισχυρότερες οικονομίες, η Κίνα σημείωνε αξιόλογη οικονομική ανάπτυξη και οι Ηνωμένες Πολιτείες, σταθερά εχθρικές, ενέτειναν το χάσμα μεταξύ των δύο κόσμων.

Το 1985, την αναδιάρθρωση και μεταρρύθμιση στην ΕΣΣΔ ανέλαβε ένας εκπρόσωπος της νέας γενιάς: ο 54χρονος Μιχαήλ Γκορμπατσόφ θεωρείτο «νέος» μέσα στο πλαίσιο της σοβιετικής γεροντοκρατίας και των φαντασμάτων του σταλινισμού. Αλλά, όπως πάντα, το πρόβλημα με τους ηγέτες είναι ότι, στις περισσότερες περιπτώσεις, αποτελούν προϊόντα του ίδιου του συστήματος του οποίου τη μεταρρύθμιση ευαγγελίζονται. Έτσι και οι δικοί μας μεταρρυθμιστές διστάζουν μπροστά στο έργο της μεταρρύθμισης: εδώ και τέσσερα χρόνια καλούνται να τροποποιήσουν ή και να κατεδαφίσουν όσα έχτισαν με σκανδαλώδη φαυλότητα και με την όχι λιγότερο σκανδαλώδη συνενοχή των πολιτών.

Στην ΕΣΣΔ ο Γκορμπατσόφ προσπάθησε να περισώσει το σύστημα εισάγοντας αρχές της ελεύθερης οικονομίας: κάτι που είχε προσπαθήσει να κάνει ο Λένιν, σε πολύ διαφορετικές συνθήκες, το 1921. Σε αμφότερες τις περιπτώσεις επικράτησαν οι χοντροκέφαλοι – με ριζικά διαφορετικά αποτελέσματα. Ο πόλεμος που δέχτηκε η Νέα Οικονομική Πολιτική του Λένιν κατέληξε στον σταλινισμό (στο σημείο αυτό υπεραπλουστεύω), ενώ ο πόλεμος που δέχτηκε ο Γκορμπατσόφ –τόσο για τα οικονομικά μέτρα όσο και για τη διαφάνεια που πρότεινε– κατέληξε στη θορυβώδη κατάρρευση του «υπαρκτού σοσιαλισμού». Μπογιά και σκουριά… Κι επειδή η κατάρρευση ήταν «θορυβώδης» –μια άτακτη χρεοκοπία– κατέληξε σε πολιτική βία και σε πρωτοφανή οικονομική κρίση. Το σοσιαλιστικό σύστημα άφησε πίσω του μαφιόζους, μεθύστακες, φασίστες και χυδαίους υλιστές· εγκληματίες πολιτικάντηδες, κοινωνικά σκύβαλα κάθε λογής.

Η χρεοκοπία του σοβιετικού συστήματος –η οικονομική, πολιτική και ηθική– είναι ένα μεγάλο ιστορικό μάθημα. Στην Ελλάδα χρειάζεται μια «περεστρόικα» που να μην επαναλαμβάνει τα λάθη και τις ελλείψεις της ρωσικής. Οι μεταρρυθμίσεις του Γκορμπατσόφ είχαν οργανωθεί πρόχειρα και δεν βασίζονταν στην πολιτική αρετή και στο όραμα ενός κράτους δικαίου. Η αυθαιρεσία παρέμενε διάχυτη και τα ανώτερα κλιμάκια των «συντηρητικών» (υπό την έννοια ότι δεν επιθυμούσαν αλλαγές) προσπαθούσαν να αγκιστρωθούν στα προνόμια και στις εξουσίες τους. Η πολιτική της εδραίωσης μιας ατμόσφαιρας εμπιστοσύνης μεταξύ πολίτη και κράτους που θα διασφαλίζεται από ειδική νομοθεσία και από την επιβολή της –προϋποθέσεις απαραίτητες για την επιτυχία των μεταρρυθμίσεων– απέτυχε. Εξάλλου, ο Γκορμπατσόφ κατηγορήθηκε ως πράκτορας της Δύσης που αποσκοπούσε στην επαναφορά του καπιταλιστικού τρόπου παραγωγής ακυρώνοντας την Οκτωβριανή επανάσταση. Το ότι το κατάφερε μάς δίνει περισσότερες πληροφορίες για το «σοσιαλιστικό» σύστημα παρά για τον ίδιο τον Γκορμπατσόφ.

Στην Ελλάδα αντιμετωπίζουμε όλα τα προβλήματα μιας μικρής ΕΣΣΔ χωρίς να διαφαίνεται κάποιος Γκορμπατσόφ, μολονότι πολλοί κατηγορούνται ως πράκτορες της Δύσης. Βρισκόμαστε σε δεινή θέση από διπλωματική άποψη και το σύστημά μας είναι διάτρητο σε όλα τα επίπεδα: όπως στην ΕΣΣΔ, μια τάξη αλητήριων επιχειρηματιών εκμεταλλεύονται την έλλειψη δομών και τα κενά στη νομοθεσία μονοπωλώντας τον πλούτο της χώρας· η οικονομία καταστρέφεται και η έννομη τάξη απαξιώνεται. Οι ομοιότητες δεν σταματούν εδώ: το κοινωνικό μας τοπίο αμαυρώνουν μαφιόζοι, μεθύστακες, φασίστες και χυδαίοι υλιστές στους οποίους προστίθενται εξαθλιωμένοι μετανάστες και τρελοί του θεού. Οι Ανατολικοευρωπαίοι έφτασαν σε εγκληματικά καθεστώτα μέσω της αποσιώπησης, της συνενοχής, του κομφορμισμού – εμείς οι Έλληνες εμφανίζουμε παρόμοια αντανακλαστικά. Η διαφορά μας έγκειται στο ότι δεν εκδηλώνουμε την ανάγκη ενός εθνικού πατέρα, στο ότι πάσχουμε από μια συμπληρωματική ψύχωση: αντί να αναζητούμε πατερούλη, προστάτη και καθοδηγητή –μια μορφή εξιδανικευμένη, «ανώτερη» από μας τους ίδιους– αναζητούμε ηγέτες που να μας καθρεφτίζουν. Έτσι, αποκλείεται τόσο το ενδεχόμενο ενός Φύρερ ή Στάλιν, όσο και το ενδεχόμενο ενός ειλικρινούς, τολμηρού και αδέκαστου μεταρρυθμιστή. Αν έχουμε μια ελπίδα σ’ αυτόν τον κόσμο είναι γιατί, όπως κανείς δεν είναι πάντα τίμιος, κανείς δεν είναι πάντα διεφθαρμένος.