Slums, παραγκουπόλεις, φαβέλες

Σήμερα το 55-57% του παγκόσμιου πληθυσμού κατοικεί σε αστικές περιοχές, με τη μη σχεδιασμένη αστικοποίηση –την «αστυφιλία» που καταλήγει συχνά σε αυθαίρετη δόμηση– να οδηγεί σε άνισα οφέλη, ευνοώντας τον κοινωνικό κατακερματισμό και τη φτώχεια μεγάλων τμημάτων του πληθυσμού του άστεως. Το φαινόμενο παρατηρήθηκε στην Ευρώπη μετά τη Βιομηχανική Επανάσταση και στην Ασία και στην Αφρική (τον «Τρίτο Κόσμο») κατά τον 20ό και τον 21ο αιώνα, όπου, εξαιτίας της υπερσυγκέντρωσης πληθυσμού, της σπανιότητας των πόρων και της ανεπαρκούς οικονομικής πολιτικής, μεγάλοι αστικοί πληθυσμοί ζουν ακόμα σε συνθήκες ακραίας φτώχειας – στην πραγματικότητα, σε παγίδα φτώχειας που αναπαράγεται λόγω της πλημμελούς υγειονομικής περίθαλψης, της κακής διατροφής και των ανθυγιεινών συνθηκών διαβίωσης.

Παραγκουπόλεις: Η αστική φτώχεια στον πλανήτη

Σε ορισμένες χώρες η κατάσταση είναι χειρότερη από ό,τι σε άλλες. Στο Μπαγκλαντές, μια αναπτυσσόμενη χώρα που μαστίζεται από φτώχεια και υπεργεννητικότητα, ο αστικός πληθυσμός αποτελεί περίπου το 39-40% του συνολικού, με ποσοστό αστικοποίησης άνω του 3% ετησίως. Η αστική φτώχεια διαφέρει ως προς τις διαστάσεις και τις συνέπειες από την αγροτική φτώχεια, δεδομένου ότι πολλοί από τους φτωχούς των πόλεων ζουν σε παραγκουπόλεις και, λόγω περιορισμένων πόρων και απουσίας τυπικής εκπαίδευσης, απασχολούνται σε επισφαλείς, συχνά εποχικούς, τομείς οικονομικής δραστηριότητας (πλανόδιοι πωλητές, χειριστές χειραμαξών, συλλέκτες σκραπ, φορτοεκφορτωτές κ.λπ.). Αλλά ακόμη και στον τομέα της ένδυσης, που αποτελεί σημαντική βιομηχανία στο Μπαγκλαντές, οι μισθοί και οι υποδομές δεν επαρκούν για οικονομική, μορφωτική και κοινωνική αναβάθμιση: μέχρι προσφάτως –παρά τις πρωτοβουλίες όπως το όραμα «Smart Bangladesh 2041»– έλειπε η συστηματική μέριμνα για δημόσια στέγαση και επισιτική ασφάλεια. Το αποτέλεσμα είναι υψηλά ποσοστά σχολικής εγκατάλειψης, συγκρούσεις για την εξασφάλιση πόρων, ενδοοικογενειακή βία και κοινωνικές εντάσεις.

Σύμφωνα με τις έρευνες της τελευταίας διετίας, μεγάλο ποσοστό των αστικών νοικοκυριών (γύρω στο 66%) δυσκολεύεται να καλύψει βασικές ανάγκες όπως ενοίκιο και τρόφιμα, ενώ εξίσου μεγάλο μέρος του πληθυσμού (περίπου 60%) πάσχει από ασθένειες που σχετίζονται με το μολυσμένο νερό και τις κακές συνθήκες υγιεινής. Εξάλλου, οι φτωχοί των αστικών περιοχών, εξαιτίας της έλλειψης οικονομικών πόρων, της τεχνικής γνώσης και της εμπειρίας, αδυνατούν να ξεκινήσουν μικρές επιχειρήσεις, πράγμα που εντείνει τον φαύλο κύκλο της φτώχειας.

Αναφέρω την περίπτωση του Μπαγκλαντές –ιδιαίτερα τις περιοχές Kamrangirchar, Bhashantek και Sattola στην Ντάκα και το λιμάνι της Τσατόγκραμ– διότι η χώρα αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα όπου συμπλέκονται η αστικοποίηση, η ακραία φτώχεια και η κλιματική πίεση. Όμως, τα παραδείγματα είναι πολλά: παρά την παγκόσμια υποχώρηση της ακραίας φτώχειας και τη σχετική επιβράδυνση της αύξησης του πληθυσμού, υπερπυκνοκατοικημένες παραγκουπόλεις είναι μια κατάσταση που διορθώνεται πολύ αργά.

Το Dharavi στο Μουμπάι, το Kibera στο Ναϊρόμπι, το Orangi Town στο Καράτσι, το Ciudad Nezahualcóyotl στο Μέξικο Σίτι και το Khayelitsha στο Κέιπ Τάουν αντιστέκονται στις τάσεις του de-slumming. Σύμφωνα με τον Παγκόσμιο Οργανισμό Υγείας, 2,2 δισεκατομμύρια άνθρωποι δεν έχουν «ασφαλώς διαχειριζόμενο πόσιμο νερό» στο σπίτι: περίπου 1,5 δισ. έχουν νερό αλλά όχι εντός της κατοικίας (π.χ. κοινόχρηστη βρύση, πηγάδι), ενώ περίπου 700 εκατομμύρια δεν έχουν ούτε στοιχειώδη πρόσβαση. Το εξίσου σοβαρό πρόβλημα που μαστίζει αυτές τις αστικές περιοχές είναι η ρύπανση: ατμοσφαιρική (PM2.5/PM10, καύσεις), χημική/βιομηχανική (βαρέα μέταλλα, τοξικά απόβλητα) και υδάτινη/εδάφους. Τα slums στο Νέο Δελχί και στη Λαχόρη, το Bandung στην Ιάβα και το Kabwe στη Ζάμπια συγκαταλέγονται στα πιο μολυσμένα μέρη στον κόσμο – σε αυτό το επίπεδο συγκρίνονται με «μόνιμα» βιομηχανικά τοπία όπως το Norilsk (βόρεια Σιβηρία), το Dzerzhinsk (δυτικά των Ουραλίων) και το Linfen (Κίνα).

Η αστική φτώχεια στη Δύση

Οι δυτικές χώρες έχουν επιτύχει την εξάλειψη των ιστορικών slums ως μορφής κατοίκησης – όχι όμως και της αστικής φτώχειας. Ήδη από τα τέλη του 19ου αιώνα στο Λονδίνο, και αργότερα στον 20ό αιώνα, εφαρμόστηκε η πολιτική slum clearance: αρχικά κατεδαφίσεις ακατάλληλων κατοικιών και μετεγκατάσταση των πολιτών σε συγκροτήματα κοινωνικής στέγασης (συνήθως pre-fab)· αργότερα, προγράμματα πολεοδομικής αναβάθμισης με παρεμβάσεις in situ. Εξάλλου, καθώς πολλές φτωχογειτονιές είχαν υποστεί ζημιές από τους βομβαρδισμούς στον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, το de-slumming συνδέθηκε με την ανοικοδόμηση και τον εκσυγχρονισμό. Παρά τη διάλυση παραδοσιακών κοινωνικών δικτύων, αυτή η πολιτική έγινε σε μεγάλο βαθμό αποδεκτή: οι κάτοικοι καλωσόρισαν τις σύγχρονες ανέσεις και το κράτος προνοίας. Σήμερα, μολονότι υπάρχουν γειτονιές υψηλής ανεργίας, χρήσης ναρκωτικών και κοινωνικού περιθωρίου, δεν υπάρχουν slums με την κλασική έννοια. Η περίπτωση του Skid Row στο Λος Άντζελες, που χρησιμοποιείται ως παράδειγμα slum, αφορά κυρίως συγκέντρωση αστεγίας που οφείλεται στην αύξηση των ενοικίων, στην ανεπάρκεια των κοινωνικών κατοικιών, στις ψυχικές διαταραχές καιεξαρτήσεις· δεν είναι παραγκούπολη, αν και συχνά αναφέρεται ως tent city.

Η συνθήκη στον αναπτυσσόμενο κόσμο διαφέρει τόσο ως προς τις ρίζες όσο και ως προς τις λύσεις.

Στο Μουμπάι, πολλοί από τους κατοίκους που μεταφέρθηκαν σε λαϊκές πολυκατοικίες επέστρεψαν σε άτυπες κατασκευές· σε αρκετές περιπτώσεις, οι πολυκατοικίες αυτές εξελίχθηκαν σε «κάθετα slums». Η εμπειρία αυτή αξιοποιήθηκε αλλού, όπου προτιμήθηκαν πολιτικές αναβάθμισης in situ. Στη Βραζιλία και στην Κένυα, η παροχή υποδομών (νερό, ρεύμα, αποχέτευση), η νομιμοποίηση κατοικιών και η δημιουργία βασικών υπηρεσιών βελτίωσαν την κατάσταση, χωρίς να εξαλείψουν την αυθαίρετη δόμηση.

Ωστόσο, στο Medellín της Κολομβίας, οι εκτεταμένες δημόσιες υποδομές (μετρό, τελεφερίκ, βιβλιοθήκες, δημόσιοι χώροι) οδήγησαν σε εντυπωσιακή αστική αναγέννηση· στη Σαγκάη, λόγω του κινεζικού συστήματος κεντρικού σχεδιασμού, η αστική αναδιάρθρωση επετεύχθη με κατεδάφιση παλαιών συνοικιών και μεταφορά πληθυσμού σε μεγάλα συγκροτήματα κατοικίας (top-down redevelopment), μια διαδικασία που διευκολύνθηκε από το καθεστώς ιδιοκτησίας της γης και τη διοικητική ισχύ του κράτους. Το αποτέλεσμα ήταν η μείωση της ορατής φτώχειας στο κέντρο, αλλά και η δημιουργία «vertical segregation» (κάθετου ταξικού διαχωρισμού). Στην Κωνσταντινούπολη, όπου υπήρχε εκτεταμένη αυθαίρετη δόμηση (gecekondu), εφαρμόστηκαν πολιτικές αναβάθμισης, αλλά η φτώχεια μετατοπίστηκε στην περιφέρεια, ενώ το κέντρο εξευγενίστηκε (gentrification) και πολλοί κάτοικοι του τουριστικού κέντρου έκαναν λόγο για Soho-ποίηση της πόλης.

Ο χωρικός διαχωρισμός είναι παρών παντού στον κόσμο: στις ΗΠΑ οι inner cities συγκεντρώνουν, παρά τις πολεοδομικές επεμβάσεις, φτωχότερους πληθυσμούς από ό,τι τα προάστια· στις gated communities συγκεντρώνονται οι πλουσιότεροι (συχνότερα οικογένειες και seniors)· στη Νότια Αφρική δεν έχει εξαλειφθεί ακόμα η αντίθεση μεταξύ λευκών προαστίων και townships· στο Μεξικό επιμένει η περιφερειακή αυθαίρετη δόμηση τύπου ελενίτ· το Γουέστ Εντ του Λονδίνου διαφέρει ριζικά από δημογραφική, ταξική και πολιτιστική άποψη από περιοχές όπως το Tower Hamlets και το Newham. Στις ευρωπαϊκές πόλεις, το φαινόμενο του ethnic clustering (χωρική συγκέντρωση πληθυσμών κοινής καταγωγής) έχει συμβάλει στη δημιουργία θυλάκων σχετικής φτώχειας και περιθωρίου, χωρίς αυτό να συνεπάγεται «γκετοποίηση». Καθώς οι πόλεις παράγουν πάντοτε «surplus population», ο πλεονάζων πληθυσμός, οργανώνεται αναλόγως προς το κοινωνικοοικονομικό περιβάλλον: στη Δύση μέσω του κράτους πρόνοιας και των νόμων της αγοράς· στον Παγκόσμιο Νότο μέσω της άτυπης οικονομίας· και στην Ανατολή μέσω κρατικού σχεδιασμού και διοικητικών ρυθμίσεων.

Υποβαθμισμένες συνοικίες: η περίπτωση της Αθήνας

Η Αθήνα έχει κάποιες ιδιαιτερότητες όπως όλα τα φαινόμενα στην Ελλάδα που αναπτύσσονται στο σύνορο Ανατολής και Δύσης: οι επονομαζόμενες «υποβαθμισμένες» συνοικίες δεν εμφανίζονται με τη μορφή slums όπως στον Παγκόσμιο Νότο, αλλά ούτε ως εθνοθρησκευτικός διαχωρισμός τύπου Βόρειας Ευρώπης. Πρόκειται για υβριδικό μεσογειακό μοντέλο, με διάχυτη φτώχεια, κοινωνική ανάμειξη και έντονη αλλά όχι απόλυτη χωρική πόλωση. Η βασική δομή παραμένει ο δυτικός-ανατολικός άξονας: παρά τις ποικίλες μετατοπίσεις, η κοινωνική γεωγραφία της Αθήνας οργανώνεται με σαφή τρόπο· στα δυτικά (Αχαρνές, Ζεφύρι, Περιστέρι, Ασπρόπυργος) συγκεντρώνονται στρώματα με χαμηλότερα εισοδήματα, χαμηλότερη εκπαίδευση, υψηλότερη ανεργία· στα ανατολικά και βόρεια προάστια (Κηφισιά, Ψυχικό, Φιλοθέη, Εκάλη) τα εισοδήματα είναι υψηλότερα.

Το μοτίβο είναι σταθερό: η χωρική ανισότητα κολλάει στον χώρο και αναπαράγεται στο πέρασμα του χρόνου. Στο ιστορικό κέντρο (Ομόνοια, Βικτώρια, Μεταξουργείο, Βοτανικός) η σύνθεση μοιάζει με εκείνη των inner cities των δυτικών μεγαλουπόλεων πριν από σαράντα χρόνια: υψηλή συγκέντρωση μεταναστών, μικρά διαμερίσματα, χαμηλή ποιότητα κατοικιών, υψηλό ποσοστό ενοικιαστών, έντονη κυκλοφορία πληθυσμού (transience). Αλλά αν και στο κέντρο επικρατεί στεγαστική φτώχεια με υπερσυγκατοίκηση (housing space poverty), δεν πρόκειται για slum, αλλά για «υποβαθμισμένο» πυκνοδομημένο αστικό περιβάλλον, με σχετική κοινωνική ανάμειξη, δίχως σαφή χωρική/ταξική διάταξη, και με την ιδιοκατοίκηση και την οικογενειακή στήριξη να λειτουργούν ως buffers.

Με λίγα λόγια, η φτώχεια είναι εκτεταμένη και διασκορπισμένη, όχι συγκεντρωμένη σε θύλακες. Η κρίση (2008-2018) ενίσχυσε τα ήδη υπάρχοντα μοτίβα, ενώ στη συνέχεια παρατηρήθηκε μεγάλη αύξηση των ενοικίων που επιδείνωσαν το πρόβλημα της στέγασης, το οποίο οφείλεται, μεταξύ άλλων παραγόντων, στο παλιό κτιριακό απόθεμα (πολυκατοικίες 1950-1980) και στην τουριστικοποίηση (κυρίως στις βραχυχρόνιες μισθώσεις). Όσο για τα περίχωρα του μικρού αθηναϊκού δήμου, τα οποία, όπως προαναφέρθηκε, διαχωρίζονται σε εύπορα και σε δομικά και διαγενεακά φτωχά, δεν ακολουθούν την ίδια πορεία: πολλές φτωχές περιοχές έχουν αναβαθμιστεί (Χαϊδάρι, Δαφνί, Περιστέρι, Αιγάλεω) και άλλα, εξαιτίας των μεταναστευτικών πληθυσμών και του ethnic clustering (Άνω Λιόσια), παραμένουν σε σταθερή κατάσταση χωρίς να μετατρέπονται σε γκέτο ή σε εσωστρεφείς εθνοθρησκευτικές κοινότητες.

Συνοπτικά, η Αθήνα μπορεί να περιγραφεί ως «νοτιοευρωπαϊκό» μοντέλο με υψηλή ιδιοκατοίκηση, οικογενειακά δίκτυα, αδύναμο κράτος πρόνοιας και περιορισμένο χωρικό διαχωρισμό. Αν και ο πυρήνας μεταναστών στον δήμο της Αθήνας επεκτείνεται (Πλατεία Βικτωρίας, Άγιος Παντελεήμονας, Αττική, Ομόνοια, Μεταξουργείο, δυτική Κυψέλη), με υψηλή συγκέντρωση αλλοδαπών από το Πακιστάν, το Μπαγκλαντές, την Αφρική, τη Μέση Ανατολή (παλαιότερα από την Αλβανία), καταγράφεται επίσης μεγάλη κινητικότητα πληθυσμού (transient population). Το δε clustering των Αλβανών από τη δεκαετία του 1990 (Περιστέρι, Αιγάλεω, Ίλιον, Αγ. Ανάργυροι, Νίκαια-Κορυδαλλός) δεν δημιούργησε κλειστούς θύλακες, αλλά ομοιογενείς συνοικίες μέσα στον αστικό ιστό, με τη δεύτερη γενιά να έχει ενσωματωθεί πλήρως, μειώνοντας τη visibility του clustering. Αλλά, αν και μερικές ζώνες των περιχώρων στις Αχαρνές, στα Άνω Λιόσια, στο Ζεφύρι, στη Φυλή και στον Ασπρόπυργο εμφανίζουν χαρακτηριστικά clustering με υψηλό ποσοστό Ρομά –ένα κλασικό φαινόμενο «peripheral segregation»–, στον Πειραιά και στη δυτική αστική ζώνη (Κερατσίνι, Δραπετσώνα, Νίκαια, Πέραμα) παρατηρείται μείξη παλαιών εργατικών πληθυσμών και μεταναστών: το αποτέλεσμα είναι λιγότερο «ethnic segregation» και περισσότερο ταξικός διαχωρισμός, με διακυμάνσεις ανά οικοδομικό τετράγωνο.

Η Αθήνα, το λεκανοπέδιο γενικότερα, εμφανίζει μάλλον μορφή patchwork και λιγότερο αστικού και περιαστικού συμπλέγματος όπου εναλλάσσονται συνοικίες υψηλού εισοδήματος και slums. Υπό αυτή την έννοια, παρουσιάζει ομοιότητες με τη Νάπολη (αν και χωρίς το τεράστιο κεφάλαιο αρχιτεκτονημάτων της ιταλικής πόλης), με το Παλέρμο (και πάλι χωρίς την πλούσια ιστορική στρωματογραφία), με το Βελιγράδι (ως προς τη μεικτή, όχι πλήρως σχεδιασμένη πολεοδομία) και με τη Βηρυτό, με την οποία μοιράζεται κοινά μορφολογικά στοιχεία: παραλιακό μέτωπο (corniche) και θυσανοειδείς θύλακες φτώχειας.