Τα κοινωνικά, ταξικά και έμφυλα στερεότυπα που περιορίζουν τους μεγαλύτερους σε ηλικία ανθρώπους
Σε ένα άρθρο τού TIME που έτυχε να βρεθεί μπροστά μου ενώ εγώ έκανα μακαρίως doomscrolling —κάτι που ξέρω ότι δεν πρέπει να κάνω αλλά εξακολουθώ να κάνω, καίτοι λέω όλο στους άλλους επίσης να το αποφεύγουν· άλλο αυτό—, σ’ αυτό το άρθρο τέλος πάντων που κατάφερε να τρυπώσει ανάμεσα από τα βιντεάκια με μυρμηγκοφάγους, χειροπαλαιστές, κέικ σοκολάτας, λιβανέζικο σουάρμα κλπ. —και τα κατάφερε να τρυπώσει γιατί πλέον γράφονται πολλά, πάρα πολλά κείμενα για τις μεγαλύτερες ηλικίες καθώς ο πολιτισμένος κόσμος γερνάει, και πολύ καλά κάνει και γερνάει, δεν θα κάθονται οι γυναίκες να γεννοβολάνε λες και ζούμε στη Μέση Γη: είμαστε εδώ για να περνάμε καλά, όχι για να δουλεύουμε οι μισοί και οι άλλοι μισοί να ’ναι συνέχεια με την κοιλιά στο στόμα—, διάβασα τέλος πάντων κάτι που μου άρεσε πολύ και μου έκανε μεγάλη εντύπωση:
«Κάθε φορά που η Τρέισι Γκέντρον δίνει μια διάλεξη σχετική με το αντικείμενό της ή με το θέμα του βιβλίου της, τουλάχιστον ένας άνθρωπος την πλησιάζει στο τέλος και της λέει την ίδια ατάκα: “Είμαι 70, αλλά νιώθω 50”. Εκείνη αντιδρά ευγενικά. “Όχι”, τους λέει, “είσαι 70 και νιώθεις όπως νιώθει ένας άνθρωπος στα 70. Απλώς δεν είναι αυτό που περίμενες ότι θα νιώθεις”».
Η Tracey Gendron τυχαίνει να είναι η πρόεδρος του τμήματος Γεροντολογίας στο Πανεπιστήμιο Virginia Commonwealth και, μεταξύ άλλων, συγγραφέας του βιβλίου «Ageism Unmasked: Exploring Age Bias and How to End It». Έψαξα λίγο το «Ageism Unmasked» και έμαθα πως εξετάζει εις βάθος «τις ρίζες και τις επιπτώσεις του ηλικιακού ρατσισμού [ή ηλικιακής προκατάληψης: ageism] στην κοινωνία», καταλήγοντας στα εξής 20 βασικά συμπεράσματα:
Ο ηλικιακός ρατσισμός είναι πανταχού παρών και τόσο κανονικοποιημένος στην καθημερινότητά μας, που έχει γίνει ουσιαστικά αόρατος. Εκδηλώνεται παντού, από τη νομοθεσία και τις εργασιακές πρακτικές μέχρι τα καθημερινά αστειάκια που κάνουμε μεταξύ μας.
Ο ηλικιακός ρατσισμός είναι από τις διακρίσεις που περνούν ευκολότερα απαρατήρητες, επειδή μεγάλο μέρος τους έχει ενσωματωθεί στην καθημερινή γλώσσα και στις κοινωνικές μας προσδοκίες.
Ο ηλικιακός ρατσισμός εσωτερικεύεται από τα ίδια τα άτομα. Οι άνθρωποι υιοθετούν τις αρνητικές κοινωνικές προκαταλήψεις, ντρέπονται που μεγαλώνουν, και παγιδεύονται σε μια εμμονική αναζήτηση της νεότητας. Αυτή η εσωτερικευμένη πίεση έχει αποδεδειγμένα αρνητικό αντίκτυπο στην υγεία και —όχι κατά παράδοξο τρόπο— μειώνει το προσδόκιμο ζωής.
Μια πιο ήπια, φαινομενικά καλοπροαίρετη μορφή ηλικιακού ρατσισμού είναι η αντιμετώπιση των μεγαλύτερων ανθρώπων ως μονίμως εύθραυστων, ανήμπορων ή ακόμη και διανοητικά περιορισμένων. Τα γηρατειά ταυτίζονται λανθασμένα αποκλειστικά και μόνο με την παρακμή, την ανημποριά (ableism) ή και κάποιου είδους αναπηρία. Ο υπερβολικά απλοποιημένος τρόπος ομιλίας προς έναν ηλικιωμένο, η αυτόματη ανάληψη αποφάσεων για λογαριασμό του, ή η πεποίθηση ότι «στην ηλικία του δεν χρειάζεται να ταλαιπωρείται», περιορίζουν την αυτονομία του
Η συγκατάβαση προς έναν ηλικιωμένο πολλές φορές είναι χειρότερη από μια ανοιχτή προσβολή.
Η κοινωνία αντιμετωπίζει τους μεγαλύτερους σε ηλικία ανθρώπους σαν «έναν», αγνοώντας τη μεγάλη ανομοιογένεια μεταξύ τους και τις ικανότητες ενός εκάστου.
Τα στερεότυπα επηρεάζουν τον ίδιο τον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβανόμαστε τη δική μας ηλικία. Κατά τον «εσωτερικευμένο ηλικιακό ρατσισμό», οι άνθρωποι ενστερνίζονται τις κοινωνικές πεποιθήσεις γύρω από το γήρας και θεωρούν πολλές δυνατότητες απαγορευμένες για τους ίδιους, με προφανή συνέπεια χειρότερα αποτελέσματα σωματικής και ψυχικής υγείας.
Ένας άνθρωπος θεωρείται «πολύ μεγάλος» για να αλλάξει επάγγελμα, να ξεκινήσει μια σχέση, να μάθει μια ξένη γλώσσα, να χρησιμοποιεί με άνεση την τεχνολογία ή ακόμη και να ντύνεται με έναν συγκεκριμένο τρόπο. Στον χώρο εργασίας, η ηλικία μπορεί να μετατραπεί σε ανεπίσημο κριτήριο πρόσληψης, προαγωγής ή απόλυσης. Στην υγεία, μπορεί να επηρεάσει την ποιότητα της φροντίδας ή την προθυμία να διερευνηθούν συμπτώματα που αποδίδονται αυτομάτως στο «γήρας».
Το γεγονός ότι γερνάμε πρέπει να γίνεται αντιληπτό σαν μια διά βίου διαδικασία ανάπτυξης, μάθησης και προσαρμογής (βιολογικής, ψυχολογικής τε και πνευματικής: αυτό που κάποιες φορές μάς αρέσει να λέμε «ολιστικής»), και όχι σαν μια καθοδική πορεία. Η περίοδος αυτή της ζωής μας πρέπει να αναδειχθεί σαν ένα στάδιο ωριμότητας με νέες ευκαιρίες.
Από την άλλη, η σύγχρονη κουλτούρα εξιδανικεύει την απόλυτη ανεξαρτησία, με αποτέλεσμα η ανάγκη για φροντίδα ή λα η ίδια η παροχή της να αντιμετωπίζονται σαν αδυναμία ή αποτυχία. Στην πραγματικότητα, η αλληλεξάρτηση είναι θεμελιώδες χαρακτηριστικό της ανθρώπινης φύσης σε όλα τα στάδια της ζωής, και σε καμία περίπτωση μόνο των ηλικιωμένων, ή έστω κάποιων ηλικιωμένων.
Τον τελευταίο αιώνα το προσδόκιμο ζωής αυξήθηκε πολύ, και μαζί του άλλαξε το τι εννοούμε όταν μιλάμε γενικώς για την «ηλικία». Ένας σαραντάρης, ένας πενηντάρης ή ένας εβδομηντάρης σήμερα δεν έχει τον ίδιο κοινωνικό ρόλο που είχαν οι συνομήλικοί του παλιά. Μόλις έναν αιώνα πριν, τα σαράντα θεωρούνταν ηλικία ουσιαστικής φθοράς και απολογισμού· πλέον, σε ένα πολύ μεγάλο μέρος του ανεπτυγμένου κόσμου συνδέονται με επαγγελματική σταθερότητα, με νέες σχέσεις, με γονεϊκότητα που συχνά μόλις αρχίζει, και με εξαιρετικά περισσότερη φροντίδα για το σώμα. Δυο γενιές πριν, τα εξήντα σήμαιναν στην καλύτερη περίπτωση απόσυρση, και τα εβδομήντα το τέλος που πλησιάζει με γοργά βήματα, και που μάλλον καθυστέρησε στην κίνηση· ένας εξηντάχρονος σήμερα έχει μπροστά του το λιγότερο δύο καλές δεκαετίες ζωής, ενώ ένας εβδομηντάχρονος μπορεί να ταξιδεύει, να εργάζεται, να σπουδάζει, να έχει σχέση, να παίρνει θέση δημόσια επί παντός επιστητού (όχι σαν καρικατούρα γερογκρινιάρη) και να συμμετέχει στα κοινά, χωρίς να περιορίζεται στον μονοδιάστατο ρόλο του παππού ή της γιαγιάς.
Φευ, περισσότερα χρόνια ζωής δεν σημαίνουν αυτομάτως περισσότερα χρόνια καλής υγείας για το σύνολο του πληθυσμού. Για πολλούς, ένα σημαντικό μέρος αυτού τού «επιπλέον» χρόνου συνοδεύεται από χρόνιες παθήσεις, από πόνο, από ανάγκη φροντίδας, και από απώλεια αυτονομίας.
Η συζήτηση έχει μετακινηθεί από τη διάρκεια —αυτή γενικά είναι δεδομένη, είναι μια κατάκτηση— στην ποιότητα της ζωής: με ποια υγεία, με ποια οικονομική ασφάλεια, με ποια κινητικότητα, με ποιες σχέσεις και με ποια αίσθηση νοήματος θα ζήσει κανείς τα χρόνια που πράγματι προστέθηκαν στη ζωή του.
Τα «επιτυχημένα γηρατειά» δεν είναι πάντα «αυτό που νομίζουμε». Οι ηλικιωμένοι των διαφημίσεων που κάνουν γιόγκα στην παραλία ή ανεβαίνουν βουνά με άψογα λευκά δόντια μπορεί μεν να ενθαρρύνουν πολύ κόσμο, δημιουργούν όμως και ένα νέο πρότυπο συμμόρφωσης: οφείλεις να γεράσεις, κανένα πρόβλημα, υπό τον όρο όμως ότι δεν θα μοιάζεις γέρος: η κοινωνία δέχεται τους ηλικιωμένους όταν φαίνονται νέοι.
Η ηλικία αφήνει τα σημάδια της στο σώμα, αλλά το πόσο βαθιά είναι αυτά τα σημάδια εξαρτάται από την τάξη, το φύλο και το επάγγελμα. Ο άνθρωπος που δούλεψε σαράντα χρόνια σε γραφείο, με καλή πρόσβαση σε ιατροφαρμακευτική περίθαλψη, με τακτικές άδειες και με αρκετό χρόνο για ανάπαυση, φτάνει στα (νέα) γηρατειά με πολύ διαφορετικό σώμα, και αισθητά και μετρήσιμα διαφορετική «κράση» από εκείνον που πέρασε τη ζωή του κάνοντας μια βαριά χειρωνακτική δουλειά, ή με κάποιον που μια ζωή είχε χαμηλό εισόδημα, ή με αυτόν που ζούσε σε ένα διαρκές άγχος.
Για τις γυναίκες, πάλι, η μεγαλύτερη ηλικία φέρνει διπλή πίεση. Πολλές έχουν πίσω τους δεκαετίες υποαμειβόμενης δουλειάς και άμισθης φροντίδας (παιδιά, γονείς, «νοικοκυριό»…) και φτάνουν στα 65 και στα 70 με χαμηλότερη σύνταξη και με μεγαλύτερη πιθανότητα οικονομικής στενότητας. Την ίδια στιγμή η εμφάνισή τους υποτιμάται περισσότερο. Ο άνδρας «ωριμάζει», η γυναίκα «γερνάει». Ο άνδρας γίνεται «γοητευτικός», η γυναίκα «γλυκιά».
Η ηλικία μετριέται με τουλάχιστον τέσσερις αριθμούς. Έχουμε τη χρονολογική (αυτή της ταυτότητας), τη βιολογική (του σώματος), την κοινωνική (των προσδοκιών) και την υποκειμενική (όπως τη βιώνει ο καθένας). Συχνότατα, τα νούμερα αυτά συχνά αποκλίνουν παρασάγγας.
Το πώς μεγαλώνει κανείς εξαρτάται μεν από το πώς αντιμετωπίζει η κοινωνία τους μεγαλύτερους, αλλά σε μεγάλο βαθμό είναι προσωπική υπόθεση.
Ο κόσμος γερνά μέσα στις συνθήκες που διαμορφώνουν οι συμπεριφορές, οι νόμοι και η γλώσσα, αλλά είναι στο χέρι του να κάνει ένα βήμα παραπάνω — ή και περισσότερα.
Καθώς το πρόβλημα εντείνεται όσο οι κοινωνίες γερνούν δημογραφικά, η άμβλυνση του φαινομένου απαιτεί την αναγνώριση των δικών μας ασυνείδητων προκαταλήψεων, την αλλαγή της γλώσσας που χρησιμοποιούμε, και τη ριζική αναδόμηση των κοινωνικών δομών που αποκλείουν συστηματικά τους ανθρώπους με βάση και μόνο την ηλικία τους.
Εικόνα: ChatGPT Images / OpenAI.
Συμπέρασμα: ο ηλικιακός ρατσισμός, η προκατάληψη απέναντι στους ηλικιωμένους, είναι μια βαθιά ριζωμένη, αόρατη και εσωτερικευμένη προκατάληψη που αντιμετωπίζει το γήρας σαν παρακμή, ενώ στην πραγματικότητα πρόκειται για μία διά βίου διαδικασία εξέλιξης, η δε αντιμετώπισή του απαιτεί την αναγνώριση της ατομικότητας και της ισότιμης αυτονομίας τού κάθε ανθρώπου (μεγάλη κουβέντα), την επαναξιολόγηση της ποιότητας ζωής πέρα από τη χρονολογική ηλικία του ατόμου (προσωπική εν πολλοίς υπόθεση, αλλά όχι μόνο), και την αποδόμηση των κοινωνικών στερεοτύπων (κάτι που γίνεται με τον χρόνο, με τη μέριμνα της Πολιτείας και με τους νόμους του κράτους· αργά μεν, καθώς η πρόοδος γερνάει αργά-αργά, αλλά γίνεται).
Υπάρχει βεβαίως και ο αντίστροφος ηλικιακός ρατσισμός (reverse ageism), που βασίζεται στην προκατάληψη ότι η νεότητα συνεπάγεται έλλειψη εμπειρίας, ανευθυνότητα ή μειωμένη κριτική ικανότητα, αλλά γι’ αυτόν άλλη φορά.
Ο καθηγητής Κοινωνικής Ψυχιατρικής προειδοποιεί για τις επιπτώσεις των διαδοχικών κρίσεων στην ψυχική υγεία, τις αναγκαστικές νοσηλείες και τους κινδύνους της AI
22°
