Το δουλεμπόριο στον Ατλαντικό (16ος-19ος αι.) και στον σύγχρονο κόσμο και το ψήφισμα του ΟΗΕ που το χαρακτηρίζει ως «το σοβαρότερο έγκλημα κατά της ανθρωπότητας»
Είναι το δουλεμπόριο του Ατλαντικού και η υποδούλωση των προερχόμενων από τις αφρικανικές χώρες ανθρώπων στην Αμερική «το σοβαρότερο έγκλημα κατά της ανθρωπότητας»; Αυτό ψήφισε η Γενική Συνέλευση του ΟΗΕ στις 25 Μαρτίου.
Η πρόταση για το ψήφισμα έγινε από τη Γκάνα και δεν αφορά το δουλεμπόριο γενικά και την πρακτική της υποδούλωσης πληθυσμών, αλλά ειδικά τον θεσμό του δουλεμπορίου στον Ατλαντικό.
Το ψήφισμα του ΟΗΕ καλεί τα κράτη που συμμετείχαν στο δουλεμπόριο στον Ατλαντικό «να αποκαταστήσουν πλήρως τη βλάβη, με τη μορφή αποκατάστασης, αποζημίωσης και ικανοποίησης, είτε μεμονωμένα είτε σε συνδυασμό». Όμως το δουλεμπόριο, την εποχή που λάμβανε χώρα, ήταν νόμιμο όχι μόνο στις χώρες αυτές αλλά και στις περισσότερες χώρες του κόσμου, συμπεριλαμβανομένων των χωρών της Αφρικής, όπου η μία φυλή υποδούλωνε την άλλη τακτικά (ντόπιοι φύλαρχοι έκαναν επιδρομές στο εσωτερικό και αιχμαλώτιζαν άλλους ανθρώπους για να τους πουλήσουν στη συνέχεια στα δουλεμπορικά των Ευρωπαίων που περίμεναν στα ανοιχτά).
Και εδώ ερχόμαστε στο ζουμί:
Το εκτενέστερο σε διάρκεια και πλήθος θυμάτων δουλεμπόριο, αν εξαιρεθούν οι αρχαίες περίοδοι, δεν ήταν αυτό που τροφοδότησε την Αμερική αλλά το δουλεμπόριο που οργανώθηκε από Άραβες μουσουλμάνους και που τροφοδοτούσε τις χώρες της Βόρειας Αφρικής και της Μέσης Ανατολής με σκλάβους που είχαν απαχθεί από περιοχές της υποσαχάριας Αφρικής, την Ευρώπη και την Ασία. Η πρακτική αυτή διήρκησε από τον 7ο μέχρι και τον 20ό αιώνα – ενώ σε πολλές από αυτές τις χώρες, ακόμα και σήμερα, παρατηρείται το φαινόμενο της δουλείας. Το 2022 ο Διεθνής Οργανισμός Εργασίας (ILO) υπολόγιζε ότι υπήρχαν περίπου 50 εκατομμύρια άνθρωποι σε καθεστώς δουλείας παγκοσμίως, με μεγαλύτερη συχνότητα εμφάνισης του φαινομένου στα Αραβικά κράτη (5,3/1000). Η ιδιοκτησία ανθρώπου από άνθρωπο απαγορεύεται πλέον σε όλες τις χώρες, αλλά νέες μορφές δουλείας που βασίζονται πάνω στον παράνομο έλεγχο ανθρώπων και της εργασίας τους υπάρχουν παντού – και στην Ευρώπη (trafficking, παιδική εργασία, καταναγκαστική εργασία, κ.ά).
Στην Αμερική η δουλεία καταργήθηκε το 1865. Στη Βρετανική Αυτοκρατορία το 1833. Στη Γαλλία λίγο μετά την Επανάσταση, το 1794 – αλλά επανήλθε για τα υπερπόντια εδάφη από τον Ναπολέοντα το 1802, και καταργήθηκε οριστικά το 1848. Στο σύνολό τους τα κράτη της Αμερικής είχαν καταστήσει την πρακτική παράνομη μέχρι το τέλος του 19ου αιώνα, με την Βραζιλία να είναι η τελευταία το 1888.
Η μουσουλμανική θρησκεία επιτρέπει τη δουλεία μη μουσουλμανικών πληθυσμών. Για τον λόγο αυτό, φαίνεται ότι η επικράτηση του ισλάμ στην περιοχή της Αραβίας και ευρύτερα οδήγησε σε διεύρυνση της χρήσης αλλόθρησκων πληθυσμών ως σκλάβων – μεταξύ αυτών και χιλιάδων Ελλήνων και άλλων Ευρωπαίων, μέχρι και τον 19ο αιώνα. Στον μουσουλμανικό κόσμο η δουλεία καταργήθηκε σταδιακά με νόμους τον 20ό αιώνα πολύ αργότερα δηλαδή από ό,τι στον δυτικό κόσμο.
Ενδεικτικά: το σκλαβοπάζαρο στο Μαρόκο, για το οποίο διαδοχικές δυτικές και ιδιαίτερα βρετανικές κυβερνήσεις είχαν ζητήσει την κατάργησή του, αλλά ο σουλτάνος αρνούνταν να την διατάξει επειδή επιτρέπεται από το Κοράνι, έκλεισε το 1923 από τις γαλλικές αρχές (το Μαρόκο ήταν αποικία). Η Οθωμανική Αυτοκρατορία κατάργησε το δουλεμπόριο το 1924. Η Σαουδική Αραβία και η Υεμένη το 1967, το Ομάν το 1970 και η Μαυριτανία μόλις το 1981. Αλλά: ο νέος ποινικός κώδικας του Αφγανιστάν, που ψηφίστηκε το 2026, αναγνωρίζει τη δουλεία. Στον τρέχοντα ιστορικό χρόνο δηλαδή, υπήρχαν και υπάρχουν χώρες, δίπλα μας, με τις οποίες διατηρούμε εμπορικές και διπλωματικές σχέσεις, οι οποίες επισήμως αποδέχονταν τη δουλεία. Στον τρέχοντα ιστορικό χρόνο, σε κάποιες από τις χώρες του αραβικού κόσμου, χιλιάδες γυναίκες και κορίτσια πουλήθηκαν ως σκλάβες σε μαχητές του ISIS.
O ιστορικός από τη Σενεγάλη, Τιντιάν Εν'Ντιαγιέ, αναφέρει στο βιβλίο του «Η συγκαλυμμένη γενοκτονία» («Le génocide voilé», εκδ. Folio, 2017) ότι στις αραβικές χώρες οι άρρενες σκλάβοι ευνουχίζονταν συστηματικά, γεγονός που εξηγεί ότι στις χώρες αυτές δεν υπάρχουν μεγάλες κοινότητες μαύρων – σε αντίθεση με ό,τι συμβαίνει στην Αμερική, όπου οι απόγονοι σκλάβων είναι δεκάδες εκατομμύρια. Σε όλες αυτές τις αραβικές και μουσουλμανικές χώρες δεν φαίνεται να υπήρξε εσωτερικό κίνημα υπέρ της κατάργησης της δουλείας, σε αντίθεση με ό,τι έγινε στις δυτικές χώρες όπου, παράλληλα με την πρακτική, υπήρχε ισχυρότατο κίνημα υπέρ της κατάργησης. Αυτή ήρθε είτε από τις αποικιοκρατικές δυνάμεις είτε από εξωτερική πίεση, καθώς συνολικά τα ήθη άλλαξαν.
Αξίζει εδώ να αναφερθεί η «συζήτηση του Βαγιαδολίδ», που το 1550-1551 ήταν η πρώτη δημόσια συζήτηση στην ευρωπαϊκή ιστορία που ασχολήθηκε με την ηθική, τα δικαιώματα και τη μεταχείριση των αυτοχθόνων πληθυσμών από τους Ευρωπαίους αποικιοκράτες.
Για όλους αυτούς τους λόγους, οι ΗΠΑ όπως και όλα τα κράτη της Ευρωπαϊκής Ένωσης καταψήφισαν την πρόταση ψηφίσματος της Γκάνας. Σε αντίθεση με αυτό που υπονοεί το ψήφισμα του ΟΗΕ, ο οποίος κυριαρχείται συντριπτικά από τις χώρες του Νότου που προάγουν το αφήγημα της ευθύνης της Δύσης για τα περισσότερα δεινά του κόσμου, δεν υπάρχει ιεραρχία στη φρίκη που η δουλεία σημαίνει για κάθε άνθρωπο που την υπέστη ιστορικά ή την υφίσταται σήμερα. Αν υπάρχει κλίμακα στα εγκλήματα κατά της ανθρωπότητας, πού κατατάσσεται το Ολοκαύτωμα – για το οποίο εξάλλου δημιουργήθηκε και η έννοια του εγκλήματος κατά της ανθρωπότητας; Σε ποια θέση τοποθετείται η γενοκτονία των Αρμενίων;Η εξολόθρευση των Τούτσι από τους Χούτου στη Ρουάντα; Αυτή των Ίνκας από τους Ισπανούς τον 16o αιώνα;
Τέτοιες θέσεις, δυστυχώς, δίνουν επιχειρήματα σε όσους επιδιώκουν να αποδυναμώσουν την έννοια του διεθνούς δικαίου και τη σημασία του ΟΗΕ και των ψηφισμάτων του, που βαίνει μειούμενη.
17°
