Ο δεκάλογος του πολέμου στο Ιράν

Ανεξαρτήτως του περιεχομένου μιας μεταβατικής διμερούς συμφωνίας μεταξύ της Ουάσιγκτον και της Τεχεράνης, αλλά και της πιθανότητας ώστε αυτή να μετεξελιχθεί σε μια μακρά εκεχειρία μεταξύ των δύο πλευρών, ο Πόλεμος στο Ιράν ήδη διεκδικεί μια ξεχωριστή θέση στη βιβλιογραφία των σύγχρονων συγκρούσεων της διεθνούς ιστορίας. Με τις διαπραγματεύσεις μεταξύ των ΗΠΑ και του Ιράν να δείχνουν πως έχουν αποκτήσει εκ νέου ένα θετικό μομέντουμ – ίσως μέχρις ότου απλά να εκτροχιαστούν ξανά – αξίζει κανείς να αναλογιστεί πόσα ακριβώς διδάγματα μάς έχει δώσει ο εντελώς αχρείαστος πόλεμος που κήρυξε ο Ντόναλντ Τραμπ σε ένα κατά τα άλλα απολύτως φρικτό, σκοταδιστικό, και δυνητικά αποσταθεροποιητικό για τη διεθνή κοινότητα καθεστώς· ειρωνικά, τα περισσότερα εξ αυτών αφορούν την Ευρώπη, η οποία παρακολουθεί από – όχι και τόσο – ασφαλή απόσταση.

Τα δέκα πρώτα διδάγματα του Πολέμου στο Ιράν ως επανεισαγωγή στον 20ο αιώνα

1. Η επιμέρους ισχύς μετράει – αλλά έχει όρια

Αμέσως μετά και την επιστροφή του στον Λευκό Οίκο, ο Αμερικανός Πρόεδρος πραγματοποίησε μια αμιγώς ρεαλιστική στροφή σε ό,τι αφορά τον άξονα της αμερικανικής εξωτερικής πολιτικής, υιοθετώντας μια συναλλακτική προσέγγιση της οποίας ο πυρήνας αποτελεί η - ομολογουμένως ανεξάντλητη και ασύγκριτη – σκληρή ισχύς των ΗΠΑ. Ωστόσο, παρά τους συντριπτικούς αμερικανικούς βομβαρδισμούς εντός της ιρανικής επικράτειας, οι οποίοι οδήγησαν και στην εξουδετέρωση του 90% του αξιόμαχου των ιρανικών ενόπλων δυνάμεων, σε κανένα σημείο η Ουάσιγκτον δεν έφτασε κοντά στην επίτευξη του στόχου της, ήτοι να αναγκάσει την Τεχεράνη να συνθηκολογήσει. Αδιαμφισβήτητα, μόνο οι ΗΠΑ θα μπορούσαν να απειλήσουν το ιρανικό καθεστώς με μια πραγματική κατάρρευση, όμως όπως ακριβώς συνέβη στο Βιετνάμ, οι Ιρανοί κατάφεραν ευρηματικά να καταστήσουν το κόστος μιας κλιμακούμενης εμπλοκής πολιτικά αδιανόητο για τον Λευκό Οίκο, αποδεικνύοντας πως εν τη απουσία έστω και μιας στοιχειώδους στρατηγικής, η ισχύς από μόνη της δεν φτάνει. Ειρωνικά, αυτή ακριβώς τη στιγμή, ένας στολίσκος μικρών σκαφών που εξακολουθεί να ελέγχει το Ιράν αρκεί ώστε να καθηλώσει τα πανάκριβα αμερικανικά αντιτορπιλικά, απλώς και μόνο επειδή έχει τη δυνατότητα να σκορπάει τη μια νάρκη μετά την άλλη στα Στενά του Ορμούζ.

2. Η γεωγραφία δε συγχωρεί την προχειρότητα

Στο ίδιο ακριβώς πλαίσιο, μια βασική παράμετρος η οποία καθιστά την αμερικανική προσέγγιση στον πόλεμο τελείως αλλοπρόσαλλη είναι πως εξαρχής αγνοεί τη σημασία της παραμέτρου της γεωγραφίας. Όπως έχει πλέον ειπωθεί τις άπειρες φορές, τα «Στενά του Ορμούζ είναι πολύ στενά» καθώς δεν ξεπερνούν τα 23 μίλια στο στενότερό τους σημείο. Αυτό φυσικά σημαίνει πως οποιοδήποτε σκάφος – πολεμικό ή μη – επιχειρούσε να πλεύσει στην περιοχή θα βρισκόταν αντιμέτωπο με μια σειρά ιρανικών βαλλιστικών βλημάτων, τα οποία δε θα μπορούσε να αναχαιτίσει ακόμα και αν έφερε τα πλέον εξελιγμένα αντιπυραυλικά αμυντικά συστήματα, απλώς και μόνο διότι δεν θα υπήρχε επαρκής χρόνος και απόσταση ώστε αυτά να λειτουργήσουν. Παράλληλα, το εξαιρετικά βραχώδες, ανομοιόμορφο, και γεμάτο βουνά έδαφος του Ιράν αποκλείει εκ προοιμίου οποιαδήποτε προσπάθεια χερσαίας εισβολής, η οποία έτσι κι αλλιώς θα έπρεπε να θεωρείται αδύνατη λόγω του μεγέθους της χώρας.

3. Η ιδεολογία δεν έχει πεθάνει

Πολύς λόγος έχει γίνει – ιδιαίτερα την τελευταία δεκαετία – για τη μετάβαση της διεθνούς πολιτικής σε ένα μετά-ιδεολογικό επίπεδο, όπου η λήψη των αποφάσεων και οι εκτιμήσεις σχετικά με την όποια αντίδραση του αντιπάλου πραγματοποιούνται μόνο με αυστηρά τεχνοκρατικά δεδομένα· σωστό, αλλά και δυνητικά καταστροφικό. Στην περίπτωση του Πολέμου στο Ιράν, τίποτα δεν αποδεικνύει περισσότερο τη σημασία της ιδεολογίας από το γεγονός πως η εξουδετέρωση του Αλί Χαμενεΐ – αλλά και των υπολοίπων ανώτατων Ιρανών αξιωματούχων που έχασαν τη ζωή τους κατά τη διάρκεια των τελευταίων εβδομάδων – όχι απλώς δεν αποθάρρυνε το ιρανικό καθεστώς, αλλά αντιθέτως προκάλεσε μια πρωτοφανή συσπείρωση στην εναπομείνασα ηγεσία του, αλλά και στις τάξεις των Φρουρών της Επανάστασης. Δεν υπάρχει παραμικρή αμφιβολία πως η ιδεολογία του ιρανικού καθεστώτος δημιουργεί αποτροπιασμό σε κάθε έστω και ελάχιστα λογικό άνθρωπο· την ίδια στιγμή, ωστόσο, η ξεκάθαρη υποβάθμιση της ισχύος της ιδεολογίας του ιρανικού καθεστώτος από την αμερικανική κυβέρνηση δεδομένα λειτούργησε εναντίον της.

4. Οι ΗΠΑ ακόμα δεν ξέρουν τι θέλουν στο Ιράν

Απ’ όπου και να το πιάσει κανείς, ο Πόλεμος στο Ιράν ήταν εντελώς αχρείαστος. Επισήμως, τόσο η αμερικανική, όσο και η ισραηλινή κυβέρνηση, υποστήριξαν πως οι προληπτικοί βομβαρδισμοί της ιρανικής επικράτειας ήταν επιβεβλημένοι καθώς το ιρανικό καθεστώς ήταν έτοιμο να αποκτήσει – αλλά και να αξιοποιήσει – πυρηνικά όπλα· κάτι τέτοιο δεν προκύπτει από πουθενά. Παράλληλα, το πρόσφατο ιστορικό πλαίσιο, ακυρώνει οποιαδήποτε λογική τουλάχιστον αναφορικά με την αμερικανική επέμβαση, καθώς μόλις κατά τη διάρκεια των τελευταίων μηνών ο Τραμπ είχε υποστηρίξει πως οι ιρανικές πυρηνικές εγκαταστάσεις είχαν εξουδετερωθεί από προηγούμενους βομβαρδισμούς. Την ίδια στιγμή, οι παλινδρομήσεις της Ουάσιγκτον αναφορικά με την υιοθέτηση ή μη μιας βίαιης αλλαγής καθεστώτος στην Τεχεράνη ενισχύουν ακόμα περισσότερο μια ήδη παράλογη στρατιωτική πρωτοβουλία· υπενθυμίζεται πως ο Λευκός Οίκος είχε ταχθεί υπέρ των αντικαθεστωτικών Ιρανών διαδηλωτών προτού προχωρήσει στη διεξαγωγή της επιχείρησης Epic Fury, στο πλαίσιο της οποίας κανένα εξέχον στέλεχος της αμερικανικής κυβέρνησης δεν έκανε λόγο για μια εναλλαγή ηγεσίας στη χώρα· τρέχα γύρευε.

5. Η παγκόσμια ενεργειακή – και εφοδιαστική – σταθερότητα εξαρτάται, δυστυχώς, από το Ιράν

Ο αποκλεισμός των Στενών του Ορμούζ – απ’ όπου, σε κανονικές συνθήκες, εξάγεται περίπου το 1/5 του παγκοσμίου πετρελαϊκού όγκου – προκάλεσε μια πρωτοφανή, αλλά και αναμενόμενη αναστάτωση εκτροχιάζοντας την παγκόσμια οικονομία και τη σταθερότητα της διεθνούς ενεργειακής αγοράς, αλλά και των εφοδιαστικών αλυσίδων. Το γεγονός πως σύσσωμη η διεθνής κοινότητα επιθυμεί την επιστροφή στο προπολεμικό status quo αυτομάτως σημαίνει πώς αναγνωρίζει και τον καταλυτικό ρόλο που έπαιζε στη διατήρησή της το ιρανικό καθεστώς, ακόμα και αν οι Ιρανοί έχουν τσακωθεί με όποιον μιλάει, πλην των Ρώσων και – διακριτικά – των Κινέζων. Προφανώς, το γεγονός πως η συνέχιση της εξαγωγής πετρελαίου μέσω των Στενών – αλλά και η επιστροφή σε μια κανονικότητα που θα φέρει ευρύτερα την παγκόσμια εφοδιαστική αλυσίδα – εξαρτάται από τους σκοταδιστές της Τεχεράνης δεν ευχαριστεί κανέναν. Από την άλλη, ωστόσο, αυτή η συνθήκη αποτελεί μια ζοφερή, αλλά και αδιαμφισβήτητη πραγματικότητα, η οποία με τη σειρά της αποδεικνύει τα όρια της σταυροφορίας των ρητορικών υπερβολών, τη δυσεπίλυτη άσκηση του κατευνασμού – κυρίως μέσω οικονομικών κυρώσεων – ενός φρικτού καθεστώτος, το οποίο κατάφερε σε ένα επίπεδο να κάνει έως και επίδειξη ισχύος, και εν γένει τη δυσκολία – αλλά και τη σημασία – της σοβαρής διπλωματίας.

6. Η ευημερία του Κόλπου ήταν – σε έναν βαθμό – αντικατοπτρισμός

Ενδεχομένως καμία γεωπολιτική γειτονιά στην καταγεγραμμένη ιστορία να μην αναπτύχθηκε τόσο πολύ, και σε τόσο μικρό χρονικό διάστημα, όσο τα κράτη του Κόλπου από τις αρχές του 21ου αιώνα μέχρι και σήμερα. Ιδιαίτερα κατά τη διάρκεια των τελευταίων ετών, πόλεις όπως το Ριάντ, η Ντόχα, το Ντουμπάι, το Άμπου Ντάμπι – μεταξύ άλλων – προσέλκυσαν ορισμένα από τα πλέον καταρτισμένα στελέχη του δυτικού εργατικού δυναμικού, τα οποία λίγα μόλις χρόνια πριν κατά πάσα πιθανότητα θα κατέληγαν στις τυπικές μητροπόλεις της Βόρειας Αμερικής και της Ευρώπης, όπως η Νέα Υόρκη, το Λονδίνο, και το Παρίσι. Ωστόσο, οι ιρανικοί βομβαρδισμοί εναντίον των κρίσιμων υποδομών στα κράτη του Κόλπου προκάλεσαν μια πρωτοφανή – και μάλλον μέχρι πρότινος αδιανόητη – αναστάτωση στις οάσεις της αραβικής ερήμου, αποδεικνύοντας πως η σταθερότητα των θεμελίων της εντυπωσιακής τους ανάπτυξης εξαρτάται και από την ευρύτερη περιφερειακή σταθερότητα, την οποία μπορούν να διαταράξουν rogue states όπως το Ιράν. Παράλληλα, τόσο η ρήξη την οποία προκλήθηκε μεταξύ της Σαουδικής Αραβίας και των Ηνωμένων Αραβικών Εμιράτων – η οποία χρήζει ιδιαίτερης ανάλυσης σε δεύτερο χρόνο – όσο και η εξάρτηση των κρατών του Κόλπου από την αμερικανική ομπρέλα ασφαλείας, μάλλον ενισχύουν περισσότερο τη θέση πως ο πολιτικός χρόνος της αφελούς ευημερίας των προηγούμενων δύο δεκαετιών έχει πλέον τελειώσει.

7. Οι ΗΠΑ και η Ευρώπη βρίσκονται σε διάσταση

Το γεγονός πως η επιστροφή του Ντόναλντ Τραμπ στον Λευκό Οίκο συνδυάστηκε με την υιοθέτηση μιας νέο-απομονωτικής εξωτερικής πολιτικής, η οποία περισσότερο από όλους πλήττει τους Ευρωπαίους εταίρους των ΗΠΑ, αλλά και βάλλει εναντίον του αξιακού πυρήνα των διατλαντικών σχέσεων, έχει αναλυθεί μέχρι δακρύων. Ωστόσο, η απόλυτη και καθολική άρνηση όλων ανεξαιρέτως των ευρωπαικών κρατών ώστε να συμβάλουν στις αμερικανικές επιχειρήσεις εναντίον του Ιράν, όπως και σε οποιαδήποτε προσπάθεια των ΗΠΑ ώστε να απελευθερώσουν τη ναυσιπλοΐα στα στενά – σε μια σπάνια στιγμή ευρωπαϊκής ομοφωνίας, η οποία καλό θα ήταν να αποκτήσει συνέχεια – αποδεικνύει πως οι Βρυξέλλες και το Λονδίνο έχουν πλέον διαταράξει τις σχέσεις τους με τις ΗΠΑ στο σημείο όπου η καχυποψία και η έλλειψη εμπιστοσύνης μεταξύ τους δεν αποτελεί ιστορική παρένθεση, αλλά τη νέα διατλαντική κανονικότητα. Οι ΗΠΑ και η Ευρώπη – όπως όμως και ο Καναδάς – έχουν νέες στρατηγικές προτεραιότητες και τα συμφέροντά τους έχουν πάψει από καιρό να ταυτίζονται εκ προοιμίου· το γεγονός πως ο Τραμπ ανακοίνωσε την εφαρμογή νέων δασμολογικών επιβαρύνσεων στην εισαγωγή ευρωπαϊκών αυτοκινήτων στις ΗΠΑ ως τιμωρία για την άρνηση των ευρωπαίων να ενισχύσουν τις αμερικανικές επιχειρήσεις θα έπρεπε να πείθει και τον πλέον ένθερμο υποστηρικτή των διατλαντικών σχέσεων πως ακόμα και αν μια ολική ρήξη μπορεί να αποτραπεί, η Δύση όπως την ξέραμε ενδεχομένως να έχει ήδη πάψει να υπάρχει. Φυσικά, το τι αυτό θα σημάνει για το μέλλον του ΝΑΤΟ, αλλά και της φιλελεύθερης δημοκρατίας ως πρωτίστως αξιακό – πέρα από πολιτικό και οικονομικό – σύστημα θα φανεί σε δεύτερο χρόνο.

8. Η πυρηνική αποτροπή έπαψε να είναι ταμπού

Σε αμιγώς στρατηγικό επίπεδο, ο Πόλεμος στο Ιράν διδάσκει πως η ανάπτυξη, αλλά και η κατοχή πυρηνικών όπλων εξακολουθεί να αποτελεί τη μόνη πραγματική δικλείδα ασφαλείας σε συνθήκες σύγκρουσης υπερδυνάμεων. Δυστυχώς ή ευτυχώς, αποδείχθηκε για ακόμα μια φορά πως η πυρηνική αποτροπή αποτελεί ζητούμενο εντός του διεθνούς συστήματος για τις μεσαίες δυνάμεις· αρκεί κανείς να αναλογιστεί αν θα τολμούσε ποτέ ο Βλαντιμίρ Πούτιν να προχωρήσει στην εισβολή του Φεβρουαρίου του 2022 αν η Ουκρανία είχε καταφέρει να διατηρήσει το πυρηνικό οπλοστάσιο που υιοθέτησε – έστω και για λίγο – από τη Σοβιετική Ένωση. Εννοείται πως η συγκεκριμένη θέση αφορά τόσο τα δημοκρατικά και φιλελεύθερα κράτη της Δύσης, όσο όμως και τις ανά τον κόσμο αναθεωρητικές δυνάμεις, όπως το Ιράν και τη Βόρεια Κορέα· οι δεύτεροι έχουν από καιρό κάνει τα κουμάντα τους, όσο οι πρώτοι αναλώνονταν σε ημί-φιλοσοφικές αναζητήσεις αναφορικά με τη φύση της πυρηνικής ενέργειας.

9. Ο Μάρκο Ρούμπιο έχει προβάδισμα έναντι του Τζέι Ντι Βανς

Όσο και αν ο υπέρμετρος εγωισμός του δεν πρόκειται ποτέ να του επιτρέψει να αποδεχθεί την πραγματικότητα, ο Ντόναλντ Τραμπ σύντομα θα αποτελέσει και εκείνον έναν lame duck president – ήτοι έναν Πρόεδρο του οποίου η πολιτική επιρροή αναπόφευκτα θα συρρικνώνεται απλά και μόνο λόγω του γεγονότος πως δεν μπορεί να διεκδικήσει την επανεκλογή στο αξίωμα του – με την κούρσα της διαδοχής του να φαίνεται πως μπερδεύεται πλέον αρκετά. Ο λόγος είναι πως κατά τη διάρκεια των αλλεπάλληλων κρίσεων τις οποίες είτε έχει προκαλέσει, είτε έχει απλώς διαχειριστεί η αμερικανική κυβέρνηση, ο Μάρκο Ρούμπιο έχει αποδείξει ως Υπουργός Εξωτερικών πως διατηρεί ένα αδιαμφισβήτητο προβάδισμα έναντι του Αντιπροέδρου, Τζέι Ντι Βανς, σε επίπεδο κατανόησης των δυναμικών του διεθνούς συστήματος, διπλωματικής κατάρτισης, ρητορικής δεινότητας, και προσωπικού gravitas· θέτοντας το απλουστευτικά, ο Βανς περιφέρεται διεθνώς ως μια lite εκδοχή του Τραμπ – με παρόμοιο ίσως θράσος, αλλά σαφώς λιγότερο επικοινωνιακό χάρισμα – τη στιγμή που ο Ρούμπιο εκπέμπει μια έστω και στοιχειώδη αίσθηση σιγουριάς πως τουλάχιστον υπάρχει έστω και ένας ενήλικας στον Λευκό Οίκο ο οποίος αντιλαμβάνεται τη σοβαρότητα της εκάστοτε κατάστασης, αλλά και πως μπορεί να τη διαχειριστεί. Εφόσον ο Ρούμπιο επιχειρήσει να κεφαλαιοποιήσει το διαρκώς αυξανόμενο πολιτικό του κεφάλαιο διεκδικώντας το χρίσμα των Ρεπουμπλικάνων για το 2028 – και με δεδομένη την υπόθεση πως ο Βανς θα πράξει το ίδιο – σύντομα θα αποδειχθεί αν ο αμερικανικός συντηρητισμός θα επιστρέψει στις εργοστασιακές του ρυθμίσεις επιλέγοντας ως υποψήφιο του έναν φύσει συντηρητικό αλλά αξιοπρεπή πολιτικό, ή αν θα παραμείνει στη λούμπεν σφαίρα του τραμπισμού που κινείται εδώ και δέκα χρόνια, τη στιγμή όμως που ο μεγάλος αρχηγός θα απολαμβάνει υποχρεωτικά τη σύνταξή του στη Φλόριντα.

10. Τα Ηνωμένα Έθνη δεν υπάρχουν

Ακούγεται αστείο, όμως δεν είναι· στ’ αλήθεια δεν υπάρχουν. Σε περίπτωση που είχε κανείς ακόμα αμφιβολίες, ο πόλεμος στο Ιράν απέδειξε για πολλοστή φορά την πλήρη ανικανότητα των Ηνωμένων Εθνών ως θεσμό να επηρεάσουν έστω και κατ’ ελάχιστο τη δυναμική μιας κρίσης η οποία, πέραν της καταστροφικότητάς της και των θυμάτων που έχει προκαλέσει, δημιουργεί συνθήκες διάχυτης αβεβαιότητας τόσο σε γεωπολιτικό όσο και σε οικονομικό επίπεδο εντός της διεθνούς κοινότητας. Τα μόνιμα βέτο της Μόσχας και του Πεκίνου απέναντι σε οποιαδήποτε δυτική θέση στο Συμβούλιο Ασφαλείας – η συνοχή της οποίας είναι πλέον αμφισβητήσιμη ακριβώς λόγω της μερικής ρήξης στο επίπεδο των διατλαντικών σχέσεων – έχει οδηγήσει σε πλήρη παράλυση έναν οργανισμό ο οποίος θεωρητικά ιδρύθηκε για να αποτρέπει τέτοιου τύπου συγκρούσεις όπως τον Πόλεμο στο Ιράν. Η αποτυχία των Ηνωμένων Εθνών, και ο υποβιβασμός του διεθνούς δικαίου ως ρητορικό ευχολόγιο – στην καλύτερη περίπτωση – αποδεικνύει με τη σειρά της ότι η αρχιτεκτονική της παγκόσμιας ασφάλειας όχι απλώς αμφισβητείται, αλλά πως στην πράξη δεν υφίσταται. Φυσικά αυτή η συνθήκη αφορά περισσότερο από όλους την Ευρώπη, η οποία κατέβαλε κάθε δυνατή προσπάθεια κατά τη διάρκεια των τελευταίων δεκαετιών ώστε να επενδύσει στην ενίσχυση των πολυεθνικών συνεργασιών, και της πολυμερούς διεθνούς τάξης.

Σαν συμπέρασμα, θα μπορούσε κανείς να ερμηνεύσει αυτά τα δέκα πρώτα διδάγματα του Πολέμου στο Ιράν σαν επανεισαγωγή στο χάος του 20ου αιώνα· ευτυχώς οι Βρυξέλλες, το Λονδίνο, η Οτάβα, και η Καμπέρα, κρατάνε πλέον σημειώσεις – κι ας άργησαν – και ίσως τελικά ο εντελώς αχρείαστος πόλεμος του Ντόναλντ Τραμπ να οδηγήσει έστω σε ένα παραγωγικό αποτέλεσμα: την ενίσχυση των μεσαίων δυνάμεων απέναντι στις ανά τον κόσμο υπερδυνάμεις, αναθεωρητικών ή μη.