Πίσω, όμως, από αυτό το ασυνήθιστο επώνυμο βρίσκεται η ιστορία ενός ανθρώπου που έζησε στην Αθήνα, την περίοδο της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας και του οποίου ο θάνατος πέρασε στη συλλογική μνήμη της πόλης.
Ο Μιχαήλ Μπακνανάς, ο οποίος σε αρκετές ιστορικές πηγές αναφέρεται και ως Πακνανάς, γεννήθηκε περίπου το 1753 στην Αθήνα. Προερχόταν από φτωχή οικογένεια και εργαζόταν ως κηπουρός, ένα επάγγελμα ιδιαίτερα διαδεδομένο στην εποχή, όταν οι καλλιεργήσιμοι κήποι αποτελούσαν σημαντικό κομμάτι της οικονομικής ζωής της πόλης.
Οι πληροφορίες για τη ζωή του είναι περιορισμένες και προέρχονται κυρίως από εκκλησιαστικά κείμενα και συναξάρια. Αυτό σημαίνει ότι αρκετές λεπτομέρειες δεν μπορούν να επιβεβαιωθούν από ανεξάρτητες ιστορικές πηγές. Ωστόσο, οι περισσότεροι ερευνητές θεωρούν ότι ο Μπακνανάς υπήρξε πραγματικό ιστορικό πρόσωπο.
Μιχαήλ Μπακνανάς, η σύλληψη στην Αθήνα και η καταδίκη από τους Οθωμανούς
Το 1771 η Αθήνα βρισκόταν σε περίοδο έντονης αναταραχής. Η αποτυχία των Ορλωφικών, έναν χρόνο νωρίτερα, είχε οδηγήσει τις οθωμανικές αρχές σε αυστηρότερους ελέγχους και σε σκληρή αντιμετώπιση κάθε υπόνοιας συνεργασίας με επαναστατικές κινήσεις.
Σύμφωνα με την επικρατέστερη εκδοχή, ο Μπακνανάς συνελήφθη επειδή κατηγορήθηκε ότι μετέφερε πυρίτιδα ή παρείχε βοήθεια σε Έλληνες που θεωρούνταν ύποπτοι για εξέγερση στη Σαλαμίνα. Κατά τη διάρκεια της κράτησής του, του ζητήθηκε να αλλαξοπιστήσει και να ασπαστεί το Ισλάμ, προκειμένου να αποφύγει την εκτέλεση.
Η εκκλησιαστική παράδοση αναφέρει ότι ο νεαρός αρνήθηκε να εγκαταλείψει τη χριστιανική του πίστη, παρά τις πιέσεις που δέχτηκε. Η άρνησή του οδήγησε στην καταδίκη του σε θάνατο.
Πότε και πώς πέθανε
Ο Μιχαήλ Μπακνανάς εκτελέστηκε, σαν σήμερα, στις 9 Ιουλίου 1771, σε ηλικία περίπου 18 ετών.
Ο θάνατός του επήλθε με αποκεφαλισμό, πιθανότατα στον χώρο των Στύλων του Ολυμπίου Διός, όπου πραγματοποιούνταν δημόσιες εκτελέσεις κατά την περίοδο της οθωμανικής κυριαρχίας.
Σύμφωνα με το συναξάρι του, λίγο πριν από την εκτέλεση ο δήμιος επιχείρησε να τον μεταπείσει, χτυπώντας τον με την αμβλεία πλευρά του σπαθιού και καλώντας τον να αλλαξοπιστήσει. Εκείνος παρέμεινε αμετακίνητος και τελικά αποκεφαλίστηκε.
Η Ορθόδοξη Εκκλησία τον αναγνώρισε ως νεομάρτυρα και τιμά τη μνήμη του κάθε χρόνο στις 9 Ιουλίου.
Η επιγραφή που κράτησε ζωντανή τη μνήμη του
Για δεκαετίες κυκλοφορούσε η πληροφορία ότι σε έναν από τους κίονες του Ναού του Ολυμπίου Διός υπήρχε χαραγμένη η επιγραφή: «1771 Ιουλίου 9 απεκεφαλίσθη ο Πακνανάς Μιχάλης».
Η επιγραφή αυτή αναφέρεται σε παλαιότερες περιγραφές της Αθήνας και συνέβαλε ώστε το όνομα του νεαρού να μη χαθεί με το πέρασμα των χρόνων. Αν και σήμερα δεν διασώζεται, αποτελεί ένα από τα στοιχεία που συνδέουν τον Μπακνανά με τον συγκεκριμένο χώρο.
Από πού προέρχεται το επώνυμο «Μπακνανάς»;
Το επώνυμο εξακολουθεί να αποτελεί αντικείμενο συζήτησης μεταξύ των ερευνητών. Στα ιστορικά κείμενα εμφανίζεται τόσο ως «Μπακνανάς» όσο και ως «Πακνανάς», κάτι απολύτως συνηθισμένο για τον 18ο αιώνα, όταν δεν υπήρχε σταθερή ορθογραφία στα επώνυμα.
Για την προέλευσή του έχουν διατυπωθεί διάφορες θεωρίες. Η πιο πιθανή είναι ότι πρόκειται για οικογενειακό παρατσούκλι που εξελίχθηκε σε επώνυμο, όπως συνέβη με εκατοντάδες ελληνικά επώνυμα της Τουρκοκρατίας. Άλλοι ερευνητές έχουν υποθέσει ότι ίσως έχει αρβανίτικες ή τουρκικές γλωσσικές ρίζες, χωρίς όμως να υπάρχουν επαρκείς αποδείξεις που να επιβεβαιώνουν κάποια από αυτές τις εκδοχές.
Έτσι, η ακριβής ετυμολογία του ονόματος παραμένει μέχρι σήμερα άγνωστη. Σε κάθε περίπτωση, όμως, τόσο η οδός στον Νέο Κόσμο όσο και η στάση του τραμ κρατούν ζωντανή τη μνήμη του Μιχαήλ Μπακνανά, καθιστώντας τον μια από τις πιο γνωστές μορφές της προεπαναστατικής Αθήνας.
17°
