Σταμάτης Τζιτζής: Ο Νομικός, Φιλόσοφος του Δικαίου και Εγκληματολόγος μιλάει στην ATHENS VOICE
Από τις οργισμένες αναρτήσεις στα social μέχρι τη βία στις γειτονιές της Αθήνας, η έννοια του πολίτη φαίνεται να περνάει τη μεγαλύτερη κρίση της. Καθώς η καθημερινότητά μας ακροβατεί ανάμεσα στην ψηφιακή ψευδαίσθηση, την έξαρση της βίας και μια διάχυτη τιμωρητική διάθεση, ο Σταμάτης Τζιτζής είναι ο κατάλληλος άνθρωπος για να μας επαναφέρει στην πραγματικότητα.
Ο διακεκριμένος Έλληνας Νομικός, Φιλόσοφος του Δικαίου και Εγκληματολόγος, επίτιμος Διευθυντής Έρευνας στο Εθνικό Κέντρο Επιστημονικών Ερευνών της Γαλλίας, πρώην Αναπληρωτής Διευθυντής του Ινστιτούτου Εγκληματολογίας και Ποινικού Δικαίου του Πανεπιστημίου Paris II και Πρόεδρος του τμήματος Φιλοσοφίας του Ποινικού Δικαίου στο Ινστιτούτο Εγκληματολογίας του Παρισιού, μιλάει στην AthensVoice και εξηγεί γιατί ο «αφηρημένος ανθρωπισμός» του σήμερα μας άφησε πιο μόνους και πιο φοβισμένους από ποτέ και γιατί η αισθητική της βίας αποτελεί πλέον δομικό κομμάτι του μεταμοντέρνου κόσμου.
Κύριε καθηγητά, στην αρχαιότητα ο πολίτης οριζόταν από την παρουσία του στην Αγορά. Σήμερα, από την παρουσία του στα social; Τα social media έχουν δώσει σε πολλούς την ψευδαίσθηση της πολιτικής συμμετοχής, ενώ στην πραγματικότητα αρκούνται σε ένα «like» ή μια ανάρτηση. Όμως η ουσιαστική πολιτική δράση απαιτεί συμμετοχή, διάλογο, οργάνωση και παρουσία στον δημόσιο χώρο. Τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης μπορούν να συμπληρώσουν αυτή τη δράση, όχι να την υποκαταστήσουν.
Στα έργα σας περιγράφετε τον «αφηρημένο ανθρωπισμό» της Δύσης. Η εστίαση στα ατομικά δικαιώματα, μας αποξένωσε από τη συλλογική ευθύνη απέναντι στην κοινωνία; Νομίζω πως ναι. H παγκοσμιοποίηση με τον πολυπολιτισμό δημιουργεί ιδιαίτερους χώρους μέσα σε έναν καθολικό πλαίσιο , όπου ο άνθρωπος, λησμονώντας τις ιστορικές και πολιτιστικές του ρίζες, αναπτύσσεται μέσα από μια υποτιθέμενη καθολικότητα των υποκειμενικών δικαιωμάτων. Παρ' όλα αυτά πιστεύω πως η υπερβολική έμφαση στα ατομικά δικαιώματα συχνά αποδυνάμωσε την αίσθηση της συλλογικής ευθύνης. Μια υγιής κοινωνία χρειάζεται ισορροπία ανάμεσα στην ελευθερία του ατόμου και το κοινό καλό.
O καθηγητής Σταμάτης Τζιτζής
Έχετε γράψει για την «Αισθητική της βίας» χαρακτηρίζοντάς τη δομικό στοιχείο του μεταμοντέρνου κόσμου. Γιατί ο σύγχρονος άνθρωπος ενώ τρομάζει με το έγκλημα στην πραγματική ζωή, «καταναλώνει» μανιωδώς τη βία ως θέαμα; Ο σύγχρονος άνθρωπος αποστρέφεται τη βία όταν τον απειλεί άμεσα, αλλά την αναζητά ως θέαμα όταν προσφέρεται μέσα σε ένα ασφαλές και ελεγχόμενο πλαίσιο. Η «αισθητικοποίηση » της βίας τη μετατρέπει από τραυματική εμπειρία σε αντικείμενο κατανάλωσης, συγκίνησης και περιέργειας. Στον μεταμοντέρνο κόσμο, η συνεχής έκθεση σε εικόνες βίας μέσω των μέσων ενημέρωσης, του κινηματογράφου και του διαδικτύου θολώνει τα όρια ανάμεσα στην πραγματικότητα και την αναπαράστασή της, καθιστώντας τη βία ταυτόχρονα φόβο και θέαμα.
Μελετάτε τη φιλοσοφία της ποινής εδώ και δεκαετίες. Η έντονη τιμωρητική διάθεση της ελληνικής κοινωνίας σε κάθε έγκλημα που εμφανίζεται στις οθόνες της, είναι γνήσιο αίτημα για δικαιοσύνη, κραυγή συλλογικού φόβου ή μια άλλη μορφή θεσμικής βίας; Η έντονη « τιμωρητική » στάση απέναντι σε εγκλήματα που προβάλλονται από τα ΜΜΕ δεν εκφράζει μόνο αίτημα δικαιοσύνης, αλλά κυρίως έναν συλλογικό φόβο που γεννιέται όταν διαταράσσεται η αίσθηση ασφάλειας. Η δραματοποιημένη προβολή των εγκλημάτων ενισχύει την εντύπωση μιας διαρκούς απειλής, μετατρέποντας το έγκλημα σε συμβολικό κίνδυνο για όλη την κοινωνία.
Στιγμιότυπο από τη συνέντευξη του Σ. Τζιτζή στην Odessa Sitbon, στην εκπομπή του Καθολικού Ινστιτούτου του Παρισιού «Συνάντηση με τον καθηγητή μου»
Πώς ερμηνεύετε την έξαρση της βίας των ανηλίκων στην Αθήνα; Είναι κρίση της οικογένειας ή αποτέλεσμα μιας κοινωνίας χωρίς κοινά ορόσημα; Πρόκειται σε μεγάλο βαθμό τόσο για κρίση της οικογένειας όσο και για αντανάκλαση μιας κοινωνίας που δυσκολεύεται να προσφέρει σταθερά πρότυπα, αξίες και κοινά σημεία αναφοράς στους νέους.
Θεωρείτε ότι η βία στους δρόμους της Αθήνας έχει τα ίδια κοινωνικά χαρακτηριστικά όπως στη Γαλλία ή είναι αποτέλεσμα μας καθαρά ελληνικής μορφής ανομίας; Ζώντας εδώ και δεκαετίες στο Παρίσι, θα απέφευγα τόσο την εξίσωση όσο και την πλήρη διάκριση των δύο φαινομένων. Υπάρχουν ορισμένα κοινά κοινωνικά χαρακτηριστικά μεταξύ της βίας που παρατηρείται σε ορισμένες περιοχές της Γαλλίας και εκείνης που εμφανίζεται κατά καιρούς στους δρόμους της Αθήνας: αίσθημα ατιμωρησίας, δυσπιστία προς τους θεσμούς, κοινωνικές ανισότητες, αποδυνάμωση των μηχανισμών κοινωνικής ένταξης και συχνά μια κουλτούρα αντιπαράθεσης με την κρατική εξουσία. Επομένως, δεν θα χαρακτήριζα την κατάσταση στην Αθήνα ως «καθαρά ελληνική μορφή ανομίας». Τα βαθύτερα αίτια έχουν πολλά κοινά με άλλες ευρωπαϊκές κοινωνίες. Εκείνο που διαφέρει είναι ο συνδυασμός ιστορικών εμπειριών, πολιτικής κουλτούρας και σχέσης του πολίτη με το κράτος, ο οποίος δίνει στη βία στην Ελλάδα ένα ιδιαίτερο τοπικό χρώμα. Με άλλα λόγια, πρόκειται λιγότερο για ένα μοναδικά ελληνικό φαινόμενο και περισσότερο για μια ευρωπαϊκή πρόκληση που εκδηλώνεται με διαφορετικούς τρόπους σε κάθε χώρα.
Αριστερά: Παρουσίαση του βιβλίου «Ο Michel Villey υπό το πρίσμα της νεωτερικότητας» σε επιμέλεια S.Tzitzis-T. Siret στο Καθολικό Πανεπιστήμιο της Δύσης στη Νάντη. Δεξιά: Σεμινάριο με θέμα το ίδιο βιβλίο στο Πανεπιστήμιο TorVergata
Συνδέετε συχνά τον πολίτη με τον σεβασμό της πόλης. Η Αθήνα είναι γεμάτη με βανδαλισμένα κτίρια και μνημεία. Τι είδους βία κρύβει η απαξίωση του δημόσιου χώρου; Αποτελεί μια μορφή συμβολικής βίας απέναντι στην κοινότητα και τη συλλογική μνήμη. Όταν βανδαλίζονται κτίρια και μνημεία, δεν καταστρέφεται μόνο η υλική τους υπόσταση, αλλά και ο δεσμός του πολίτη με την πόλη. Συχνά αυτή η στάση εκφράζει αδιαφορία, αποξένωση ή έλλειψη εμπιστοσύνης προς τους θεσμούς και το κοινό αγαθό.
Η προσέγγιση της αρχαίας ελληνικής φιλοσοφίας για τον υπεύθυνο πολίτη μπορεί να αποτελέσει πρακτικό αντίδοτο στη βία του σήμερα ή αποτελεί ξεπερασμένο αφήγημα; Η αρχαία ελληνική φιλοσοφία, με την έμφαση στον λόγο, τη μετριοπάθεια και την αρετή του πολίτη, μπορεί ακόμη να προσφέρει ένα ισχυρό ηθικό και παιδευτικό πλαίσιο απέναντι στη σύγχρονη βία. Ωστόσο, δεν αρκεί από μόνη της για να αντιμετωπίσει τις σημερινές κοινωνικές, οικονομικές και τεχνολογικές ρίζες της βίας. Χρειάζεται να επανανοηματοδοτηθεί και να συνδυαστεί με σύγχρονους θεσμούς και πρακτικές. Με αυτή την έννοια, παραμένει ζωντανή ως πηγή σκέψης, όχι ως έτοιμη λύση.
Στιγμιότυπο από συνέντευξη του Σ. Τζιτζή στο KosTV με αφορμή το βιβλίο του «Οι εκδηλώσεις τρόμου δια μέσου των αιώνων»
Πώς επαναπροσδιορίζεται η έννοια του πολίτη μπροστά στην επέλαση της Τεχνητής Νοημοσύνης και της βιοτεχνολογίας; Ο πολίτης της σύγχρονης εποχής δεν ορίζεται πλέον μόνο από τα πολιτικά του δικαιώματα, αλλά και από την ικανότητά του να κατανοεί, να ελέγχει και να διεκδικεί τη διαφάνεια των τεχνολογιών που επηρεάζουν τη ζωή του. Η πρόκληση είναι να παραμείνει ενεργό και αυτόνομο υποκείμενο και όχι να μετατραπεί σε απλό χρήστη ή αντικείμενο διαχείρισης από αλγορίθμους και βιοτεχνολογικά συστήματα. Η νέα « πολιτικότητα» (η ιδιότητα του να είναι κανείς πολίτης) απαιτεί ψηφιακή παιδεία, κριτική σκέψη και ισχυρούς δημοκρατικούς θεσμούς.
Τέλος, τι θα απαντούσατε σε έναν εικοσάχρονο που θα σας έλεγε ότι επιλέγει συνειδητά να απέχει από τα κοινά επειδή νιώθει ότι το σύστημα δεν τον εμπεριέχει; Θα του έλεγα ότι η απογοήτευση είναι κατανοητή, αλλά η αποχή δεν τον προστατεύει, τον αφήνει απλώς έξω από τις αποφάσεις που τον επηρεάζουν. Το σύστημα αλλάζει μόνο όταν συμμετέχουν ακόμη κι εκείνοι που δεν το εμπιστεύονται. Η συμμετοχή δεν σημαίνει αποδοχή· σημαίνει διεκδίκηση.
17°
