Συνεπιμέλεια: Ο νόμος υπάρχει — η εφαρμογή λείπει. Οι συνέπειες της οικογενειακής αποξένωσης και οι βέλτιστες πρακτικές
Υπάρχει μια γιαγιά που από το 2013 μετράει τις φορές που έχασε: τις σχολικές γιορτές, τα Χριστούγεννα, τα τηλεφωνήματα σε γενέθλια, τα δώρα που δεν έφτασαν ποτέ στα δύο εγγόνια της. Τα βλέπει να μεγαλώνουν από απόσταση, μαζί με τον γιο και τον σύζυγό της, σαν να ήταν ξένοι σε μια οικογένεια που είναι δική τους. Πρόκειται για μια ιστορία απουσίας. Και δυστυχώς δεν είναι μοναδική.
Γιατί το ίδιο κενό περιγράφει και η Ιωάννα, από την εντελώς αντίθετη πλευρά. Μετά από έναν δύσκολο χωρισμό, βρέθηκε με δικαστική απόφαση να αναγνωρίζει ότι τα παιδιά της αποξενώθηκαν από εκείνη. Πηγαίνει τις μέρες που όρισε το δικαστήριο, τα παιδιά δεν είναι εκεί, αφήνει το φαγητό έξω από την πόρτα και φεύγει. Της θυμίζει, όπως μπορεί, ότι τα αγαπάει και ότι δεν τους κρατάει κακία.
Δύο εικόνες που μοιάζουν αντίθετες — μια γιαγιά κι ένας πατέρας απ’ τη μία, μια μητέρα από την άλλη — και όμως λένε το ίδιο πράγμα: ένα παιδί κομμένο στα δύο, αποκομμένο από τη μισή του οικογένεια. Εδώ αξίζει να ξεκαθαρίσουμε κάτι. Το πρόβλημα δεν είναι «ανδρικό» ή «γυναικείο». Είναι η ίδια η λογική του «ο ένας παίρνει το παιδί και ο άλλος γίνεται επισκέπτης». Στατιστικά, ο γονέας που μένει στο περιθώριο είναι συνήθως ο πατέρας — η καθημερινή φροντίδα ανατίθεται κατά 83% στη μητέρα και μόλις 4,5% στον πατέρα. Αλλά, όπως δείχνει η Ιωάννα, ο αποκλεισμένος γονέας μπορεί κάλλιστα να είναι και μητέρα. Το ζητούμενο δεν είναι ποιος «κερδίζει». Είναι το παιδί.
Συνεπιμέλεια: Το ζητούμενο είναι το παιδί
Τι λέει η επιστήμη
Η ψυχολογία έχει αφήσει εδώ και δεκαετίες πίσω της την παραδοχή ότι το παιδί χρειάζεται πρωτίστως τον έναν γονέα. Στην πιο πρόσφατη ανασκόπηση 60 διεθνών μελετών, η ερευνήτρια Linda Nielsen κατέληξε ότι τα παιδιά που μοιράζουν ουσιαστικά τον χρόνο τους και στους δύο γονείς — τουλάχιστον το 35% με τον καθένα — τα πάνε καλύτερα σχεδόν παντού: λιγότερη κατάθλιψη και άγχος, λιγότερα ψυχοσωματικά συμπτώματα, λιγότερη παραβατικότητα στην εφηβεία και ισχυρότεροι δεσμοί με όλη την οικογένεια — γιαγιάδες και παππούδες περιλαμβανομένων. Σε έκθεση που υπέγραψαν 110 επιστήμονες (Warshak, 2014, με την έγκριση της Αμερικανικής Ψυχολογικής Εταιρείας), η κοινή ανατροφή προτείνεται ως ο κανόνας για παιδιά κάθε ηλικίας.
Οι «αυτονόητες αλήθειες» που ακούγονται στα δικαστήρια πέφτουν η μία μετά την άλλη. Ότι η εναλλασσόμενη κατοικία κάνει το παιδί «μπαλάκι»; Σουηδικές μελέτες σε δεκάδες χιλιάδες εφήβους έδειξαν το αντίθετο — υψηλότερη ευεξία, λιγότερο στρες. Η σταθερότητα ενός παιδιού δεν είναι ένα κρεβάτι, είναι η σταθερότητα των σχέσεών του. Ότι «με τόση σύγκρουση αποκλείεται»; Μετα-αναλύσεις δείχνουν ότι τα οφέλη κρατούν ακόμη και σε οικογένειες με υψηλές εντάσεις, γιατί η στενή σχέση και με τους δύο γονείς λειτουργεί ως ασπίδα.
Στην Ελλάδα ο νόμος 4800/2021 καθιέρωσε την ισότιμη συμμετοχή και των δύο γονέων στην ανατροφή. Στα χαρτιά. Στην πράξη, η νομολογία επιμένει να αναθέτει την καθημερινή φροντίδα στον έναν γονέα, συχνά χωρίς πραγματικά σπουδαίο λόγο. Με 42,4% των γάμων να καταλήγουν σε διαζύγιο, μιλάμε για δομικό ζήτημα — όχι για μεμονωμένες ιστορίες. Το Ευρωπαϊκό Δικαστήριο Δικαιωμάτων του Ανθρώπου έχει καταδικάσει επανειλημμένα τη χώρα για το άρθρο 8 (οικογενειακή ζωή), ενώ ο ΟΗΕ από το 2022 συστήνει ρητά την κοινή γονική μέριμνα στην πράξη, εκτός αν δεν είναι προς το συμφέρον του παιδιού. Αυτό το χάσμα έχει πρόσωπο: είναι ο Μάνος, που για ένα Σαββατοκύριακο με τον γιο του ταξιδεύει με αεροπλάνο ως τις Σέρρες — επτά χρόνια, πάνω από εκατό δικαστήρια και ποτέ συνεπιμέλεια.
Τι δουλεύει αλλού
Οι βέλτιστες πρακτικές δεν είναι μυστικό. Εξειδικευμένα οικογενειακά δικαστήρια, με δικαστές ειδικά καταρτισμένους και πλαισιωμένα από ψυχολόγους και κοινωνικούς λειτουργούς. Ουσιαστική ακρόαση του παιδιού από διεπιστημονική ομάδα — όχι ως όπλο των γονέων — όπως ορίζει η Σύσταση CM/Rec(2025)4 του Συμβουλίου της Ευρώπης. Διαμεσολάβηση αντί για ατέρμονες αντιδικίες. Ακόμη και η γλώσσα μετράει: η ευρωπαϊκή Οδηγία 2019/1158 μιλά για «φροντίδα», όχι για «επιμέλεια» — έναν όρο που μυρίζει ιδιοκτησία και τροφοδοτεί τον πόλεμο.
Κάτι που συχνά παραβλέπεται: η συνεπιμέλεια δεν είναι μόνο μοντέλο ανατροφής, είναι και μηχανισμός προστασίας του ίδιου του παιδιού. Όταν και οι δύο γονείς έχουν ενεργή, ουσιαστική παρουσία στην καθημερινότητά του, δημιουργείται ένα φυσικό σύστημα ελέγχου και ισορροπίας: το παιδί δεν εξαρτάται από έναν και μόνο φροντιστή και κάθε δυσλειτουργία, παραμέληση ή προβληματική συμπεριφορά είναι πιο πιθανό να εντοπιστεί έγκαιρα. Η παρουσία και των δύο δεν είναι μόνο δικαίωμα· είναι και ένα δίχτυ ασφαλείας.
Με όρους — και με εγγυήσεις
Μια ώριμη υπεράσπιση της συνεπιμέλειας οφείλει όμως να πει και το προφανές: δεν είναι μοντέλο «αυτόματης εφαρμογής». Το ερώτημα δεν είναι αν μπορεί να λειτουργήσει — η έρευνα έχει απαντήσει σε μεγάλο βαθμό θετικά, ακόμη και σε οικογένειες με έντονη σύγκρουση — αλλά υπό ποιες συνθήκες εφαρμόζεται ώστε να διασφαλίζει έμπρακτα το συμφέρον του παιδιού. Χρειάζονται υποστηρικτικές δομές (διαμεσολάβηση, κοινωνικές υπηρεσίες) και, κυρίως, εξειδικευμένη δικαστική αξιολόγηση. Και υπάρχει μια εξαίρεση σαφής και αδιαπραγμάτευτη: όπου υπάρχει κακοποίηση, παραμέληση ή ενδοοικογενειακή βία, το ζητούμενο είναι η διασφάλιση των δικαιωμάτων του παιδιού στην οικογενειακή ζωή και η άμεση προστασία του παιδιού — με αξιόπιστους μηχανισμούς διερεύνησης, ταχεία δικαστική ανταπόκριση και σαφή δυνατότητα περιορισμού της γονικής συμμετοχής όταν επιβάλλεται. Εκεί εντοπίζεται και ο βασικός δημόσιος προβληματισμός: όχι στην αρχή της συνεπιμέλειας, αλλά στις εγγυήσεις της ορθής εφαρμογής της.
Το πραγματικό διακύβευμα
Έτσι το ζήτημα παύει να είναι ένα απλοϊκό «υπέρ ή κατά». Το πραγματικό διακύβευμα είναι ένα σύστημα όπου η συνεπιμέλεια αποτελεί τον κανόνα όταν εξυπηρετεί το παιδί, με σαφή κριτήρια απόκλισης όταν δεν το εξυπηρετεί και με μηχανισμούς προστασίας που λειτουργούν χωρίς καθυστερήσεις. Και η καλή είδηση είναι ότι το δυσκολότερο κομμάτι έχει ήδη γίνει: ο νόμος υπάρχει, η επιστήμη έχει μιλήσει, η Ευρώπη δείχνει τον δρόμο. Μένει το πιο εφικτό — να γεφυρωθεί ο νόμος με την πράξη, ώστε η ισότιμη φροντίδα να γίνει η αφετηρία της σκέψης ενός δικαστηρίου και όχι το έπαθλο μιας μάχης. Γιατί στο τέλος δεν μιλάμε για στατιστικές ούτε για άρθρα νόμου: μιλάμε για μια γιαγιά που θα ξαναπεράσει Χριστούγεννα με τα εγγόνια της, για έναν Μάνο που δεν θα χρειάζεται αεροπλάνο για να δει τον γιο του, για μια Ιωάννα που θα βρει ανοιχτή την πόρτα. Και κυρίως για παιδιά που θα έχουν ολόκληρους και τους δύο γονείς τους — όχι ως χάρη, αλλά ως δικαίωμα.
17°
